Ο Κώστας κάθε πρωί που ξυπνάει βλέπει στο smartwatch του ένα σύντομο report για την ποιότητα του ύπνου του. Η Μαρία μετά από κάθε μικρή και μεγάλη βόλτα που κάνει με το ποδήλατο ανατρέχει στους δείκτες υγείας που κατέγραψε το fitness tracker που φοράει στον καρπό της. Χιλιάδες, έως και εκατομμύρια, ερασιτέχνες δρομείς κάνουν το ίδιο μετά από κάθε προπόνηση ή αγώνα τους.

Μετά από μια σχετικά αργή αρχή, τις παιδικές ασθένειες τους, όπως η αυτονομία της μπαταρίας, τα wearables κερδίζουν πλέον την εμπιστοσύνη εκατομμυρίων χρηστών σε όλο τον κόσμο. Από τα smart bands που εμφανίστηκαν αρχικά, προχωρήσαμε στα smartwatches, φθάσαμε ήδη στα έξυπνα δαχτυλίδια και αρκετές ακόμη εξειδικευμένες έξυπνες συσκευές, που τοποθετούμε στο σώμα μας. Ποιος αλήθεια γνωρίζει ποιες ακόμα τέτοιου είδους συσκευές θα δούμε στο μέλλον; Η αγορά συνολικά αναπτύσσεται με εντυπωσιακούς ρυθμούς πλέον, με τις προβλέψεις να είναι ακόμα πιο αισιόδοξες τα επόμενα χρόνια.

Τι είναι αυτό που κάνει τα wearables τόσο δημοφιλή τα τελευταία χρόνια; Πώς αλλάζουν τον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης και ποιες είναι οι πιθανές προκλήσεις που πρέπει να έχουμε υπόψη μας;

Γιατί είναι τόσο δημοφιλή τα wearables;

Αν και οι πρώτες wearables συσκευές εμφανίστηκαν εμπορικά το 2010 (με την Fitbit τότε να παρουσιάζει την πρώτη συσκευή μέτρησης βημάτων), η μαζική δραστηριοποίηση των κατασκευαστών ξεκινάει μερικά χρόνια αργότερα, μεταξύ 2014-2015, όταν και τα μεγάλα ονόματα από τον κλάδο της τεχνολογίας εμφανίζουν τις πρώτες τους προτάσεις. Όπως ίσως συμβαίνει σε όλες τις κατηγορίες ηλεκτρονικών συσκευών, η δημοτικότητα τους ήταν στην αρχή αναιμική, οι παιδικές ασθένειες των ίδιων των συσκευών αρκετές και οι καταναλωτές ήταν διστακτικοί στην απόκτηση τέτοιων συσκευών. Χρειάστηκαν να περάσουν μερικά χρόνια, αφού είχαν καταφέρει να κερδίσουν ένα βασικό πυρήνα χρηστών, για να αρχίσουμε να διαπιστώνουμε μια έντονη μεταβολή στη δημοφιλία τους. Τώρα πλέον τα wearables αποτελούν μια αγορά πολλών δεκάδων δισεκατομμυρίων δολαρίων, με τις προοπτικές για την επόμενη δεκαετία να είναι ακόμα πιο θετικές.

Ποιοι είναι οι βασικοί λόγοι για τους οποίους τα wearables έχουν κερδίσει την εμπιστοσύνη του κοινού;

Ο δείκτης ευκολίας σίγουρα. Είναι η πρώτη φορά που εμείς ως καταναλωτές έχουμε πρόσβαση σε τόσα πολλά δεδομένα υγείας (και άσκησης) για τον εαυτό μας με ένα μόνο κλικ. Από τον καρδιακό ρυθμό, μέχρι το οξυγόνο στο αίμα μας και αρκετή ακόμα εξειδικευμένη πληροφορία οι χρήστες μπορούν να έχουν στον καρπό του χεριού τους ή στο δάχτυλό τους (αν μιλάμε για τα έξυπνα δαχτυλίδια που εμφανίζονται όλο και πιο έντονα το τελευταίο διάστημα) πλήθος δεδομένων, χωρίς να χρειαστεί είτε να αλλάξουν συνήθειες είτε να τοποθετήσουν μια «ξένη» συσκευή στο σώμα τους. Τα wearables, smartwatches, wristbands, rings, είναι οικείες συσκευές, που υποκαθιστούν κοσμήματα και αξεσουάρ που φορούσαμε έτσι κι αλλιώς στο σώμα μας.

Έξυπνα ρολόγια και δαχτυλίδια μας βοηθούν να κατανοήσουμε καλύτερα το σώμα μας, τη φυσική μας κατάσταση, ακόμα και την πιθανότητα ενός επείγοντος συμβάντος. Μπορεί κάποιοι να αμφισβητούν ακόμα την ακρίβεια των πληροφοριών που μας παρέχουν αυτές οι συσκευές, όμως υπάρχουν ήδη περιστατικά που έχουν δείξει τη χρησιμότητά τους. Μόλις τον περασμένο Απρίλιο η 35χρονη Jessie Malone, σώθηκε από το smartwatch της, το οποίο μετά από μια βόλτα με το ποδήλατο την ειδοποίησε ότι ο καρδιακός της ρυθμός ήταν πολύ υψηλός. Τα αντανακλαστικά της λειτούργησαν και οι εξετάσεις που έκανε έδειξαν μια κρίσιμη καρδιακή πάθηση από την οποία έπασχε χωρίς να το γνωρίζει.

Παράλληλα με την ευκολία χρήσης, ένα ακόμα στοιχείο, όχι αμελητέο, έχει κάνει ιδιαίτερα δημοφιλή αυτή την κατηγορία συσκευών. Το gamification της εμπειρίας χρήσης. Οι συνοδευτικές αυτών των συσκευών εφαρμογές μπορούν να εμπλέκουν τους χρήστες σε έξυπνες προκλήσεις, με βάση τις επιδόσεις τους. Προσωποποιημένες πληροφορίες, ασκήσεις, χιουμοριστικές ενημερώσεις για την αντιστοιχία της απόστασης που έχουν διανύσει τρέχοντας ή περπατώντας ή ενημέρωση σε επίπεδο αντιστοιχίας διατροφής και όχι μόνο θερμίδων που έχουν κάψει, εμπλουτίζουν την εμπειρία των χρηστών.

Διαχείριση της υγείας στην καθημερινότητά μας

Τα wearables δημιουργούν μια νέα συνθήκη, σίγουρα πολύτιμης για τους χρήστες τους. Για πρώτη φορά η διαχείρισης της υγείας μας δεν γίνεται αποκλειστικά από επαγγελματίες στο χώρο της υγείας, αλλά ενσωματώνεται απρόσκοπτα στην καθημερινή μας ζωή. Τα wearables επιτρέπουν/προσφέρουν προληπτικές προσαρμογές στον τρόπο ζωής μας και μας δίνουν τη δυνατότητα να αναλαμβάνουμε και εμείς ένα μέρος της ευθύνης για την παρακολούθηση της υγείας και της ευημερία μας. Να συμμετέχουμε ενεργά στην «αυτοφροντίδα» μας. Ιδιαίτερα στον τομέα της πρόληψης. Περίπου το 80% των ασθενειών και παθήσεων μπορούν να προληφθούν από αλλαγές στον τρόπο ζωής και η τεχνολογία αναδεικνύεται ως ένα αποτελεσματικό εργαλείο για την καλλιέργεια πιο υγιεινών συνηθειών.

Σταδιακά, αρκετοί δείκτες υγείας που παρακολουθούν τα wearables πιστοποιούνται από υγειονομικούς φορείς σε όλο τον κόσμο για την ακρίβεια των αποτελεσμάτων τους. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι στο άμεσο μέλλον (αν δεν συμβαίνει ήδη σήμερα) οι πάροχοι υγειονομικής περίθαλψης να λαμβάνουν υπόψη τα δεδομένα που εξάγονται από αυτές τις συσκευές, είτε π.χ. για την αποτελεσματικότητα μιας θεραπείας είτε για έγκαιρες παρεμβάσεις όπου κρίνεται απαραίτητο. Για παράδειγμα, οι ασθενείς που πάσχουν από χρόνιες παθήσεις θα μπορούν να χρησιμοποιήσουν τέτοιες συσκευές για την παρακολούθηση της αρτηριακής πίεσης ή άλλων μετρήσεων υγείας για να αποκαλύψουν αλλαγές που διαφορετικά θα μπορούσαν να περάσουν απαρατήρητες, επιτρέποντας έτσι την άμεση απόκριση για την αποφυγή πιθανών επιπλοκών.

Κατά συνέπεια, μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να βοηθήσει στη μείωση του ιατρικού κόστους, του αριθμού των δαπανηρών ιατρικών επισκέψεων και περιττών θεραπειών.  μειώνοντας τον αριθμό των δαπανηρών επισκέψεων στο νοσοκομείο και των περιττών θεραπειών. Σύμφωνα με εκτιμήσεις της Deloitte, μέχρι το 2027, τέτοιου είδους εργαλεία απομακρυσμένης παρακολούθησης ασθενών προβλέπεται να μειώσουν έξοδα περίθαλψης κατά 16% στις ΗΠΑ, με τη συνολική εξοικονόμηση έως το 2037 να ανεβαίνει έως και τα 200 δισεκατομμύρια δολάρια.

Οι προοπτικές τα wearables να μειώνουν σημαντικά το χρόνο των επαγγελματιών υγείας με τους ασθενείς χωρίς να διακυβεύεται η ποιότητα της φροντίδας είναι μεγάλες. Σε μια πρόσφατη μελέτη για δύο συστήματα υγειονομικής περίθαλψης που χρησιμοποιούν φορητές συσκευές, τα προγράμματα ψηφιακής φροντίδας ξεπέρασαν την τυπική φροντίδα σε σημαντικές πτυχές. Για το πρώτο, οι γιατροί έλαβαν ζωντανά δεδομένα από φορητές συσκευές ασθενών με διαβήτη, ενισχύοντας την επίβλεψη και τα αποτελέσματα, ενώ μειώνουν την ανάγκη για προσωπικές επισκέψεις. Με συνεχή δεδομένα για τα επίπεδα γλυκόζης, οι ασθενείς μείωσαν κατά το ήμισυ τις τηλεφωνικές συνεννοήσεις με τους ιατρούς, ενώ παράλληλα βελτίωσαν τη διαχείριση του διαβήτη και απελευθέρωναν χρόνο από τους γιατρούς. Στο άλλο σύστημα υγειονομικής περίθαλψης, ένα ψηφιακό πρόγραμμα υγείας για την υψηλή αρτηριακή πίεση απέδωσε ενθαρρυντικά αποτελέσματα καθώς το 71% των ασθενών έφτασαν την αρτηριακή πίεση που είχαν στόχο, ξεπερνώντας το 31% υπό την τυπική φροντίδα.

Μαζί με τις προοπτικές έρχονται και οι προκλήσεις

Εκτός βέβαια από τα σημαντικά οφέλη που υπόσχονται τα wearables, υπάρχουν και ιδιαίτερα σοβαρές προκλήσεις για την πλήρη αξιοποίηση των δυνατοτήτων τους ως ισχυρά εργαλεία υγειονομικής περίθαλψης. Η διασφάλιση της ακρίβειας και της αξιοπιστίας των μετρήσεων είναι ουσιαστικής σημασίας για πρακτικές πληροφορίες. Τα τελευταία χρόνια βλέπουμε τις εταιρείες να δουλεύουν σε διαρκή συνεργασία με ερευνητές-επιστήμονες στο συγκεκριμένο πεδίο για να αποδείξουν την ασφάλεια, την αποτελεσματικότητα και την αξία της τεχνολογίας τους. Ήδη γίνονται αρκετά βήματα προόδου.

Παράλληλα, η προστασία του απορρήτου και της ασφάλειας των δεδομένων είναι ζωτικής σημασίας. Οι φορητές αυτές συσκευές συλλέγουν και μεταδίδουν ευαίσθητα δεδομένα υγείας, καθιστώντας τις ελκυστικούς στόχους για κυβερνοεπιθέσεις. Τα μέτρα ασφαλείας δεδομένων, όπως η ισχυρή κρυπτογράφηση, η ασφαλής αποθήκευση δεδομένων και τα πρωτόκολλα ελέγχου ταυτότητας είναι απαραίτητα για την προστασία των πληροφοριών των ασθενών από μη εξουσιοδοτημένη πρόσβαση και παραβιάσεις. Επιπλέον, προκύπτουν επίσης ανησυχίες σχετικά με το απόρρητο, το ποιος έχει πρόσβαση σ’ αυτά τα δεδομένα, τον τρόπο χρήσης τους και τις πιθανές επιπτώσεις για το απόρρητο των ασθενών. Η εφαρμογή διαφανών πολιτικών, η ρητή συναίνεση των χρηστών και η συμμόρφωση με τους αυστηρούς κανονισμούς προστασίας δεδομένων, όπως ο GDPR και το HIPAA, είναι επιτακτικές ανάγκες και για τη διασφάλιση του απορρήτου των ασθενών, αλλά και για την εμπιστοσύνη των καταναλωτών στην ίδια την τεχνολογία.

Όσο προχωρά η τεχνολογία τα wearables αναμένεται να αναλαμβάνουν όλο και πιο κρίσιμο ρόλο στη διαμόρφωση του μέλλοντος της υγειονομικής περίθαλψης. Διαθέτοντας πιο εξελιγμένες δυνατότητες συλλογής και ανάλυσης των δεδομένων, πιστοποιημένη ακρίβεια των μετρήσεων τους και των αποτελεσμάτων των ασθενών, αναμένεται να συμβάλλουν δυναμικά στις αλλαγές στο πεδίο της υγειονομικής περίθαλψης.

The post Τα wearables και πώς αυτά αλλάζουν τον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης appeared first on 2045.gr.

Τόσο περίπου μας πήρε μέχρι να εξελιχθούμε από μονοκύτταρο πλαγκτόν που επέπλεε στους αρχαίους ωκεανούς, στον πρώτο ανθρωπίδα. Από εκεί και πέρα όλα συνέβησαν αστραπιαία. Χρειαστήκαμε μόλις 2,8 εκατομμύρια χρόνια για να διανύσουμε την απόσταση από τον Αυστραλοπίθηκο ως τον σύγχρονο Homo Sapiens και απ’ ό,τι φαίνεται συνεχίζουμε με το πόδι στο γκάζι. H επιστήμη έχει αποφανθεί ότι το ανθρώπινο είδος εξελίσσεται εδώ και δύο αιώνες πιο γρήγορα από ποτέ, ενώ ο ρυθμός της εξέλιξής του μοιάζει να επιταχύνεται ακόμα περισσότερο στις σύγχρονες γενιές. 

Πώς θα είμαστε, άραγε σε 2,8 εκατομμύρια χρόνια από σήμερα; Ή έστω σε ένα εκατομμύριο χρόνια ή σε μερικές εκατοντάδες δεκαετίες από σήμερα; Η πρόβλεψη για τον μακρινό χρονικό ορίζοντα είναι πρακτικά αδύνατη – το φυσικό και το τεχνητό μας περιβάλλον θα έχουν υποστεί σ’ αυτό το διάστημα μεταβολές που δεν μπορούμε σήμερα ούτε καν να διανοηθούμε και θα έχουν υποχρεώσει το είδος μας σε ανάλογες απρόβλεπτες προσαρμογές. 

Για τον πιο ταπεινό ορίζοντα του κοντινού μέλλοντος, όμως, έχουν ήδη διατυπωθεί αρκετές επιστημονικές θεωρίες. Δεν είναι όλες ενθαρρυντικές για τον Homo Futuris, αλλά τουλάχιστον εκπορεύονται από μια κοινή πηγή η οποία, υπό συνθήκες, μπορεί να είναι παρήγορη: η εξέλιξη του ανθρώπινου είδους θα είναι στο εξής μια ανθρώπινη υπόθεση.

“Φτάνοντας στον 21ο αιώνα, έχουμε καταφέρει να εξουδετερώσουμε τους φυσικούς μας καταπιεστές, έχουμε προσαρμόσει το περιβάλλον στις δικές μας ανάγκες (ή στη δική μας παράνοια) και εν πολλοίς έχουμε ξεπεράσει τη Φυσική Επιλογή. Το τι θα απογίνουμε από εδώ και πέρα είναι -σε κάποιον βαθμό- στο δικό μας χέρι και στη δική μας ευθύνη.” 

Γηραιότεροι 

Στο μέλλον θα ζούμε περισσότερο, αυτό είναι βέβαιο. Και όχι στο μακρινό μέλλον – κάποια από τις αμέσως επόμενες γενιές θα κληθεί να αποφασίσει αν ο άνθρωπος πρέπει (ή αν δικαιούται) να ζει μέχρι τα 150. 

Οι φυσικοί κύκλοι της ζωής κάθε είδους διαμορφώνονται ανταποκρινόμενοι στους ρυθμούς της θνησιμότητάς του. Αυτή είναι η αιτία για την οποία τα ζώα που δεν έχουν πολλούς θηρευτές μονίμως στο κατόπι τους αναπτύσσουν μεγαλύτερη διάρκεια ζωής. Ο καρχαρίας της Γροιλανδίας, η χελώνα των Γκαλαπάγκος και η τοξοκέφαλη φάλαινα, για παράδειγμα, φτάνουν αργά στη σεξουαλική ωριμότητα, αναπαράγονται σε μεγάλη ηλικία και ζουν για αιώνες. 

Ο άνθρωπος είχε αυτήν την πολυτέλεια ακόμα και πριν αναπτύξει πολιτισμό. Στις πρωτόγονες νομαδικές κοινωνίες η νομή της τροφής διασφάλιζε ότι ακόμα και τα μέλη της κοινότητας που δεν μπορούσαν να κυνηγήσουν δεν πέθαιναν από πείνα, ενώ τα ρόπαλα, τα δόρατα και τα βέλη τούς προσέφεραν επαρκή προστασία από τους θηρευτές. Κάποιοι έφταναν να ζουν μέχρι τα 70 τους. Βεβαίως, η παιδική θνησιμότητα άγγιζε το 50%, οπότε το μέσο προσδόκιμο ζωής δεν ξεπερνούσε τα 35 χρόνια. Μ’ αυτό το προσδόκιμο, άλλωστε, πορεύθηκε η ανθρωπότητα μέχρι τον 19ο αιώνα, διανύοντας χιλιετίες φυσικών καταστροφών, επιδημιών και πολέμων. 

Στις μέρες μας, η παιδική θνησιμότητα στον αναπτυγμένο κόσμο είναι κάτω του 1% και το προσδόκιμο ζωής είναι τα 80 έτη. Ακόμα και στην Αφρική και στις αναπτυσσόμενες ασιατικές χώρες, οι άνθρωποι μπορούν να περιμένουν ότι θα ζήσουν τουλάχιστον μέχρι τα 70 τους. Ο διπλασιασμός του προσδόκιμου ζωής, βεβαίως, οφείλεται στη βελτίωση των συνθηκών της ζωής και της υγείας μας, όχι στην εξελικτική διαδικασία, αλλά η αλλαγή της συνθήκης μακροπρόθεσμα κατευθύνει την εξέλιξή μας προς τη μακροζωία. Ήδη, όλο και περισσότεροι άνθρωποι στον πλανήτη ξεπερνούν τα 100 χρόνια ζωής – το καταγεγραμμένο ρεκόρ είναι τα 122. Στις ΗΠΑ, δύο επιστήμονες έχουν στοιχηματίσει ότι ο πρώτος άνθρωπος που θα φτάσει τα 150 έχει ήδη γεννηθεί. Κάποιοι άλλοι Αμερικανοί ερευνητές μπορεί και να ανακάλυψαν πρόσφατα τη θεραπεία για τον καρκίνο του εντέρου – κάθε χρόνο νικάμε όλο και περισσότερες αρρώστιες που μας σκοτώνουν. Επιπλέον, όλοι οι αρμόδιοι επιστήμονες συμφωνούν ότι η διαδικασία της γήρανσης είναι εν πολλοίς μια γονιδιακά προγραμματισμένη ρουτίνα φθοράς. Σύντομα θα μπορούμε να επιδράσουμε στη συμπεριφορά αυτών των γονιδίων-προγραμματιστών, επηρεάζοντας σημαντικά τη ροή της εξέλιξής μας. 

Ψηλότεροι 

Ο άνθρωπος ψηλώνει στο πέρασμα των εποχών. Ο Αυστραλοπίθηκος και ο homo habilis σπανίως έφταναν μέχρι τα 150 εκατοστά. Όλοι οι νεότεροι ανθρωπίδες -ο homo erectus, ο νεάντερταλ και φυσικά ο homo sapiens- είναι σαφώς ψηλότεροί του. 

Δεν υπάρχει καμία επιστημονική αμφιβολία ότι το ανθρώπινο είδος συνέχισε να ψηλώνει και στα ιστορικά χρόνια και ότι το κάνει ακόμα και στις μέρες μας. Χαρακτηριστικό θεωρείται το παράδειγμα των Ολλανδών, οι οποίοι είναι σήμερα ο ψηλότερος λαός του κόσμου. Κατά μέσο όρο, οι Ολλανδοί άνδρες φτάνουν στο 1.83, ενώ οι γυναίκες στο 1.70. Το ενδιαφέρον και αρκετά παράδοξο είναι ότι στα μέσα του 18ου αιώνα, το αντίστοιχο μέσο ύψος για τους Ολλανδούς άνδρες ήταν μόλις 1.65 (έχει υπολογιστεί με βάση τα στρατιωτικά αρχεία της εποχής). Την ίδια εποχή, οι Αμερικανοί στρατιώτες ήταν κατά μέσο όρο πέντε εκατοστά ψηλότεροι από τους Ολλανδούς (1.70). Στα 150 χρόνια που μεσολάβησαν μέχρι τις σημερινές έρευνες, οι Ολλανδοί φαίνεται να έχουν πάρει μεσοσταθμικά 20cm ύψους, ενώ Αμερικανοί μόλις έξι εκατοστά.

Οι ερευνητές έχουν αποφανθεί ότι αυτή η τεράστια εξελικτική διαφορά δεν οφείλεται τόσο σε περιβαλλοντικούς παράγοντες (διατροφική ποιότητα και επάρκεια, πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας κλπ), όσο στη Φυσική Επιλογή. Πολύ απλά, οι Ολλανδέζες προτιμούσαν τους ψηλότερους άνδρες για σεξουαλικούς συντρόφους, με αποτέλεσμα οι ψηλότεροι Ολλανδοί να γεννούν περισσότερα παιδιά από τους κοντύτερους συμπατριώτες τους. Σταδιακά -και φυσικά πλέον- οι νεότερες γενιές των Ολλανδών εμφανίζονταν όλο και ψηλότερες από τις παλαιότερες. 

Μια ακόμα επιστημονική βεβαιότητα είναι ότι ο σκελετός μας θα γίνεται όλο κι ελαφρύτερος, ενώ παράλληλα θα συρρικνώνεται η μυϊκή μας μάζα. Αυτές είναι αλλαγές που συμβαίνουν εδώ και χιλιάδες χρόνια στο σώμα μας, από τότε που η ανακάλυψη της γεωργίας και η κτηνοτροφία μας απάλλαξαν από το καθημερινό άχθος του κυνηγιού για την εξασφάλιση της τροφής μας. Η χρήση όλο και πιο εξελιγμένων μηχανημάτων και εργαλείων που κάνουν τις δουλειές για μας, επιταχύνει αυτή τη διαδικασία μείωσης της σωματικής μας ρώμης τους τελευταίους αιώνες. 

Σημαντική συρρίκνωση έχει καταγραφεί και στο μέγεθος των δοντιών μας, αλλά και στις διαστάσεις των γνάθων μας. Κάποτε χρειαζόμασταν δυνατά σαγόνια και πανίσχυρους τραπεζίτες για να αλέθουμε τις σκληρές φλούδες και ρίζες που αποτελούσαν βασικά στοιχεία της καθημερινής μας δίαιτας. Σήμερα τρώμε κατά βάση μαγειρεμένες ή επεξεργασμένες τροφές και η οδοντοστοιχία μας έχει ήδη προσαρμοστεί στη σύγχρονη διατροφή: πολλοί ενήλικες γύρω μας δεν θα αποκτήσουν ποτέ φρονιμίτες ή θα χρειαστεί να τους αφαιρέσουν χειρουργικά επειδή δεν θα χωράνε να αναπτυχθούν φυσιολογικά στο στόμα τους και θα πιέζουν τα διπλανά τους -μικρότερα και πολύ πιο χρήσιμα- δόντια. 

Εξυπνότεροι;  

Μια από τις πιο δημοφιλείς παρανοήσεις που έχουν προκύψει από τη χρυσή εποχή του λογοτεχνικού sci-fi είναι ότι ο δείκτης της ευφυίας ενός οργανισμού είναι ανάλογος του μεγέθους του εγκεφάλου του. Οι περισσότεροι έχουμε ζωηρές αναμνήσεις από τα κόμικς και τις εικονογραφήσεις στις οποίες οι νοήμονες εξωγήινοι αλλά και οι άνθρωποι του μέλλοντος, οι οποίοι έχουν πλέον εποικίσει άλλους πλανήτες, είναι κάτι υδροκέφαλα πλάσματα με υπερμεγέθη μυαλά που ξεχειλίζουν από τα διογκωμένα κρανία τους. Οι άνθρωποι του μέλλοντος, όμως, δεν θα είναι έτσι. Ίσα, ίσα το πιθανότερο είναι ότι θα έχουν μικρότερους εγκεφάλους από τους δικούς μας. 

Σύμφωνα με όσα μας αποκαλύπτουν τα απολιθώματα, ο ανθρώπινος εγκέφαλος τριπλασιάστηκε σε όγκο τα τελευταία έξι εκατομμύρια χρόνια, αλλά σταμάτησε να μεγαλώνει πριν από περίπου 15.000 χρόνια. Έκτοτε, μάλιστα, συρρικνώνεται – οι σύγχρονοι άνθρωποι έχουμε μικρότερους εγκεφάλους από τους αρχαίους μας προγόνους, ακόμα και από τους κοντινούς, του σκοτεινού Μεσαίωνα. Χρονικά, η διαδικασία συρρίκνωσης του μυαλού μας συμπίπτει και πάλι με την ανακάλυψη και την εξάπλωση της γεωργίας. 

Μπορεί, λοιπόν, αυτή η κάπως παράδοξη εξέλιξη να προέκυψε επειδή ως κυνηγοί και συλλέκτες είχαμε περισσότερη ανάγκη από μνήμη, προκειμένου να χαρτογραφούμε τα δέντρα, τις πηγές, τις φωλιές και τις παγίδες ολόκληρων περιοχών. Μπορεί ξαφνικά, ως καλλιεργητές, να αρχίσαμε να καταναλώνουμε λιγότερες πρωτεΐνες και λίπη, υλικά που μπορούν να χτίσουν και να συντηρήσουν έναν ευτραφή εγκέφαλο (είναι γνωστό ότι ο εγκέφαλος είναι ενεργοβόρο όργανο – καταναλώνει το 20% του ημερήσιου θερμιδικού μας προϋπολογισμού). Ή μπορεί απλά ο άνθρωπος των σύγχρονων κοινωνιών να χρειάζεται λιγότερο εγκέφαλο. Κάποτε, όλα τα μέλη της φυλής έπρεπε να έχουν πολλές δεξιότητες προκειμένου να επιβιώσουν. Όλοι τα έκαναν όλα. Σήμερα οι περισσότεροι εξειδικευόμαστε σε έναν ή σε μερικούς τομείς και τα υπόλοιπα τα αναλαμβάνουν άλλοι άνθρωποι, που έχουν διαφορετικές εξειδικεύσεις. Ο πολιτισμός μάς έχει απαλλάξει από αγγαρείες ή από την ανάγκη να κάνουμε πράγματα που δεν μας ενδιαφέρουν, αλλά μας έχει κάνει και πιο μονοδιάστατα όντα. 

Το πιο πιθανό, όμως, είναι ότι ο εγκέφαλός μας απλώς προσαρμόζεται. Είναι γνωστό πχ, ότι ο εγκέφαλος του Νεάντερταλ ήταν μεγαλύτερος από εκείνων του Homo Sapiens, αλλά ο κύριος όγκος του ήταν απασχολημένος με το να ρυθμίζει την όραση και να συντονίζει την κίνηση του Νεάντερταλ. Τα κέντρα που θα του επέτρεπαν μια καλύτερη γλωσσική επικοινωνία ή μεγαλύτερη επιδεξιότητα στη χρήση εργαλείων ήταν λιγότερο ανεπτυγμένα. Δεν είναι καθόλου δεδομένο, λοιπόν, ότι η συρρίκνωση του εγκεφάλου μας συνεπάγεται και απώλεια ευφυίας. στην προκειμένη περίπτωση δεν είναι το μέγεθος που μετράει – οι ελέφαντες και οι όρκες έχουν μυαλά πολύ μεγαλύτερα απ’ τα δικά μας.  

Μπορεί απλώς να μας συμβαίνει ό,τι κάνουμε εμείς στα κομπιούτερ μας: διατηρήσαμε στο ακέραιο τη δυνατότητα να υποδεχόμαστε, να επεξεργαζόμαστε και να συνθέτουμε πληροφορίες, αλλά το κάνουμε με λιγότερους και μικρότερους νευρώνες – επεξεργαστές. 

Μια ενδιαφέρουσα και κάπως ενοχλητική διαπίστωση είναι ότι παράλληλα με τους δικούς μας εγκεφάλους μικραίνουν και οι εγκέφαλοι των κατοικίδιων ζώων. Τα πρόβατα έχασαν το 24% της εγκεφαλικής τους μάζας από τότε που εξημερώθηκαν. Για τις αγελάδες η απώλεια ήταν της τάξης του 26%, για τα σκυλιά 30%. Είναι λογικό να υποθέσουμε ότι η εξημέρωση τους απάλλαξε από το άγχος του να σκέφτονται κάθε μέρα πού θα βρουν φαγητό και πώς θα προφυλαχτούν από τους λύκους και τ’ άλλα θηρία. Το μόνο που έχουν να κάνουν από την ώρα που ξυπνούν μέχρι την ώρα που πάνε για ύπνο, είναι ν’ ακολουθούν το κοπάδι. Μήπως, όμως, κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και σε μας, χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε ή απλά χωρίς να θέλουμε να το παραδεχτούμε; Ζούμε σε μεγαλουπόλεις μαζί με εκατομμύρια άλλους ανθρώπους με τους οποίους συνάπτουμε στη διάρκεια της ζωής μας χιλιάδες σημαντικές ή ασήμαντες και παροδικές σχέσεις. Η επιβίωσή μας ανάμεσά τους μας υποχρεώνει να είμαστε εξωστρεφείς, ανεκτικοί και -αναγκαστικά- περισσότερο κομφορμιστές. Από το πρωί που ξυπνάμε μέχρι την ώρα που πάμε για ύπνο, ακολουθούμε, αποφεύγουμε, συγχρωτιζόμαστε ή χειραγωγούμε το κοπάδι μας. 

Πανομοιότυποι 

Οι φυλές όπως τις γνωρίζουμε σήμερα (λευκοί, μαύροι, κίτρινοι κλπ), διαμορφώθηκαν όταν πλέον ο homo sapiens είχε κυριαρχήσει και είχε εποικίσει ολόκληρο τον πλανήτη. Μεγάλες ομάδες ανθρώπων βρέθηκαν απομονωμένες, περικυκλωμένες από ερήμους, ωκεανούς, ορεινούς όγκους, παγετώνες και τεράστιες αποστάσεις και ανέπτυξαν τα χαρακτηριστικά που απαιτούσε κάθε φορά η προσαρμογή στο τοπίο, στο κλίμα, αλλά και στο κοινωνικό περιβάλλον που διαμορφώθηκε – στον τρόπο ζωής και στα πρότυπα της ομορφιάς που αναπτύχθηκαν σε κάθε περιοχή. 

Σήμερα οι αποστάσεις έχουν εκμηδενιστεί και τα κάθε είδους όρια -γεωφυσικά, φυλετικά, θρησκευτικά κλπ- έχουν καταργηθεί. Οι άνθρωποι αναμειγνύονται. Αυτή η ανάμειξη συνέβαινε έτσι κι αλλιώς τους τελευταίους αιώνες των αυτοκρατοριών και της αποικιοκρατίας, αλλά πλέον λειτουργούμε πρακτικά σαν να είμαστε ένας παγκόσμιος πληθυσμός. Κάθε πιθανός παρτενέρ απέχει από μας το πολύ μία – δυο πτήσεις. Είναι εύκολο να συναντηθούμε, να συνευρεθούμε σεξουαλικά και να αναπαραχθούμε. 

Αυτό ίσως οδηγήσει στην ομογενοποίηση του είδους μας. Στη δημιουργία ενός υβριδικού ανθρώπου που θα συνδυάζει αφρικανικά, ευρωπαϊκά, αυστραλιανά, ασιατικά και αμερικανικά χαρακτηριστικά, τα οποία σταδιακά θα δημιουργήσουν ένα γενετικό καλούπι. Κοινώς: θα μοιάζουμε όλοι μεταξύ μας ή τουλάχιστον θα προσεγγίζουμε εμφανισιακά ένα κοινό πρότυπο, έναν παγκόσμιο μέσο όρο. 

Το πρώτο που θα μας συμβεί είναι ότι το δέρμα μας σκουρύνει μεσοσταθμικά. Εδώ και δεκαετίες οι πληθυσμοί των αφρικανικών χωρών πολλαπλασιάζονται, ενώ οι λευκοί πληθυσμοί του δυτικού κόσμου συρρικνώνονται. Είναι, λοιπόν, θέμα χρόνου τα γονίδια των μαύρων Homo Sapiens να επικρατήσουν σε ποσοστό επαρκές ώστε να αλλάξει ο μέσος χρωματικός τόνος του δέρματος της ανθρωπότητας. Τα υπόλοιπα θα τα αναλάβει η Σεξουαλική Επιλογή, η οποία αναμένεται να αποτελέσει τον βασικό κινητήρα της εξελικτικής διαδικασίας, από τη στιγμή που ο ανθρώπινος πολιτισμός αδρανοποίησε τις άλλες φόρμες της Φυσικής Επιλογής. Όταν ισχύσει αυτό, θα γίνουμε όλοι πιο όμορφοι και γοητευτικοί, αλλά με τον ίδιο τρόπο, υπακούοντας στη νόρμα της Σεξουαλικής Επιλογής αλλά και στις πιέσεις των media που θα προωθούν όλο και πιο εντατικά πολύ συγκεκριμένα πρότυπα ομορφιάς, επιτυχίας κλπ. 

Ο H.G. Wells έχει ήδη περιγράψει έναν τέτοιο κόσμο υβριδίων. Στη «Μηχανή που Ταξιδεύει στον Χρόνο», οι ανώτερες τάξεις μετά από πολλές γενιές στις οποίες αναπαράγονταν μεταξύ τους εξελίχθηκαν στους όμορφους αλλά κάπως άχρηστους Ελόι, ενώ οι εργάτες και τα κατώτερα στρώματα απέγιναν οι κακοφτιαγμένοι αλλά καταφερτζήδες Μόρλοκ. Δεν χρειάζεται, όμως, να φτάσουμε μέχρι την επιστημονική φαντασία για να ενισχύσουμε τη θεωρία των υβριδίων. Τα διλήμματα που θέτει σήμερα η ευγονική μάς ανοίγουν ένα παράθυρο σ’ αυτόν τον αβέβαιο κόσμο. 

Στις μέρες μας, οι γενετιστές που ασχολούνται με την τεχνητή γονιμοποίηση μπορούν με έναν προεμφυτευτικό έλεγχο να γνωρίζουν το φύλο, το χρώμα, τη χρωμοσωμική ισορροπία και τη γονιδιακή προδιάθεση ενός εμβρύου όσο αυτό είναι ακόμα στο εργαστήριο, στην κατάσταση της βλαστοκύστης. Αν στο μέλλον αυτές οι πληροφορίες γίνουν διαθέσιμες στους γονείς των εμβρύων κι εκείνοι έχουν τη δυνατότητα να προγραμματίζουν την εμφάνιση, την ευφυΐα και τη μακροζωία των παιδιών τους, το πιθανότερο είναι πώς θα το κάνουν. Τα ψηλά, ευφυή και αγέραστα παιδιά θα αποκτήσουν απογόνους που θα τους μοιάζουν και η Φυσική Επιλογή θα αναλάβει ξανά δράση, ώστε στο απώτερο μέλλον να τους μοιάζει όλη η ανθρωπότητα. Ακόμα κι αν τα γονίδια της αριστείας δεν δημιουργήσουν σταδιακά ένα νέο ανθρώπινο είδος, είναι βέβαιο ότι θα διαμορφώσουν έναν διαφορετικό, υβριδικό homo sapiens. 

Διαφορετικοί 

Η τεχνολογία αναμένεται να παίξει σημαντικό ρόλο στο ανθρώπινο evolution. Ακόμα κι αν δεν αποκτήσουμε κάποτε συμβιωτική σχέση με τις μηχανές και δεν εξελιχθούμε σε cyborgs, οι μηχανές θα επηρεάσουν καθοριστικά το γονιδίωμά μας. Οι υπολογιστές και το διαδίκτυο δημιουργούν ήδη ένα νέο είδος πίεσης στη Σεξουαλική Επιλογή μας. Πολλά ζευγάρια γνωρίζονται online. Εξελιγμένοι αλγόριθμοι ευθύνονται για επιτυχημένα ή λιγότερο επιτυχημένα matches και όλο και περισσότεροι άνθρωποι γύρω μας κάνουν ό,τι μπορούν προκειμένου να επωφεληθούν στον μέγιστο βαθμό από τους υπολογισμούς τους. Αυτή η σχέση έχει αρχίσει να γίνεται αμφίδρομη: ικανοποιούμε τις παραμέτρους του αλγόριθμου, προκειμένου εκείνος να ικανοποιήσει καλύτερα τις σεξουαλικές, συναισθηματικές ή κοινωνικές μας ανάγκες. Ακούγεται δυστοπικό, αλλά σε κάποιο βαθμό συμβαίνει ήδη: ένας ψηφιακός κώδικας αποφασίζει ποιος γενετικός κώδικας θα κληροδοτηθεί στις επόμενες γενιές. 

Υπάρχουν και τα πολύ δυσοίωνα αλλά ευτυχώς όχι πολύ επιστημονικά τεκμηριωμένα σενάρια για το πού μας οδηγεί εξελικτικά η τεχνολογία. H Maple Holistics, για παράδειγμα, κατασκεύασε τη φρικτή Mindy, ένα τρισδιάστατο μοντέλο ανθρώπου που θα έχει γεννηθεί 100 περίπου χρόνια μετά από εμάς και θα έχει προσαρμοστεί γενετικά στη χρήση mobile συσκευών. H Minty έχει καμπούρα, αλλά δεν έχει λαιμό, για να κοιτά απρόσκοπτα σε οθόνες. Έχει μικρότερο εγκέφαλο αλλά παχύτερο κρανίο και διπλό αμφιβληστροειδή που την προστατεύουν από τις ακτινοβολίες και μόνιμο σύνδρομο καρπιαίου σωλήνα. Σίγουρα δεν θέλουμε να γίνουμε σαν τη Mindy. 

Εξίσου αποτροπιαστικός ήταν και ο Graham, το τρισδιάστατο γλυπτό σε φυσικό μέγεθος που δημιουργήθηκε κατά παραγγελία του Υπουργείου Συγκοινωνιών της Αυστραλίας, προκειμένου να αποκτήσουμε μια εικόνα του πώς θα μοιάζουν οι άνθρωποι αν εξελιχθούν με τρόπο που θα τους επιτρέπει να επιβιώνουν από αυτοκινητικά ατυχήματα. Παράξενη ιδέα, τρομακτική υλοποίηση. Σίγουρα δεν θέλουμε να γίνουμε σαν τον Graham. 

H τεχνολογία, επίσης, είναι αυτή που θα μας βοηθήσει να αποικίσουμε άλλους πλανήτες όταν πλέον θα έχουμε ξεζουμίσει τον δικό μας. Εννοείται ότι κανείς δεν μπορεί να προβλέψει τι θα συμβεί στο σώμα μας αν χρειαστεί να προσαρμοστεί σε βάθος πολλών γενεών στις συνθήκες ζωής ενός πλανήτη όπως ο Άρης, με λιγότερη βαρύτητα, λιγότερο οξυγόνο και πολύ περισσότερο κρύο. Η απομόνωση σε τόσο ιδιαίτερα και αφιλόξενα περιβάλλοντα θα οδηγήσουν τον άνθρωπο σε πρωτόγνωρες προσαρμογές. Η Φυσική Επιλογή θα επιστρέψει θριαμβεύτρια και -ποιος ξέρει;- σε βάθος χιλιετιών μπορεί να φέρει μαζί της ένα ή περισσότερα νέα είδη ανθρώπων. 

Η επιστήμη δεν ασχολείται σοβαρά με αυτές τις προοπτικές – κανένας ερευνητής δεν θα προχωρήσει σε αφορισμούς και προφητείες που μπορεί να επιβεβαιωθούν ή να διαψευσθούν σε ορίζοντα εκατομμυρίων ετών. Μια εξελικτική έκπληξη, πάντως, δεν είναι εκτός της συζήτησης. 

Σε πρόσφατη έκθεσή του, ο Τόμας Μάιλουντ, καθηγητής βιοπληροφορικής στο πανεπιστήμιο του Άαρχους της Δανίας, διατύπωσε τη ρηξικέλευθη ιδέα ότι σωματικά και κατασκευαστικά, ο Homo Sapiens μπορεί να ακολουθήσει μια αντίστροφη εξελικτική πορεία. Ο υπερπληθυσμός και το στρίμωγμα στις γιγάντιες μητροπόλεις του μέλλοντος ίσως οδηγήσουν στη δημιουργία ανθρώπων που θα καταλαμβάνουν λιγότερο χώρο και θα χρειάζονται λιγότερη ενέργεια και λιγότερους φυσικούς πόρους για να επιβιώσουν. Τα απολιθώματα δεν αποκλείουν ένα τέτοιο ενδεχόμενο: η εξέλιξη των ειδών δεν είναι συνεχής ούτε γραμμική. Δεν ακολουθεί μία μόνο κατεύθυνση. Οι οργανισμοί στο πέρασμα των χιλιετιών μπορεί να μεγαλώσουν ή να μικρύνουν. 

Αυτό που σίγουρα είναι μονόδρομος για την εξελικτική πορεία των ειδών είναι η περιπλοκότητά τους. Όλοι οι οργανισμοί, άσχετα από την εξέλιξη της φυσιολογίας τους, όσο περισσότερο επιβιώνουν τόσο πιο σύνθετοι γίνονται. Αναπτύσσουν όλο και πιο θαυμαστές δεξιότητες και προσαρμοσμένες συμπεριφορές. Με μια λέξη, προοδεύουν. Ο Homo Sapiens τα έχει πάει αντικειμενικά πολύ καλά σ’ αυτόν τον τομέα. Έχει προοδεύσει πολύ. Τόσο, ώστε να έχει σήμερα την πολυτέλεια και την προμηθεϊκή ευθύνη να κατευθύνει ο ίδιος την πρόοδό του. Κι εδώ είμαστε. Σε ένα σταυροδρόμι στο οποίο, δυστυχώς, τα απολιθώματα δεν μπορούν να μας φανούν χρήσιμα. Καλούμαστε να πάρουμε αποφάσεις για ζητήματα που δεν έχουν απασχολήσει κανέναν άνθρωπο πριν από μας. 

Ξέρουμε ότι η εξέλιξή μας θα συνεχιστεί, αλλά συνειδητοποιούμε ότι για πρώτη φορά τα γονίδιά μας θα αλλάξουν κατευθυνόμενα όχι μόνο από βιολογικούς κώδικες, αλλά και από μιμητικές διαδικασίες και τεχνολογικές πιέσεις. Για να καταφέρουμε να ακολουθήσουμε και σ’ αυτήν τη συγκυρία τον δρόμο της προόδου, θα χρειαστεί να επιστρατεύσουμε όλες μας τις γνώσεις και τις δεξιότητες, όλες τις νοητικές και σωματικές μας ικανότητες, αλλά και κάτι ακόμα. Ένα νέο χαρτί που θα διαταράξει τη διαμορφωμένη ισορροπία στην παρτίδα. 

“Κάποιοι εκτιμούν ότι αυτήν τη φορά, δίπλα στην προνομιακή μας ανατομία και την εξελιγμένη μας νόηση, θα πρέπει να ρίξουμε στη μάχη την παραγνωρισμένη και για πολύ καιρό αδρανοποιημένη συναισθηματική μας νοημοσύνη. Στο σημείο που βρισκόμαστε, αυτή μοιάζει να είναι η μόνη λογική πρόοδος για το ανθρώπινο είδος.” 

Όπως προειδοποιεί ο Σουηδός φιλόσοφος Νικ Μπόστρομ στο δυστοπικό δοκίμιό του The Future of Human Evolution, αν δεν προοδεύσουμε προς τα εκεί, αν αφήσουμε την εξέλιξή μας να ακολουθήσει τον μονόδρομο που επιβάλλει ο τεχνολογικός πολιτισμός, κινδυνεύουμε να χάσουμε ένα μεγάλο μέρος της ανθρώπινης υπόστασής μας. «Το χιούμορ, η αγάπη, το παιχνίδι, η τέχνη, ο χορός, η φιλοσοφία, η λογοτεχνία, η φιλία, οι άσκοπες συζητήσεις, η ραστώνη των διακοπών και το σεξ που δεν στοχεύει στην αναπαραγωγή, είναι δραστηριότητες που ανταποκρίνονται σε προδιαθέσεις ενσωματωμένες στο εξελικτικό μας παρελθόν. Είναι κρίσιμο να διατηρήσουμε ενεργές αυτές τις προδιαθέσεις σε ένα μέλλον στο οποίο ο ισχυρός που θα επιβιώνει θα είναι αυτός που θα μπορεί να εκτελεί ρομποτικά -με τον τρόπο των μηχανών- πολύωρη υπερεξειδικευμένη εργασία επαναληπτικής φύσης, με στόχο τη βελτίωση του όγδοου δεκαδικού ψηφίου ενός οικονομικού προϋπολογισμού». 

Μπορεί, λοιπόν, στην πραγματικότητα να μην έχουμε επιλογές ή διλήμματα. Στο επόμενο εξελικτικό στάδιο ο homo sapiens θα είναι ένα πλάσμα με ανεπτυγμένη ενσυναίσθηση ή ένα μη ανθρώπινο πλάσμα. 

The post Πώς θα μοιάζει ο άνθρωπος του μέλλοντος appeared first on 2045.gr.

Αν με κάποιο μαγικό τρόπο ένας homo sapiens του 12.000 π.Χ. μεταφερόταν στο νησί των Κυκλώπων την εποχή που αποβιβάζονταν σ’ αυτό ο Οδυσσέας και οι σύντροφοί του (το 1200 περίπου π.Χ.), δεν θα εντυπωσιαζόταν τόσο από τους φοβερούς μονόφθαλμους γίγαντες -στη δική του εποχή ζούσαν πολλά τεράστια και τερατόμορφα πλάσματα- όσο από τις καθημερινές τους δραστηριότητες. Όπως ενημερωνόμαστε από την Ι’ ραψωδία της Οδύσσειας, ο Πολύφημος και οι συντοπίτες του, όταν δεν καταβρόχθιζαν τους άτυχους θνητούς που ξεβράζονταν στο νησί τους, καταπιάνονταν με την κτηνοτροφία. Εξέτρεφαν αμνοερίφια για το κρέας τους αλλά και για το γάλα, το οποίο απολάμβαναν καθημερινά ή το χρησιμοποιούσαν για να φτιάξουν τυρί και γιαούρτι. 

Αυτό το τελευταίο ειδικά, θα του φαινόταν πολύ παράξενο. Οι άνθρωποι του 12.000 π.Χ, αντίθετα με τους Κύκλωπες και τους ανθρώπους των Μυκηναϊκών χρόνων, είχαν δυσανεξία στη λακτόζη. Ο οργανισμός τους δεν μπορούσε να μεταβολίσει το γάλα μετά την ηλικία του θηλασμού. 

Όσο τραβηγμένη κι αν είναι η αφήγηση που προηγήθηκε, το παράδειγμα της ανοχής στη λακτόζη αποτελεί ένα από τα βασικά επιχειρήματα των επιστημόνων που υποστηρίζουν ότι ο homo sapiens είναι ένα είδος που εξελίσσεται διαρκώς και ποικιλοτρόπως – σωματικά, γονιδιακά και πνευματικά. Σε σχέση, μάλιστα, με τη μέρα που πρωτοπερπάτησε στον πλανήτη μας με τα δυο του πόδια, πριν από 150.000 χρόνια, ο ρυθμός της εξέλιξής του επιταχύνθηκε θεαματικά τις τελευταίες χιλιετίες. Ο σύγχρονος άνθρωπος, αφού αρχικά προσαρμόστηκε στις συνθήκες που τον περιέβαλλαν και στις εκάστοτε μεταβολές τους, άρχισε να διαμορφώνει ο ίδιος το περιβάλλον, ανάλογα με τις δικές του ανάγκες. Παραδόξως, οι νέες αυτές συνθήκες τον υποχρέωσαν να εξελιχθεί ακόμα ταχύτερα και με πιο περίπλοκους τρόπους. 

Ανθεκτικότεροι, παχύτεροι και (κυριολεκτικά) κουλ

Η επανάσταση του γάλακτος είναι ένα καλό παράδειγμα αυτής της προσαρμογής στον σύγχρονο τρόπο ζωής. Στις μέρες μας, το 90% των Ευρωπαίων μπορεί να καταναλώσει ζωικό γάλα. Το ποσοστό αυτό είναι τόσο μεγάλο, ώστε η δυσανεξία στη λακτόζη να αντιμετωπίζεται σαν πάθηση στον δυτικό κόσμο. Στην Ασία, όμως, και στο μεγαλύτερο τμήμα της Αφρικής, ισχύει το ακριβώς αντίθετο: μόλις το 5% του πληθυσμού μπορεί να καταναλώσει ζωικό γάλα χωρίς να αντιμετωπίσει σοβαρά γαστρεντερικά προβλήματα. Συνολικά, το ποσοστό του πληθυσμού της Γης που εμφανίζει ανοχή στη λακτόζη είναι το 35% – εμείς οι Ευρωπαίοι, χοντρικά, και όσοι κατάγονται ευθέως από εμάς. Είναι μια ικανότητα που τη χρωστάμε στους homo sapiens που κατοικούσαν στην περιοχή της σημερινής Ουγγαρίας το 6000 π.Χ. Αυτοί κατάφεραν να γίνουν οι πρώτοι ανθρώπινοι οργανισμοί που συνέχισαν να παράγουν λακτάση μετά τη βρεφική και παιδική ηλικία (η λακτάση είναι το ένζυμο που διευκολύνει τον μεταβολισμό της λακτόζης). Πώς τα κατάφεραν; 

Οι ιστορικοί και οι ανθρωπολόγοι έχουν εκτιμήσει ότι η κτηνοτροφία έγινε κοινή πρακτική στο ανθρώπινο είδος μετά το 10.000 π.Χ. Στην κεντρική και τη βόρεια Ευρώπη οι άνθρωποι συντηρούσαν ως κατοικίδια βοοειδή από το 8.000 π.Χ. και με βάση όσα γνωρίζουμε σήμερα, η ανάπτυξη της ανοχής στη λακτόζη αποτέλεσε για εκείνους καθοριστικό εξελικτικό πλεονέκτημα. Το αγελαδινό γάλα περιέχει πολύτιμη βιταμίνη D (δυσεύρετη στην προϊστορική Ευρώπη με το βαρύ κλίμα και την ελάχιστη ηλιοφάνεια) και επιπλέον μπορεί να σε κρατήσει ζωντανό τις περιόδους που οι σοδειές καταστρέφονται και το κυνήγι σπανίζει. Η φυσική επιλογή ευνόησε, λοιπόν, όσους προγόνους μας ανέπτυξαν την ικανότητα να πίνουν γάλα. Αυτοί κατάφεραν να επιβιώσουν από λιμούς και δηλητηριάσεις του υδροφόρου ορίζοντα και μετέδωσαν γονιδιακά στους απογόνους τους τη συγκεκριμένη πολύτιμη ικανότητα. 

Ένα ακόμα χαρακτηριστικό παράδειγμα για το πώς η σύγχρονη ζωή επιταχύνει την εξέλιξη του είδους μας είναι η μέση θερμοκρασία του σώματός μας. Σήμερα όλοι ξέρουμε ότι ο πυρετός αρχίζει όταν το θερμόμετρο δείξει παραπάνω από τους 36,6°C, ενώ δύο μόλις αιώνες νωρίτερα, οι 37°C ήταν η κοινώς αποδεκτή φυσιολογική μέση θερμοκρασία. Σύμφωνα με την Τζούλι Πάρσονετ του πανεπιστημίου του Στάνφορντ, αυτή η διαφορά οφείλεται στο γεγονός ότι σήμερα καταπολεμούμε νωρίς και αποτελεσματικά λοιμώξεις που τον 19ο αιώνα θέριζαν τους κατοίκους των πόλεων, προκαλώντας τους χρόνιες φλεγμονές, οι οποίες με τη σειρά τους είχαν ως παρενέργεια την αύξηση του μεταβολικού ρυθμού και -κατά συνέπεια- του πυρετού. Βεβαίως, το ότι είμαστε πιο δροσεροί από τους homo sapiens της πρώτης βιομηχανικής εποχής δεν είναι απαραίτητα θετικό: ο δικός μας οργανισμός χρειάζεται κατά μέσο όρο 150 θερμίδες λιγότερες ημερησίως για να εξυπηρετήσει τις μεταβολικές του ανάγκες, αλλά εμείς δεν τρώμε λιγότερο από τους προγόνους μας – το αντίθετο μάλιστα. Η δρ. Πάρσονετ και οι συνάδελφοί της εκτιμούν ότι  οι σημερινοί άνθρωποι θα καταγραφούμε στο χρονολόγιο του homo sapiens ως οι παχύτεροι εκπρόσωποι του είδους μας. 

Σημαντικές μεταλλάξεις λόγω του σύγχρονου τρόπου ζωής έχουν καταγραφεί τόσο στο ανοσοποιητικό μας σύστημα όσο και στη δόμηση των οστών μας. Όπως συνόψισε ο Μαρκ Τόμας, επικεφαλής της σχετικής έρευνας του London University College (2010), οι άνθρωποι που κάποτε εγκατέλειψαν την ύπαιθρο και συνωστίστηκαν σε μικρούς χώρους με άθλιες συνθήκες υγιεινής, αποτελώντας το θεμέλιο πάνω στο οποίο χτίστηκαν οι πρώτες μεγαλουπόλεις του κόσμου μας, χρειάστηκε να αναπτύξουν άμεσα άμυνες απέναντι σε επιδημικές ασθένειες που δεν υπήρχαν μόλις μία ή δύο γενεές πριν από τη δική τους. 

«Σήμερα έχουμε πλέον αποδείξει ότι υπάρχει στατιστική συνάφεια μεταξύ των πληθυσμών με μεγάλο ιστορικό αστικοποίησης και της γενετικής προσαρμογής τους για την καταπολέμηση της φυματίωσης», σημειώνει χαρακτηριστικά ο δρ. Τόμας, εξηγώντας ότι «όσο οι ανθρώπινοι πληθυσμοί ζούσαν νομαδικά και σε μικρές ομάδες, ήταν εκτεθειμένοι σε άλλου τύπου μολυσματικές ασθένειες, πιο οπορτουνιστικές και χρόνιες. Η μόνιμη εγκατάστασή τους σε μεγάλες αστικές περιοχές δημιούργησε νέες συνήθειες αλλά και νέες λοιμώδεις ασθένειες, στις οποίες έπρεπε να προσαρμοστούν. Η αντίσταση στις παθογένειες είναι σε μεγάλο βαθμό γενετική υπόθεση, οπότε είμαστε βέβαιοι ότι και σ’ αυτήν την περίπτωση η φυσική επιλογή έπαιξε τον ρόλο της». 

Σε σύγκριση με όλους τους προηγούμενους ανθρώπους, ο σκελετός μας είναι πιο αδύναμος και πιο ελαφρύς. Τα κόκαλά μας άρχισαν να φθίνουν πριν από περίπου 12.000 χρόνια, όταν από κυνηγοί και συλλέκτες μετατραπήκαμε σε κτηνοτρόφους και καλλιεργητές. Η νέα αυτή συνθήκη άλλαξε δραματικά τη διατροφή αλλά και την καθημερινή μας δραστηριότητα και -όπως εκτίμησε σε έρευνά της το 2014 η ανθρωπολόγος Χαμπίμπα Κιρχίρ– η τάση θα συνεχιστεί και η σκελετική μας δομή θα γίνεται όλο και λιγότερο ισχυρή, όλο και λιγότερο συμπαγής. «Εδώ και 50-100 χρόνια κινούμαστε ελάχιστα, έχουμε γίνει επικίνδυνα νωθροί στην καθημερινότητά μας», σημειώνει επεξηγηματικά η Κολίν Σο, ερευνήτρια στο Πανεπιστήμιο Κέμπριτζ. «Το σώμα μας δεν εξελίχθηκε σε βάθος τόσων χιλιετιών για να κάθεται πίσω από ένα γραφείο ή στο τιμόνι ενός αυτοκινήτου. Γενετικά έχουμε τη δυνατότητα να είμαστε τόσοι δυνατοί όσο οι ουρακοτάγκοι αλλά δεν είμαστε, γιατί δεν χρησιμοποιούμε τα οστά μας στο όριο των δυνατοτήτων τους». 

Οι επιστήμονες δεν αποκλείουν την πιθανότητα κάποια στιγμή, στο μακρινό μέλλον, το ανθρώπινο είδος να ανακτήσει τη σκελετική και μυική του δύναμη. Η κυρίαρχη υπόθεση, όμως, είναι ότι στο εξής η εξέλιξή μας θα είναι όλο και περισσότερο καθοριζόμενη από την τεχνολογική πρόοδο και τις ανακαλύψεις της γενετικής. Θεωρείται δεδομένο, μάλιστα, ότι χάρη στην τεχνολογία και τη γενετική [ή εξαιτίας τους], η ανθρωπότητα θα ξεπεράσει την ταχύτητα του φυσικού evolution. Όταν πλέον αυτό συμβεί, τίποτα δεν θα μπορεί να θεωρηθεί δεδομένο για το γονιδιακό μας μέλλον.

Η ατέρμονη μοναξιά του homo sapiens 

Μελετώντας τα απολιθώματα που έχουν έρθει στο φως μέχρι σήμερα, οι παλαιοντολόγοι εκτιμούν ότι το πρώτο μέλος της οικογένειας των ανθρωπίδων εμφανίστηκε πριν από περίπου επτά εκατομμύρια χρόνια και ήταν ο μικρόσωμος και τριχωτός Σαχελάνθρωπος του Τσαντ (Sahelanthropus Tchandensis). Έκτοτε έχουν περπατήσει στη Γη εννιά τουλάχιστον είδη ανθρώπων. Κάθε ένα από αυτά τα είδη εξελίχθηκε όταν ένας μικρός αριθμός ανθρωπίδων βρισκόταν για κάποιον λόγο αποκλεισμένος από τον γενικό πληθυσμό σε ένα περιβάλλον με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, στα οποία υποχρεώθηκε να προσαρμοστεί προκειμένου να επιβιώσει. Σε βάθος πολλών γενεών η απομονωμένη φυλή ακολουθούσε τη δική της γονιδιακή διαδρομή, στο τέλος της οποίας τα μέλη της δεν μπορούσαν πλέον να αναπαραχθούν με τον μητρικό πληθυσμό. 

Το δικό μας είδος, ο homo sapiens, εμφανίστηκε γύρω στο 195.000 π.Χ στην περιοχή της σημερινής Αιθιοπίας. Κάποιοι επιστήμονες θεωρούν ότι ήταν απευθείας απόγονος του Homo Erectus, κάποιοι άλλοι προτιμούν τη θεωρία ότι καταγόμαστε από ένα ενδιάμεσο είδος, όπως ο Άνθρωπος της Χαϊδελβέργης (Homo Heidelbergensis). Απ’ όπου κι αν προερχόταν, υπολογίζεται ότι πριν από 70.000 ή 60.000 χρόνια ο Homo Sapiens εγκατέλειψε την Αφρική και αφού επιβίωσε από την τελευταία εποχή των παγετώνων, εξαπλώθηκε σε όλες τις ηπείρους του πλανήτη εκτός από την Ανταρκτική. Στο πέρασμά του από την Ευρασία συναντήθηκε με τον Άνθρωπο του Νεάντερταλ (Homo Neanderthalensis), με τον οποίο διασταυρώθηκε γενετικά (αυτός είναι ο λόγος που όλοι έχουμε λίγο DNA Νεάντερταλ μέσα μας) και στη συνέχεια τον αφάνισε. Η εξόντωση των Νεάντερταλ μπορεί να ήταν μια τυπική γενοκτονία στο πλαίσιο του ανταγωνισμού για την επικράτηση του ισχυρότερου ή ένα ακόμα αμείλικτο χτύπημα της φυσικής επιλογής. Με τον έναν ή με τον άλλο τρόπο, πάντως, τα γονίδια του Homo Sapiens αποδείχθηκαν ισχυρότερα και ο σύγχρονος άνθρωπος κατέληξε να μείνει μόνος του στον πλανήτη. Χωρίς ανταγωνισμό, χωρίς άλλα ανθρώπινα είδη για να αναμείξει τα γονίδιά του. 

Η προσαρμογή του Homo Sapiens στα διαφορετικά περιβάλλοντα και μικροκλίματα της Γης, σε συνδυασμό με αρκετές ακόμα εξελικτικές πιέσεις, οδήγησαν στη διαμόρφωση των φυλών όπως τις ξέρουμε σήμερα (λευκοί, μαύροι κλπ). Οι παλαιοντολόγοι εκτιμούν ότι ήδη από το 10.000 π.Χ. άρχισε να αναπτύσσεται επικοινωνία μεταξύ των πληθυσμών που ζούσαν σε διαφορετικές ζώνες, με αποτέλεσμα οι φυλές αυτές να μην εξελιχθούν σε διαφορετικά είδη ανθρώπων. 

Η τελική επικράτηση και η μονοκρατορία του Homo Sapiens έχει οδηγήσει κάποιους επιστήμονες στο συμπέρασμα ότι ως είδος έχουμε φτάσει στο τέλος της εξέλιξής μας. Πολύ απλά: δεν μπορούμε να επιμιχθούμε με κανέναν, έχουμε ήδη υπερκεράσει τις περισσότερες φυσικές εξελικτικές πιέσεις (τα μωρά των ανθρώπων επιβιώνουν σε συντριπτικά ποσοστά, ακόμα κι αν είναι ασθενή ή ανάπηρα), έχουμε από πολλές απόψεις νικήσει τη φυσική επιλογή, κανείς δεν μπορεί να μας ανταγωνιστεί, συνεπώς κανείς δεν πρόκειται να μας διαδεχτεί. 

Ο διάσημος παλαιοντολόγος Στίβεν Γκουλντ (Stephen Jay Gould) συνόψισε εμφατικά τη θεωρία του τέλους της εξέλιξης πριν από περίπου 20 χρόνια: «Δεν έχει υπάρξει καμία βιολογική αλλαγή στους ανθρώπους εδώ και 40.000 ή 50.000 χρόνια. Το στοιχείο αυτό μας δείχνει ότι η εξέλιξη του είδους μας έχει επιβραδυνθεί ή έχει ήδη σταματήσει οριστικά». Το 2013, ο σερ Ντέιβιντ Ατένμπορο (ο φυσιοδίφης που δανείζει τη διάσημη φωνή του στα ντοκιμαντέρ του BBC κι εσχάτως του Netflix) εκτίμησε σε συνέντευξή του ότι «είμαστε το μόνο είδος που με τη θέλησή μας διακόψαμε τη φυσική επιλογή. Το καταφέραμε όταν διασφαλίσαμε ότι το 90-95% των νεογέννητων παιδιών μας θα επιζήσουν». Κατά τη δική του άποψη, βέβαια, «η κατάργηση της φυσικής επιλογής δεν είναι είναι ούτε τόσο σημαντική ούτε τόσο καταθλιπτική όσο ακούγεται».

“Η εξέλιξή μας θα συνεχιστεί, αλλά στο εξής θα είναι πολιτισμική, θα κληρονομούμε γνώσεις και δεξιότητες”.  

Ντέιβιντ Ατένμπορο

Τεχνητή επιλογή, μεταφυσικά διλήμματα

Οι διατυπώσεις του Γκουλντ και του Ατένμπορο έχουν de facto ακυρωθεί από την επιστημονική κοινότητα τα τελευταία χρόνια. Όπως έχει αποδειχθεί, η φυσική επιλογή δεν σταματά στην επιβίωση ενός νεογέννητου, ενώ και η περίφημη «πολιτισμική εξέλιξη» του Ατένμπορο δεν αποκλείει το γονιδιακό evolution. Αντίθετα, όπως σημείωσε σε έκθεσή του ο Άλαν Τέμπλετον (Alan R. Templeton): «Όλοι οι οργανισμοί προσαρμόζονται στο περιβάλλον τους και ο άνθρωπος δεν αποτελεί εξαίρεση. Οι πολιτισμικές κατακτήσεις καθορίζουν το περιβάλλον του ανθρώπου, κατά συνέπεια η πολιτισμική του εξέλιξη οδηγεί και έχει ήδη οδηγήσει σε προσαρμοστικό evolution».

Η επανάσταση του γάλακτος που αναφέρθηκε νωρίτερα, όπως και η ανθεκτικότητα σε σύγχρονους ιούς είναι παραδείγματα αυτής της προσαρμοστικής εξέλιξης. Σε έκθεση που δημοσιεύθηκε το 2007, ο Χένρι Χάρπεντινγκ (Henry C. Harpending) και ο Τζον Χοκς (John Hawks), σε συνεργασία με τα πανεπιστήμια της Γιούτα και του Ουισκόνσιν, σημείωσαν ότι τουλάχιστον το 7% του ανθρώπινου γονιδιώματος έχει υποστεί μεταλλάξεις τα τελευταία 5.000 χρόνια. Πολλές απ’ αυτές τις γονιδιακές αλλαγές προέκυψαν από την ανάγκη της προσαρμογής του στο φυσικό, αλλά και στο τεχνητό -το διαμορφωμένο από τον ίδιο τον άνθρωπο- περιβάλλον. 

Σε άλλη μελέτη, του πανεπιστημίου Χάρβαρντ, καταγράφονται πρόσφατες αλλαγές σε περισσότερες από 300 περιοχές του ανθρώπινου γονιδιώματος, οι οποίες σχετίζονται με τη βελτίωση των πιθανοτήτων για επιβίωση και αναπαραγωγή. Τα παραδείγματα που αναφέρονται συμπεριλαμβάνουν την αυξημένη αντοχή του δέρματος των σύγχρονων ανθρώπων στην υπεριώδη ηλιακή ακτινοβολία, τη γονιδιακή ανθεκτικότητα σε ασθένειες όπως η ελονοσία που εντοπίστηκαν σε κάποιες φυλές της Αφρικής, την προσαρμογή των πνευμόνων όσων ζουν στα υψίπεδα των Άνδεων στη συνθήκη του λιγοστού οξυγόνου, αλλά και την εμφάνιση του λευκότερου δέρματος και των γαλάζιων ματιών στους κατοίκους της Βόρειας Ευρώπης. Εντελώς κόντρα στην επιφανειακή κοινή αντίληψη, οι ερευνητικές ομάδες των Χάρπεντινγκ και Χοκ κατέληξαν ότι τα τελευταία 10.000 χρόνια οι άνθρωποι έχουν εξελιχθεί 100 φορές ταχύτερα σε σχέση με οποιαδήποτε άλλη χρονική περίοδο, ακόμα και σε σύγκριση με την εποχή κατά την οποία οι πρώτοι ανθρωπίδες διαχωρίστηκαν ως είδος από τους προγόνους των σύγχρονων χιμπατζήδων. 

Και ο ρυθμός αυτός της εξέλιξής μας επιταχύνεται όλο και περισσότερο, αφού τα δεδομένα γύρω μας αλλάζουν όλο και πιο γρήγορα. Ο 20ος αιώνας από μόνος του ευθύνεται για κάποιες από τις συγκλονιστικότερες αλλαγές στις συνθήκες ζωής του ανθρώπινου είδους. Η εξέλιξη των συγκοινωνιών και η παγκοσμιοποίηση πρακτικά κατήργησαν την απομόνωση των εθνοτικών και φυλετικών ομάδων. Η γονιδιακή μας δεξαμενή είναι πλέον μια μεγάλη πισίνα στην οποία κολυμπάνε κώδικες DNA που κάποτε διαμορφώνονταν μονομερώς, σε απομονωμένες και αποκλεισμένες κοινότητες.

“Αυτή η πρωτοφανής κινητικότητα της ανθρωπότητας είναι πολύ πιθανό να οδηγήσει σε μια πρωτοφανή ομογενοποίηση του είδους μας” 

Την ίδια στιγμή, το γεγονός ότι οι φυσικοί θηρευτές και η απολυταρχία της φυσικής επιλογής δεν διαμορφώνουν πλέον τους κανόνες της επιβίωσής μας, δημιουργεί μία ακόμα νέα συνθήκη: άνθρωποι οι οποίοι κάποτε δεν θα κατάφερναν να επιζήσουν μετά τη γέννα, σήμερα φτάνουν με επιτυχία στην αναπαραγωγική ηλικία και κληροδοτούν τα άλλοτε καταδικασμένα γονίδιά τους στην επόμενη γενιά. Όπως το έθεσε ο Στιβ Τζόουνς (Steve Jones), ερευνητής του Πανεπιστημίου του Κάρντιφ, σε ομιλία του το 2002: «Τα πράγματα έχουν σταματήσει να εξελίσσονται προς το καλύτερο ή προς το χειρότερο για το είδος μας. Αν θέλετε να μάθετε τι είναι η ουτοπία, ρίξτε μια ματιά γύρω σας – αυτό είναι». 

Στην εξελικτική ουτοπία που ζούμε, στα περισσότερα μέρη του κόσμου σχεδόν όλοι έχουν την ευκαιρία να επιβιώσουν και να δημιουργήσουν απογόνους – οι δυνατοί και οι προνομιούχοι, οι αδύναμοι και φτωχοί έχουν περίπου τις ίδιες πιθανότητες για αναπαραγωγή. Τα γενετικά πλεονεκτήματα θα βοηθήσουν, φυσικά, κάποιους να ζήσουν καλύτερα ή να διαπρέψουν, αλλά τελικά η πολιτιστική κληρονομιά του καθενός και όχι η γονιδιακή είναι αυτή που θα επηρεάσει καθοριστικότερα την τροχιά της ζωής του. 

Αυτή η σκέψη μπορεί ίσως να περιγράψει με μια οξύμωρη ποιητική ακρίβεια την εξέλιξη της εξελικτικής πορείας του ανθρώπινου είδους: το evolution θα συνεχιστεί, αλλά πιθανότατα ως μία πρωτίστως μιμητική και όχι γενετική διαδικασία. Οι αλλαγές δεν θα είναι τόσο ορατές πάνω μας, αφού δεν θα αφορούν το σκελετικό ή το μυϊκό μας σύστημα, αλλά θα καθορίζουν τη συμπεριφορά και τις επιλογές μας και θα διαμορφώσουν της παραμέτρους για τη νέα Φυσική Επιλογή, η οποία δεν θα είναι πλέον φυσική, αλλά τεχνητή και κατευθυνόμενη. Στο κάτω-κάτω, ο άνθρωπος έχει ήδη τολμήσει (και καταφέρει) να αλλάξει ή να επαναπρογραμματίσει την εξέλιξη αναρίθμητων φυτών και ζώων γύρω του. Γιατί να μην κατευθύνει και τη δική του εξέλιξη, ειδικά τώρα που είναι σε θέση να το κάνει συνειδητά και πολύ πιο σύντομα και πιο στοχευμένα από τη Φύση; 

Ήδη στο πεδίο της μελέτης της ανθρώπινης συμπεριφοράς, οι γενετιστές έχουν αποκωδικοποιήσει χρωμοσωμικά συγκεκριμένες διαταραχές αλλά και ολόκληρα μοτίβα προδιάθεσης σε τομείς όπως η σεξουαλικότητα και η ανταγωνιστικότητα. Κάποια απ’ αυτά τα γονίδια είναι κληρονομήσιμα – σε λίγο, ένας τυπικός προγεννητικός έλεγχος θα μπορεί να τα εντοπίσει και μια τυπική φαρμακευτική αγωγή να αναστείλει τη δράση τους ή έστω να ελαχιστοποιήσει την ικανότητά τους. Το επόμενο βήμα μπορεί να είναι κάτι πιο παρεμβατικό: αργά ή γρήγορα θα φτάσουμε στο σημείο να αφαιρούμε ή να αντικαθιστούμε συγκεκριμένα γονίδια από το γονιδίωμα ή να διαμορφώνουμε ολόκληρα γονιδιώματα. 

Αυτό, βέβαια, είναι ένα τεράστιο βήμα. Όχι μόνο επιστημονικό αλλά και υπαρξιακό. Αν το επιχειρήσουμε, ρισκάρουμε να διανύσουμε ως είδος την απόσταση που χωρίζει την εξελικτική ουτοπία από τη δυστοπία. Σ’ αυτό ακριβώς το σημείο βρισκόμαστε όμως: τα διλήμματα που θέτουν οι γενετιστές μάς έχουν οδηγήσει στο κατώφλι της ευγονικής. Το αν θα το διασχίσουμε είναι -ευτυχώς ή δυστυχώς- στη δική μας ευχέρεια. 

The post Εξελίσσεται ακόμα το ανθρώπινο είδος; appeared first on 2045.gr.

Όλα τα νούμερα και τα ποσοστά που σχετίζονται με την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή σοκάρουν, γιατί περιγράφουν μια διαφαινόμενη, κοντινή δυστοπία. Κάθε δεκαετία που περνά η ανθρωπότητα γίνεται όλο και λιγότερο γόνιμη και χάνει ένα ποσοστό της δυνατότητάς της για φυσική σύλληψη και αναπαραγωγή. Μέχρι πρόσφατα, οι κοινωνίες αλλά και η ανεπάρκεια και οι ελλιπείς έρευνες της επιστημονικής κοινότητας στον τομέα της γενετικής, επέρριπταν τη βασική ευθύνη για την υπογονιμότητα ενός ζευγαριού στις γυναίκες. Σήμερα γνωρίζουμε ότι ο ανδρικός παράγοντας ευθύνεται σε περίπου ίδιο ποσοστό με τον γυναικείο για την αδυναμία ενός ζευγαριού να τεκνοποιήσει. 

Πρακτικά, αυτό σημαίνει ότι μέσα στους επόμενους δώδεκα μήνες, δύο στους δέκα άνδρες θα βρεθούν σε ένα δωμάτιο με ένα κυπελλάκι στο χέρι και θα κληθούν να δώσουν δείγμα του σπέρματός τους. Θα χαμογελάσουν αμήχανα με την vintage πορνογραφία που θα βρουν στη διάθεσή τους στο εξεταστήριο (τα περισσότερα έχουν DVD, κάποια προσφέρουν ακόμα και περιοδικά!), θα αγχωθούν από την αυστηρή οδηγία ότι δεν πρέπει να πέσει ούτε μια σταγόνα έξω από το κυπελλάκι (κυρίως οι πρώτες), θα προσπαθήσουν να αποφύγουν να καθίσουν, να στηριχτούν ή να ακουμπήσουν οπουδήποτε, παρότι το δωμάτιο θα αστράφτει από καθαριότητα και θα μυρίζει αποστείρωση, αλλά στο τέλος θα κάνουν ό,τι χρειαστεί προκειμένου το δείγμα να βρεθεί στο κυπελλάκι. 

Ο δρ. Χάρης Ασβέστης, ουρολόγος – ανδρολόγος με ειδίκευση σε θέματα υπογονιμότητας, εξηγεί τι περίπου μπορούν να περιμένουν αυτοί οι άνδρες και οι σύντροφοί τους από τη στιγμή που θα πάρουν στα χέρια τους τα αποτελέσματα της εξέτασης του δείγματος – το πρώτο σπερμοδιάγραμμα. 

1. Τι σημαίνει «κακό» σπερμοδιάγραμμα;

Το σπερμοδιάγραμμα αποτελεί τη βασική αξιολόγηση της ποιότητας του ανδρικού σπέρματος. Aποτυπώνει την εικόνα των φυσικών χαρακτηριστικών του, μετρά τους ποσοτικούς και ποιοτικούς του δείκτες, ενώ συμπεριλαμβάνει και κάποιες επιπρόσθετες εξετάσεις, όπως ο μικροβιολογικός έλεγχος και η καταγραφή των βιοχημικών δεικτών του σπέρματος. 

Ένα «μέτριο» ή «κακό» σπερμοδιάγραμμα είναι αυτό στο οποίο κάποιες (ή όλες) οι τιμές των βασικών παραμέτρων στο δείγμα του σπέρματος αποδεικνύονται κατώτερες των τιμών αναφοράς. Συγκεκριμένα, όταν ο όγκος του σπέρματος είναι κάτω από 1,5 ml, η συγκέντρωση σπερματοζωαρίων μικρότερη από τα 15 εκατομμύρια σπερματοζωάρια / ml, ο συνολικός αριθμός των σπερματοζωαρίων μικρότερος των 39 εκατομμυρίων και το ποσοστό κινητικότητάς τους μικρότερο του 32%. Η τιμή αναφοράς για τη μορφολογία των σπερματοζωαρίων είναι το 4% (δεν πρέπει, δηλαδή οι ανώμαλες μορφές να υπερβαίνουν το 96%) και για τη ζωτικότητα το 58%. 

Όταν οι τιμές των παραμέτρων του σπερμοδιαγράμματος βρίσκονται πάνω απ’ αυτά τα όρια, το σπέρμα θεωρείται φυσιολογικό. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι είναι και γόνιμο, ενώ δεν ισχύει αξιωματικά και το αντίστροφο. Ένα σπέρμα του οποίου οι παράμετροι είναι κάτω από τα όρια δεν θεωρείται απαραίτητα μη ικανό να γονιμοποιήσει. 

2. Τι κάνω όταν πάρω στα χέρια μου ένα κακό σπερμοδιάγραμμα; 

Το σπέρμα είναι ένα πολύ ευαίσθητο και ασταθές γενετικό υλικό, το οποίο επηρεάζεται άμεσα από το έντονο στρες, αλλά και από άλλους εποχικούς ή και στιγμιαίους παράγοντες, όπως ο χώρος στον οποίο γίνεται η δειγματοληψία, οι μέρες αποχής που έχουν προηγηθεί, κάποιες σταγόνες που μπορεί να έπεσαν εκτός του συλλέκτη κατά τη λήψη, το πρόσφατο ιστορικό (ένας πυρετός πχ, ακόμα κι ελαφρύς). Και βέβαια, υπάρχει και η μεταβλητότητα του σπέρματος αυτή καθαυτή – οι εποχιακές αυξομειώσεις που συχνά παρατηρούνται στο σπέρμα ενός δότη μεταξύ των λήψεων.

Ένα σπερμοδιάγραμμα, λοιπόν, δεν αποτυπώνει πάντα την πραγματική εικόνα του σπέρματος. Όπως υπογραμμίζει ο δρ. Χάρης Ασβέστης, ένα δεύτερο σπερμοδιάγραμμα, σε χρονική απόσταση τριών μηνών από το πρώτο, είναι απαραίτητο για ασφαλή διάγνωση, «όπως και η κλινική εξέταση, ο ορμονολογικός και μικροβιολογικός έλεγχος και το υπερηχογράφημα οσχέου». 

3. Ποια είναι τα αίτια της ανδρικής υπογονιμότητας; 

Οι παράγοντες που μπορούν να προκαλέσουν ή να επιδεινώσουν ένα πρόβλημα υπογονιμότητας στους άνδρες είναι πολλοί και διαφόρων ειδών. «Οι συνηθέστερες αιτίες», εξηγεί ο δρ. Χάρης Ασβέστης είναι «οι λοιμώξεις στα γεννητικά όργανα, η κρυψορχία και οι κακοήθειες -είτε τοπικά στον όρχι είτε αυτές που μπορεί να αφορούν λεμφώματα, οπότε οι χημειοθεραπείες που ακολουθούν μπορεί να καταστρέψουν το σπερματικό επιθήλιο». 

Υπάρχουν, επίσης, ορμονολογικά αίτια, όπως οι παθήσεις του θυρεοειδούς και της υπόφυσης, αλλά και πρωτοπαθείς βλάβες στους όρχεις, είτε από παρωτίτιδες είτε από κακώσεις. Πολύ συνηθισμένη είναι και η κιρσοκήλη, η διάταση, δηλαδή, των φλεβών του όρχεως, η οποία αν δεν αντιμετωπιστεί σε νεαρή ηλικία επιφέρει βλάβες οι οποίες σε μεγαλύτερες ηλικίες δεν αποκαθίστανται πλήρως. 

Πέρα από τις παθήσεις, τις γενετικές ανωμαλίες, τους τραυματισμούς, τις ασθένειες και τις όποιες παροδικές παθογένειες, το ανθρώπινο σπέρμα επηρεάζεται καθοριστικά και από τον σύγχρονο τρόπο ζωής. «Για την πτώση στους ποιοτικούς δείκτες του σπέρματος ενοχοποιούνται οι χιλιάδες οργανικές ουσίες που μπαίνουν στο σώμα μας είτε μέσω της διατροφής που ακολουθούμε, είτε από τα καλλυντικά και τα είδη καθαρισμού που χρησιμοποιούμε», σημειώνει ο δρ. Ασβέστης.

Επιπλέον, η γονιμότητα επηρεάζεται από την κατανάλωση κάποιων φαρμάκων (για το έλκος, την υπέρταση, την επιληψία και την κατάθλιψη), αλλά και από το αλκοόλ, τα προϊόντα καπνού και τις ναρκωτικές ουσίες. Σοβαρή ζημιά ως και στείρωση προκαλούν οι χημειοθεραπείες και οι ακτινοβολίες στις οποίες υποβάλλονται οι καρκινοπαθείς γι’ αυτό και συνιστάται πριν ξεκινήσει κάποιος μια τέτοια θεραπεία να δώσει σπέρμα το οποίο θα κρυοσυντηρηθεί και θα μπορεί να χρησιμοποιηθεί μελλοντικά σε κάποια διαδικασία εξωσωματικής γονιμοποίησης. 

4. Η κληρονομικότητα παίζει ρόλο; 

«Κληρονομική υπογονιμότητα δεν υπάρχει», ξεκαθαρίζει ο δρ. Ασβέστης, «με την έννοια ότι αν ένας πατέρας είχε πρόβλημα να τεκνοποιήσει, τότε πιθανότατα δεν θα έκανε παιδιά, οπότε δεν θα είχε απογόνους για να τους κληροδοτήσει το πρόβλημά του». Σημειώνει, όμως, ότι υπάρχουν γονιδιακές παθήσεις, όπως οι μεταλλάξεις, ο οποίες βέβαια δεν είναι κληρονομικές, αλλά κατατάσσονται στις γενετικές παθήσεις. 

Επιπλέον, κάποιες φορές το πρόβλημα δημιουργείται κατά την περίοδο της κύησης, όταν ο άνδρας είναι ακόμα έμβρυο, στη μήτρα της μητέρας του. 

«Για παράδειγμα», αναφέρει ο Χάρης Ασβέστης, «έχουμε καταγράψει σε αγόρια που οι μητέρες τους είχαν πάρει φάρμακα στην εγκυμοσύνη με σκοπό να προλάβουν κάποια επαπειλούμενη αποβολή, μεγαλύτερα ποσοστά κρυψορχίας ή υποσπαδία (ανωμαλία, κατά την οποία η δημιουργία της ουρήθρας του πέους κατά την εμβρυϊκή ανάπτυξη είναι ατελής)». 

5. Θεραπεύεται η ανδρική υπογονιμότητα; 

«Η πρόοδος που έχει σημειωθεί τα τελευταία χρόνια στον τομέα μας είναι τεράστια», σχολιάζει ο δρ. Ασβέστης, «αλλά δεν έχουμε ανακαλύψει θεραπείες για όλες τις παθήσεις και, δυστυχώς, δεν αποκτούν όλα τα ζευγάρια παιδιά. Για κάποια από τα προβλήματα υπάρχουν ιατρικές θεραπείες που αποδίδουν -η χορήγηση ορμονών ή αντιοξειδωτικών- ενώ η κιρσοκήλη αντιμετωπίζεται χειρουργικά. Επίσης, ένα μέτριας ποιότητας σπέρμα -με χαμηλά ποσοστά κινητικότητας πχ- μπορεί να “ισοφαριστεί” από ένα καλής ποιότητας, γόνιμο ωάριο. Κάποιες αδυναμίες του σπέρματος, δηλαδή, “θεραπεύονται” με φυσικό τρόπο από την πλευρά της γυναίκας, αρκεί βέβαια κι εκείνη να είναι υγιής». 

Ο γιατρός υπογραμμίζει ότι η γονιμότητα της γυναίκας και η συνολική της υγεία στην αναπαραγωγική διαδικασία, εξαρτώνται κατά βάση από την ηλικία της. «Δυστυχώς, όμως, τα ζευγάρια σήμερα αποφασίζουν να κάνουν παιδιά μετά τα 35 κι αυτό επιτείνει το πρόβλημα». 

Σε κάθε περίπτωση, ακόμα κι αν η πάθηση δεν θεραπευθεί ή αν οι δείκτες του σπέρματος δεν βελτιωθούν στα επίπεδα που θα επιτρέπουν μια φυσιολογική σύλληψη, υπάρχει η λύση της τεχνητής γονιμοποίησης. Ο παράγοντας «μέτριο» ή και και «κακό» σπέρμα παρακάμπτεται με την εξωσωματική, αφού λίγα μόλις σπερματοζωάρια είναι αρκετά για τη γονιμοποίηση των ωαρίων στο εργαστήριο. 

6. Τι συμβαίνει σε περιπτώσεις αζωοσπερμίας; 

Αζωοσπερμία ονομάζεται η απουσία σπερματοζωαρίων από το σπέρμα και διακρίνεται σε αποφρακτική και μη αποφρακτική. Στην αποφρακτική αζωοσπερμία οι όρχεις παράγουν σπερματοζωάρια, αλλά αυτά δεν εμφανίζονται στο σπέρμα κατά την εκσπερμάτιση. Στη μη αποφρακτική αζωοσπερμία οι όρχεις δεν παράγουν καθόλου σπερματοζωάρια εξαιτίας κάποιας πρωτοπαθούς βλάβης. Και στις δύο περιπτώσεις, οι γιατροί μπορούν να προχωρήσουν σε λήψη σπερματοζωαρίων απευθείας από τον όρχι, είτε με αναρρόφηση με βελόνα, είτε με μικροχειρουργική βιοψία των όρχεων. 

Οι σύγχρονες χειρουργικές μέθοδοι αυξάνουν την πιθανότητα ανεύρεσης σπερματοζωαρίων και μπορούν να προσφέρουν λύση ακόμα και σε πολύ δύσκολες περιπτώσεις: «Πλέον υπάρχουν μέθοδοι και μικροχειρουργικές λύσεις ακόμα και για άνδρες που μέχρι πρότινος δεν ήταν δυνατό να γονιμοποιήσουν με το δικό τους γενετικό υλικό», επιβεβαιώνει εμφατικά ο Χάρης Ασβέστης. 

7. Μπορώ να κάνω κάτι προληπτικά για να προστατεύσω τη γονιμότητα του σπέρματός μου; 

Το πρώτο που συμβουλεύει ο δρ Ασβέστης είναι η διακοπή του καπνίσματος και η μείωση της κατανάλωσης αλκοόλ. Και τα δύο επηρεάζουν αρνητικά την ποιότητα του σπέρματος. «Και αποφυγή της μαριχουάνας – ξέρουμε ότι βλάπτει τη σπερματογένεση, αλλά η βλάβη είναι αναστρέψιμη, όταν σταματήσει η χρήση της μαριχουάνας».

Ως προς τη διατροφή, προτείνει μια καθημερινή δίαιτα «πλούσια σε φρούτα, λαχανικά, όσπρια και αμύγδαλα. Και αποφυγή των γαλακτοκομικών με χαμηλά λιπαρά, καθώς και όλων των τροφών με τρανς λιπαρά». 

Καλό είναι οι άνδρες να αποφεύγουν τα στενά παντελόνια, τα στενά εσώρουχα, καθώς και τα πολύ ζεστά μπάνια, το τζακούζι και τη σάουνα. Όπως εξηγεί ο γιατρός, «Το όσχεο έχει την ιδιότητα να αυξάνει την επιφάνειά του και να αποβάλει θερμοκρασία όταν έχει ζέστη και να συρρικνώνεται όταν κάνει κρύο. Μ’ αυτόν τον τρόπο διατηρεί μια θερμοκρασία δύο βαθμούς λιγότερο από τα άλλα όργανα, που είναι ιδανική για να γίνει η σπερματογένεση. Οτιδήποτε ανεβάζει τη θερμοκρασία στην περιοχή του οσχέου πρέπει να αποφεύγεται. Τα στενά ρούχα, το λάπτοπ πάνω στα γόνατα την ώρα που καθόμαστε στον καναπέ, ακόμα και η τοποθέτηση του κινητού στην μπροστινή τσέπη του παντελονιού». 

8. Συνδέεται η ανδρική υπογονιμότητα με τη στυτική δυσλειτουργία; 

Το ότι ένας άνδρας είναι υπογόνιμος δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση ότι αντιμετωπίζει κάποιου είδους σεξουαλική ανικανότητα. Το αντίστροφο, όμως, μπορεί να ισχύει: η στυτική δυσλειτουργία σχετίζεται υπό μια έννοια με την υπογονιμότητα. «Αν ένας άνδρας δεν έχει καλή στύση και δεν καταφέρνει να εισχωρήσει στη σύντροφό του, αυτό αυτομάτως αποτελεί μια αιτία υπογονιμότητας», εξηγεί ο δρ. Ασβέστης.

Στις μέρες μας το ποσοστό των ανδρών που εμφανίζουν μειωμένη σεξουαλική διάθεση, ανικανότητα να διατηρήσουν στύση ή συμπτώματα πρόωρης εκσπερμάτισης είναι υψηλό. Προσεγγίζει το 20% και οφείλεται κυρίως σε ιατρικά αίτια όπως ο διαβήτης, στην κατανάλωση αντικαταθλιπτικών φαρμάκων και στο στρες. 

9. Συνδέεται με άλλες ασθένειες; 

Τα τελευταία χρόνια, έρευνες συσχετίζουν την ανδρική υπογονιμότητα με προβλήματα υγείας και συγκεκριμένες παθήσεις, κάποιες μάλιστα αρκετά σοβαρές. «Οι υπογόνιμοι άνδρες είναι πιο πιθανό να εμφανίσουν υπέρταση ή σακχαρώδη διαβήτη ή να υποστούν ένα καρδιαγγειακό επεισόδιο», αναλύει ο δρ. Ασβέστης, προσθέτοντας ότι «οι αζωοσπερμικοί έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα εμφάνισης καρκίνου του όρχεως». 

Η ιατρική συμβουλή για τους αζωοσπερματικούς άνδρες είναι ότι θα πρέπει να εξετάζονται κάθε χρόνο, είτε κλινικά από κάποιον ουρολόγο / ανδρολόγο, είτε με υπέρηχο. Όλοι όσοι έχουν εντοπίσει κάποιο πρόβλημα υπογονιμότητας καλό θα είναι να μπουν σε ένα πρόγραμμα παρακολούθησης για τη συνολική τους υγεία και να το τηρούν συστηματικά. Ένα ετήσιο τσεκ απ είναι αρκετό, αρκεί να γίνεται κάθε χρόνο. 

10. Κάθε πότε πρέπει να κάνει σεξ ένα ζευγάρι που θέλει να τεκνοποιήσει; 

«Η κλασική απάντηση και αυτή που δίνουν οι περισσότεροι γυναικολόγοι είναι κάθε δύο μέρες», εξηγεί ο δρ. Ασβέστης. «Και είναι όντως μια καλή συχνότητα, αφού αν αφαιρέσουμε τις μέρες της έμμηνου ρύσης, αντιστοιχεί σε 12 περίπου φορές τον μήνα. Στην πραγματικότητα, όμως, αυτό είναι απλώς ένα νούμερο που προκύπτει με βάση την εικόνα που έχουμε για σπερματοζωάρια και τις λειτουργίες τους από το μικροσκόπιο». 

Πιο επίκαιρη απάντηση, ίσως, δίνει μια μελέτη που έγινε στις ΗΠΑ και βασίστηκε στη σεξουαλική δραστηριότητα νεαρών ζευγαριών, φοιτητών σε πανεπιστήμια και κολέγια. «Τα ζευγάρια χωρίστηκαν σε δύο ομάδες. Η μία ομάδα πήρε την οδηγία να κάνει σεξ κάθε δύο μέρες, ενώ τα ζευγάρια της δεύτερης ομάδας μπορούσαν να κάνουν σεξ όποτε είχαν όρεξη. Και στις δύο ομάδες υπήρξαν εγκυμοσύνες, αλλά στατιστικά ήταν περισσότερες στη δεύτερη ομάδα».

Μια αποδεκτή εξήγηση για το συγκεκριμένο αποτέλεσμα είναι το άγχος. Ο υπερπρογραμματισμός των συνευρέσεων μπορεί να προκαλέσει στρες στο ζευγάρι και -τελικά- δυσλειτουργίες και στους δύο συντρόφους. Να επηρεάσει την ωορρηξία της γυναίκας πχ ή την ικανότητα ανταπόκρισης του άνδρα ή και συνολικά τη σεξουαλική ζωή του ζευγαριού. 

«Αρκετές φορές, όταν ρωτάμε σχετικά τα υπογόνιμα ζευγάρια, καταγράφουμε χαμηλή συχνότητα επαφών», σχολιάζει ο δρ. Ασβέστης, σημειώνοντας ότι αυτό το γεγονός έχει οδηγήσει κάποιους βιολόγους της αναπαραγωγής να αλλάξουν τον συμβατικό ορισμό της υπογονιμότητας για ένα ζευγάρι που προσπαθεί, αλλά δεν μπορεί να αποκτήσει παιδί. «Μέχρι πρόσφατα εκτιμούσαμε ότι ένας χρόνος ελεύθερων επαφών χωρίς σύλληψη είναι δείγμα υπογονιμότητας. Σήμερα θεωρούμε ότι ένα ζευγάρι έχει εξαντλήσει τις φυσικές του δυνατότητες αν έχει κάνει 400 επαφές και δεν έχει προκύψει σύλληψη. Χρησιμοποιούμε ως όριο τον συγκεκριμένο αριθμό επαφών χωρίς χρονικό περιορισμό». 

The post Ανδρική υπογονιμότητα: 10 κρίσιμες ερωτήσεις appeared first on 2045.gr.

Η Επιστημονική Φαντασία έχει κατά καιρούς προφητεύσει εκατοντάδες πιθανούς και απίθανους τρόπους αφανισμού της ανθρωπότητας. Στα περισσότερα σενάρια συμβαίνει κάτι μεγάλο, ένα συγκλονιστικό γεγονός επικών διαστάσεων που κλιμακώνεται αστραπιαία και κορυφώνεται θεαματικά. Στα βιβλία και στο σινεμά η ζωή στη Γη καταστρέφεται από εξωγήινους ή από μετεωρίτες ή από ένα πυρηνικό ολοκαύτωμα. 

Η Επιστήμη είναι πιο ταπεινή στις αφηγήσεις της, αλλά -δυστυχώς- εξίσου δυσοίωνη: μπορεί όντως να αφανιστούμε κάποτε, αλλά αυτό δεν θα συμβεί με μαξιμαλιστικό τρόπο. Είναι πιο πιθανό το τέλος μας πχ, να επέλθει από κάποιον ιό ή ένα μικροσκοπικό βακτήριο, παρά εξαιτίας μιας μακρινής συμπαντικής απειλής. Εν τω μεταξύ, στον μικρόκοσμο των γενετικών μας αδένων διαμορφώνονται ήδη συνθήκες που ίσως οδηγήσουν σε ένα ακόμα πιο άδοξο φινάλε: οι δείκτες της ανθρώπινης γονιμότητας καταγράφουν παγκοσμίως δραματική πτώση. Η επιστημονική κοινότητα εκτιμά ότι δεν έχουμε φτάσει ακόμα σε επίπεδα συναγερμού, αλλά για πρώτη φορά εκφράζεται η δυστοπική ανησυχία ότι ίσως κάποια στιγμή το ανθρώπινο είδος απολέσει τη δυνατότητα να αναπαράγεται με φυσικό τρόπο. 

Τα τελευταία χρόνια, μάλιστα, ο παράγοντας που αναδεικνύεται ως καθοριστικός για την επιδείνωση του προβλήματος της γονιμότητας των ζευγαριών, είναι ο ανδρικός. Οι πιο ανησυχητικές παρατηρήσεις σχετίζονται με το σπέρμα, με τους ανδρολόγους να προειδοποιούν πλέον ανοιχτά ότι η ποσότητα που παράγεται σε κάθε εκσπερμάτιση δείχνει να μειώνεται μεσοσταθμικά, ενώ και τα ποιοτικά χαρακτηριστικά του σπέρματος εκφυλίζονται με ρυθμούς που τρομάζουν. 

Η ερώτηση των 52 εκατομμυρίων (σπερματοζωαρίων)

Στα περισσότερα άρθρα που καταπιάνονται με την ανδρική υπογονιμότητα χρησιμοποιείται ως σημείο αναφοράς μια έκθεση που δημοσιεύθηκε πριν από τέσσερα χρόνια από το Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ σε συνεργασία με την περίφημη Ιατρική Σχολή του νοσοκομείου «Όρος Σινά» της Νέας Υόρκης. 

Τα στοιχεία της συγκεκριμένης έκθεσης είναι σοκαριστικά, αφού δείχνουν ότι η γονιμότητα του ανθρώπινου σπέρματος έχει μειωθεί κατά τουλάχιστον 50% τα τελευταία σαράντα χρόνια. Ταυτοχρόνως, ο όγκος του σπέρματος (η ποσότητα που εκκρίνει ο μέσος άνδρας σε κάθε εκσπερμάτιση) έχει ελαττωθεί κατά σχεδόν 60%.

“Μέσα σε διάστημα μικρότερο των δύο γενεών φτάσαμε να παράγουμε το μισό σπέρμα και τα μισά σπερματοζωάρια απ’ όσα παρήγαγαν οι παππούδες μας.” 

Οι κλινικοί κι εργαστηριακοί γιατροί των δύο ακαδημαϊκών ιδρυμάτων, για να καταλήξουν στα συμπεράσματά τους, χρησιμοποίησαν τα δεδομένα που είχαν προκύψει από 185 προϋπάρχουσες έρευνες, στις οποίες είχε μελετηθεί το σπέρμα 43.000 περίπου ανδρών. Η συγκριτική και συνθετική μετα-επεξεργασία των δεδομένων έδειξε ότι το 1973 σε κάθε ml σπέρματος κολυμπούσαν 99.000.000 σπερματοζωάρια, ενώ το 2011 ο αριθμός τους είχε μειωθεί στα 47.000.000 και βαίνει συνεχώς μειούμενος μέχρι σήμερα. 

Οι ερευνητές διευκρινίζουν ότι τα συγκεκριμένα στοιχεία αποτυπώνουν περισσότερο την εικόνα που επικρατεί στον δυτικό κόσμο και συγκεκριμένα στις ΗΠΑ, στην Ευρώπη, στην Αυστραλία και τη Νέα Ζηλανδία. Αυτό, γιατί τα δεδομένα που είχαν συγκεντρωθεί μέχρι το 2017 από τις υπόλοιπες ηπείρους θεωρήθηκαν ανεπαρκή και αναξιόπιστα. Η σημερινή εκτίμηση, ομως, είναι ότι και στον υπόλοιπο πλανήτη συμβαίνει κάτι ανάλογο. Η πτωτική τάση στους δείκτες του σπέρματος είναι παγκόσμιο -πανανθρώπινο- φαινόμενο. 

Το εύλογο και αγωνιώδες (στα όρια του εσχατολογικού) ερώτημα που προκύπτει, λοιπόν, είναι: Τι θα συμβεί μέσα στα επόμενα 40 χρόνια; Με δεδομένο ότι σε διάστημα τεσσάρων δεκαετιών χάσαμε 52 εκατομμύρια σπερματοζωάρια, πόσο ορατός είναι ο κίνδυνος να δούμε τον αριθμό των σπερματοζωαρίων να εκμηδενίζεται πριν το τέλος του 21ου αιώνα; 

Μερικές αλήθειες για το σπέρμα 

Στο Εργαστήριο Σπερματολογίας του δρ Γεώργιου Λυμπερόπουλου, στους Αμπελόκηπους, επικρατεί πάντα μια τελετουργική ησυχία. Είναι η ησυχία της κρατημένης ανάσας. Οι άνθρωποι που έρχονται εδώ είναι στη συντριπτική τους πλειοψηφία ενήλικοι άνδρες που υποψιάζονται ότι αντιμετωπίζουν κάποιο πρόβλημα με τη γονιμότητά τους. Δίνουν δείγμα σπέρματος, αφήνουν δύο μέρες να περάσουν και όταν επιστρέφουν, κρατούν την ανάσα τους μέχρι να πάρουν στα χέρια τους τα αποτελέσματα του σπερμοδιαγράμματος ή κάποιας πιο σύνθετης εξέτασης. 

Ο δρ Λυμπερόπουλος τους αντιμετωπίζει με την ενσυναίσθηση που οφείλει να αναπτύξει από νωρίς κάθε επιστήμονας που απασχολείται στον ευαίσθητο και πάρα πολύ επιρρεπή στις ψυχολογικές μεταπτώσεις τομέα της ανθρώπινης αναπαραγωγής. Προσπαθεί να είναι καθησυχαστικός απέναντί τους και το ίδιο κάνει όταν σχολιάζει τα ζοφερά στοιχεία της περίφημης έρευνας για το σπέρμα: μας καθησυχάζει. «Η τάση που καταγράφουμε στο σπέρμα είναι όντως φθίνουσα, αλλά δεν οδηγούμαστε στην καταστροφή. Όχι άμεσα τουλάχιστον». 

Όπως εξηγεί, τα στοιχεία που χρησιμοποιήθηκαν από το Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ δεν μπορούν να αξιολογηθούν ως απολύτως ακριβή, γιατί βασίστηκαν σε προηγούμενες έρευνες και, συνεπώς, σε μετρήσεις που έγιναν με διαφορετική μεθοδολογία. Επιπλέον, «η διαθέσιμη τεχνολογία της εποχής ήταν κατά πολύ κατώτερη της δικής μας, ενώ σε πολλές έρευνες χρησιμοποιήθηκαν δείγματα από ασθενείς ή από άνδρες που εξετάζονταν επειδή ακριβώς είχαν προβλήματα με το σπέρμα και τη γονιμότητά τους». 

Όσο για τις τιμές αναφοράς, οι οποίες μετρούν τη γονιμότητα του σπέρματος, έχουν όντως χαμηλώσει αισθητά σε σχέση με τις δεκαετίες του ‘70 και του ‘80, αλλά όχι μόνο επειδή εν τω μεταξύ καταγράφηκε σημαντική πτώση στους ποσοτικούς και ποιοτικούς δείκτες του γενετικού υλικού των ανδρών. Ο κ. Λυμπερόπουλος διευκρινίζει ότι «η αλλαγή των τιμών αναφοράς είναι περισσότερο διορθωτική, αφού βασίστηκε στην εξέταση μεγαλύτερου πληθυσμιακού δείγματος και στη συγκέντρωση περισσότερων δεδομένων». 

Παρόλα αυτά, το πρόβλημα είναι υπαρκτό και οι επικαιροποιημένες έρευνες το αναδεικνύουν ανάγλυφα. Τα στοιχεία που παρουσιάζει ο δρ Λυμπερόπουλος στο νέο υπό έκδοση βιβλίο του, το οποίο αναμένεται με πολύ ενδιαφέρον στους επιστημονικούς κύκλους της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, εγείρουν προβληματισμούς και σοβαρά ερωτήματα: αυτήν τη στιγμή, το 15%-20% των ζευγαριών στην Ευρώπη αντιμετωπίζουν κάποιο πρόβλημα υπογονιμότητας. Από αυτά τα περιστατικά, το 35% οφείλεται στον γυναικείο παράγοντα, το 30% στον ανδρικό κι ένα ποσοστό 20% και στους δύο. «Και, βέβαια, υπάρχει και το 15% της ιδιοπαθούς υπογονιμότητας». 

Αυτό το 15% της ιδιοπαθούς ή ανεξήγητης υπογονιμότητας είναι το πρώτο οξύμωρο με το οποίο πρέπει να συμβιβαστεί ένα ζευγάρι που προσπαθεί να κάνει παιδιά και δεν τα καταφέρνει. Η ανθρώπινη επιστήμη έχει φτάσει στον 21ο αιώνα να υπολογίζει τον κατακερματισμό του DNA και να μετρά το οξειδωτικό στρες που αναπτύσσεται στα σπερματοζωάρια, αλλά δεν μπορεί να βοηθήσει το ένα στα δέκα ζευγάρια που έχουν πρόβλημα τεκνοποίησης να εντοπίσει το πρόβλημά του. 

Γκρίζες ζώνες και αναπάντητα ερωτήματα υπάρχουν σε όλα τα στάδια της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής και συνολικά στο πεδίο της γενετικής. «Είναι ένας τομέας που εξελίσσεται διαρκώς», εξηγεί ο δρ. Λυμπερόπουλος. «Ειδικά στο σπέρμα, προσπαθούμε να βρούμε νέους δείκτες που θα μας παρέχουν περισσότερες πληροφορίες για το εκάστοτε πρόβλημα. Βιοδείκτες και άλλες παραμέτρους». 

Το δεύτερο οξύμωρο έχει να κάνει με το στρες, την «ψυχολογία». Είναι αποδεδειγμένο ότι το άγχος επηρεάζει αρνητικά όλα τα στάδια της αναπαραγωγικής διαδικασίας, από τη σύλληψη ως την κύηση, αλλά την ίδια στιγμή, ελάχιστες καταστάσεις είναι πιο στρεσογόνες από τις εξετάσεις, τις αναμονές και τις διαδικασίες που σχετίζονται με την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή. 

Το σπέρμα ειδικά και οι δείκτες της γονιμότητάς του επηρεάζονται άμεσα από το έντονο στρες, αλλά και από άλλους εποχικούς ή και στιγμιαίους παράγοντες, όπως ο χώρος στον οποίο γίνεται η δειγματοληψία, οι μέρες αποχής που έχουν προηγηθεί, κάποιες σταγόνες που μπορεί να έπεσαν εκτός του συλλέκτη κατά τη λήψη, το πρόσφατο ιστορικό (ένας πυρετός πχ, ακόμα κι ελαφρύς). Και βέβαια, υπάρχει και η μεταβλητότητα του σπέρματος αυτή καθαυτή – οι εποχιακές αυξομειώσεις που συχνά παρατηρούνται στο σπέρμα ενός δότη μεταξύ των λήψεων. Αυτός είναι και ο λόγος που οι γιατροί έχουν αποφανθεί ότι ένα μόνο σπερμοδιάγραμμα δεν θεωρείται αρκετό για μια ασφαλή διάγνωση. Ο δρ. Λυμπερόπουλος συστήνει τουλάχιστον δύο σπερμοδιαγράμματα, με χρονική απόσταση δύο ή τριών μηνών μεταξύ τους. Ιδανικά, η εξέταση των δειγμάτων πρέπει να γίνει σε ένα εργαστήριο με μικροσκοπική παρατήρηση (με το μάτι), σε εργαστήριο που συμμορφώνεται πλήρως με τις οδηγίες του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας και της ESHRE (European Society of Human Reproduction and Embryology) και υπάγεται σε τακτικούς εξωτερικούς και εσωτερικούς ελέγχους. 

Τι προκαλεί την υπογονιμότητα 

Ο δρ. Χάρης Ασβέστης, ουρολόγος – ανδρολόγος με ειδίκευση σε θέματα υπογονιμότητας, παρομοιάζει το σπερμοδιάγραμμα σαν ένα μεμονωμένο καρέ μιας κινηματογραφικής ταινίας: «Ένα σπερμοδιάγραμμα δεν αποτελεί απαραίτητα ένδειξη κακής γονιμότητας, όπως μια φωτογραφία από ένα κινηματογραφικό έργο δεν μπορεί να αποκαλύψει την υπόθεσή του. Πρέπει να έχουμε στα χέρια μας δύο σπερμοδιαγράμματα, σε διάστημα τριών μηνών το ένα από το άλλο, αλλά απαραίτητη είναι και η κλινική εξέταση, ο ορμονολογικός και μικροβιολογικός έλεγχος και το υπερηχογράφημα οσχέου». 

Αυτές οι εξετάσεις θα οδηγήσουν πιθανότατα σε μια διάγνωση, θα βοηθήσουν στον εντοπισμό του προβλήματος, αλλά κανείς δεν μπορεί να εγγυηθεί ότι θα ανιχνεύσουν και τις αιτίες του. Όπως εξηγεί με τη βαθιά, αφηγηματική φωνή του ο κ. Ασβέστης, ένα πρόβλημα που σχετίζεται με την υπογονιμότητα μπορεί να προκληθεί σε έναν άνδρα πριν καν εκείνος γεννηθεί. «Κάποιες φορές το πρόβλημα δημιουργείται κατά την περίοδο της κύησης. Έχουμε καταγράψει, πχ σε αγόρια που οι μητέρες τους είχαν πάρει φάρμακα στην εγκυμοσύνη με σκοπό να προλάβουν κάποια επαπειλούμενη αποβολή, μεγαλύτερα ποσοστά κρυψορχίας ή υποσπαδία (ανωμαλία, κατά την οποία η δημιουργία της ουρήθρας του πέους κατά την εμβρυϊκή ανάπτυξη είναι ατελής)». 

Οι συνηθέστερες αιτίες, πάντως, που καθιστούν υπογόνιμο έναν άνδρα είναι «οι λοιμώξεις στα γεννητικά όργανα, η κρυψορχία, οι κακοήθειες -είτε τοπικά στον όρχι είτε αυτές που μπορεί να αφορούν λεμφώματα, οπότε οι χημειοθεραπείες που ακολουθούν μπορεί να καταστρέψουν το σπερματικό επιθήλιο. Υπάρχουν επίσης ορμονολογικά αίτια, όπως οι παθήσεις του θυρεοειδούς και της υπόφυσης, αλλά και πρωτοπαθείς βλάβες στους όρχεις, είτε από παρωτίτιδες είτε από κακώσεις. Πολύ συνηθισμένη είναι και η κιρσοκήλη, η διάταση, δηλαδή, των φλεβών του όρχεως, η οποία αν δεν αντιμετωπιστεί σε νεαρή ηλικία επιφέρει βλάβες οι οποίες σε μεγαλύτερες ηλικίες δεν αποκαθίστανται πλήρως». 

Για κάποιες απ’ αυτές τις παθήσεις υπάρχουν θεραπείες, είτε ιατρικές (χορήγηση ορμονών ή αντιοξειδωτικών) είτε χειρουργικές, όπως η εγχείρηση της κιρσοκήλης ή η λήψη σπερματοζωαρίων απευθείας από τον όχι σε περιπτώσεις αζωοσπερμίας. «Η πρόοδος που έχει σημειωθεί τα τελευταία χρόνια στον τομέα μας είναι τεράστια», σχολιάζει ο δρ. Ασβέστης, «αλλά δεν έχουμε ανακαλύψει θεραπείες για όλες τις παθήσεις και -δυστυχώς- δεν αποκτούν όλα τα ζευγάρια παιδιά». 

Όλοι οι επιστήμονες που δραστηριοποιούνται στον τομέα της αναπαραγωγής, από τους ανδρολόγους και τους γυναικολόγους μέχρι τους βιολόγους και τους γενετιστές, υπογραμμίζουν ότι ο πιο σημαντικός παράγοντας στη διαδικασία της τεκνοποίησης είναι η ηλικία της γυναίκας που επιδιώκει να γίνει μητέρα. Το κομβικό όριο είναι η ηλικία των 35. Μετά απ’ αυτήν, οι ορμονικοί δείκτες υποχωρούν και οι πιθανότητες φυσιολογικής σύλληψης μειώνονται αισθητά. Αυτός είναι και ο λόγος που η υπογονιμότητα καταγράφεται πρωτίστως ως θλιβερό «προνόμιο» του πρώτου κόσμου.

“Στις ανεπτυγμένες χώρες αποφασίζουμε να κάνουμε οικογένεια αφού πρώτα σπουδάσουμε, αφού κάνουμε τα πρώτα βήματα για την όποια επαγγελματική αποκατάσταση, αφού συζήσουμε για ένα διάστημα με τους συντρόφους μας.” 

Ο δρ Ασβέστης υπογραμμίζει ότι την εξίσωση της γονιμότητας ενός ζευγαριού την επηρεάζει και η ηλικία του άνδρα. Γνωρίζουμε, πχ, ότι η προχωρημένη ηλικία του πατέρα (αν είναι πάνω από 45), σχετίζεται με αυξημένα ποσοστά αυτισμού και σχιζοφρένειας στα παιδιά. Πρόβλημα αποτελεί, επίσης, το γεγονός ότι ο μέσος άνδρας καταλήγει να κάνει την πρώτη του ανδρολογική εξέταση μόνο όταν αντιληφθεί ότι υπάρχει κάποιο πρόβλημα με το σπέρμα ή του γονιμότητά του εν γένει. Αφού παντρευτεί, δηλαδή, και αφού περάσουν ένα-δύο χρόνια άκαρπης προσπάθειας τεκνοποίησης με τη σύντροφό του. Δεν είναι μόνο ελληνικό αυτό το φαινόμενο. Στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες δεν έχει καλλιεργηθεί κουλτούρα προληπτικών ανδρολογικών εξετάσεων. 

«Μια πρώτη εξέταση θα έπρεπε να γίνεται στην ηλικία των 18 ετών, ίσως και λίγο νωρίτερα, δεδομένου ότι ο παιδίατρος σταματά να εξετάζει τα αγόρια στα γεννητικά τους όργανα σε πολύ μικρή ηλικία, στα οκτώ ή εννιά τους χρόνια», προτείνει ο Χάρης Ασβέστης. «Να γίνει, δηλαδή, κάτι ανάλογο με αυτό που συμβαίνει με τα κορίτσια, τα οποία αρχίζουν να επισκέπτονται γυναικολόγο με την πρώτη περίοδο». 

Οι προληπτικές εξετάσεις θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ευεργετικά σε δύο επίπεδα. Κάποιες παθήσεις ενδεχομένως θα εντοπίζονταν εγκαίρως και θα αντιμετωπίζονταν πιο αποτελεσματικά. Ταυτόχρονα, το τσεκ απ θα λειτουργούσε και ως μάθημα για τη σεξουαλική υγεία των αγοριών. Στις μέρες μας γίνονται προσπάθειες προς αυτήν την κατεύθυνση. Οι ανδρολόγοι ενημερώνουν τους παιδιάτρους και τους ζητούν να παρακινούν τους γονείς για έγκαιρες εξετάσεις των παιδιών τους, ενώ παράλληλα ζητούν να ενταχθεί το κεφάλαιο της υπογονιμότητας επειγόντως στο μάθημα της σεξουαλικής αγωγής. Τα σεξουαλικά νοσήματα, άλλωστε, συμπεριλαμβάνονται στους (πολλούς) παράγοντες που μπορούν να επηρεάσουν την ποιότητα του σπέρματος και συνολικά τη γονιμότητα ενός άνδρα. 

Η δυστοπία μέσα μας

Όπως έχει ήδη γίνει αντιληπτό, το ανθρώπινο σπέρμα είναι ένα πολύ ευαίσθητο και πάρα πολύ ασταθές υλικό. Επηρεάζεται από τη φυσιολογία, τη βιοχημεία, τα μικρόβια, από δεκάδες αόρατες στο γυμνό μάτι απειλές, αλλά και από από πολύ απτές, καθημερινές συνήθειες. Τα στενά εσώρουχα και τα skinny παντελόνια ανεβάζουν τη θερμοκρασία του όσχεου και μπορούν να απορρυθμίσουν τη διαδικασία της σπερματογένεσης. Το ίδιο ισχύει και για τα ζεστά μπάνια, το τζακούζι και τη σάουνα. Και για το smartphone που έχουμε πάντα στην τσέπη μας και για το laptop που ακουμπάμε στα πόδια μας όταν αράζουμε στον καναπέ ή στο κρεβάτι. 

Ακόμα χειρότερα, η γονιμότητα του ανθρώπινου σπέρματος επηρεάζεται από το κάπνισμα και από το αλκοόλ, αλλά και από τα τρανς λιπαρά (βρίσκονται σε μπισκότα και κρουασάν, γενικά σε όλα τα έτοιμα αρτοσκευάσματα αλλά και σε όποια τροφή συντηρείται για πολύ καιρό), από τα γαλακτοκομικά με χαμηλά λιπαρά, από χιλιάδες οργανικές ουσίες που εισέρχονται στον οργανισμό μας μέσω των φαρμάκων, των καλλυντικών και των καθαριστικών που χρησιμοποιούμε στο σπίτι, στο χώρο εργασίας ή στους δημόσιους χώρους. 

Πιο συνοπτικά: Η σύγχρονη ζωή επηρεάζει τη γονιμότητα του σπέρματος. 

Σε κάποιο βαθμό, ισχύει για την υπογονιμότητα ότι ισχύει και για την κλιματική κρίση: είναι απτές αποδείξεις για το πόσο επιβαρυντικός είναι ο σύγχρονος τρόπος ζωής για τον πλανήτη, για τη Φύση, αλλά και για οτιδήποτε φυσικό, όπως η διαδικασία της αναπαραγωγής.

“Θα φτάσουμε άραγε στη δυστοπία; Πλησιάζει η στιγμή που το ανθρώπινο είδος, με δική του ευθύνη μάλιστα, θα σταματήσει να αναπαράγεται με φυσικό τρόπο;” 

«Πιστεύω ότι δυστυχώς οδηγούμαστε στον ζόφο με όλο και μεγαλύτερη ταχύτητα», διαπιστώνει ο Χάρης Ασβέστης, προσθέτοντας ότι στο εξής μόνο η σωστή ενημέρωση και οι άμεσες δράσεις μπορούν να λειτουργήσουν ως αναχώματα. «Να γίνει συνείδηση στα νέα ζευγάρια ότι πρέπει να ξεκινούν τη διαδικασία δημιουργίας οικογένειας μια δεκαετία νωρίτερα. Και εννοείται ότι πρέπει να αλλάξουμε διατροφικές και καταναλωτικές συνήθειες. Εν τω μεταξύ, η κρυοκατάψυξη γενετικού υλικού έχει ήδη μπει στην ατζέντα ως μια εργαστηριακή, αλλά βιώσιμη λύση. Ήδη, εταιρείες κολοσσοί όπως η Google, η Apple και το Facebook συστήνουν στις γυναίκες υπαλλήλους τους να κρυοκαταψύξουν τα ωάριά τους και καλύπτουν τα έξοδα της διαδικασίας». 

Ο Γιώργος Λυμπερόπουλος είναι πιο αισιόδοξος: «Ελπίζω ότι θα αποφύγουμε το χειρότερο σενάριο. Δεν θα φτάσουμε στη δυστοπία – όχι εξαιτίας του σπέρματος, τουλάχιστον». Κι αυτός, όμως, τονίζει ότι «πρέπει άμεσα να βρεθούν τρόποι ώστε η πρόοδος και η ευμάρεια να μην αποβαίνουν σε βάρος της γονιμότητάς μας». 

Κι αυτό ακριβώς είναι το τρίτο -και το πιο μεγάλο- οξύμωρο που σχετίζεται με την κρίση της υπογονιμότητας που βιώνουμε ως ανθρωπότητα: η αντίληψη που έχουμε υιοθετήσει για την πρόοδο και την ευμάρεια είναι τόσο στρεβλή, που αντιβαίνει πλέον τους στοιχειώδεις κανόνες της ύπαρξής μας. Η διαρκής αλλά ανερμάτιστη και εντελώς αποπροσανατολισμένη συλλογική μας προσπάθεια για «ποιότητα ζωής» απειλεί ανοιχτά πλέον τη συνέχιση της ζωής αυτής καθ’ αυτής. 

The post Γιατί μειώνεται το ανθρώπινο σπέρμα appeared first on 2045.gr.

Η οικουμενική μάχη με την πανδημία βρίσκεται στην κορύφωσή της και όλοι ελπίζουμε ότι στο τέλος θα νικήσει η ανθρωπότητα και όχι ο ιός. Προκειμένου όμως να συμβεί αυτό, είναι σαφές ότι θα πρέπει να εμβολιαστεί η συντριπτική πλειονότητα του παγκόσμιου πληθυσμού, ούτως ώστε να πάψει να κυκλοφορεί, και συνεπώς να μεταλλάσσεται ο SARS-CoV-2. Η διαδικασία του εμβολιασμού όμως προχωρά με πολύ αργά βήματα διεθνώς, με την εξαίρεση ορισμένων πλούσιων χωρών που έχουν δεσμεύσει την πλειονότητα των διαθέσιμων εμβολίων. Περίπου τέσσερα στα πέντε εμβόλια που παράγονται διεθνώς, κατευθύνονται σε χώρες υψηλού και μεσαίου εισοδήματος, ενώ μόλις το 0,2% χορηγείται σε χώρες χαμηλού εισοδήματος.

“Το πρόβλημα προφανές: Τα εμβόλια, προς το παρόν, δεν αρκούν για όλους τους κατοίκους του πλανήτη. Επομένως, οι χώρες που τα παράγουν, αλλά κυρίως όσες έχουν την οικονομική δυνατότητα διασφαλίζουν τις διαθέσιμες δόσεις για τους πολίτες τους.”

Προκειμένου να επιλυθεί το πρόβλημα, αρκετοί προτείνουν την άρση της προστασίας των πατεντών. Σε αυτό το πλαίσιο, η ανακοίνωση της κυβέρνησης Μπάιντεν ότι οι ΗΠΑ προτίθενται να υποστηρίξουν την πρόταση για άρση των πατεντών ειδικά για τα εμβόλια κατά της Covid-19, προκάλεσε ιδιαίτερη αίσθηση, αλλά και άφθονες αντιδράσεις. Αφενός, όσοι θεωρούν ότι η άρση των πνευματικών δικαιωμάτων των εν λόγω διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας είναι μονόδρομος για να αυξηθεί η προσφορά εμβολίων διεθνώς και να καλυφθεί το ταχύτερο δυνατό η ζήτηση. Αφετέρου, όσοι επισημαίνουν ότι η πρόταση κινείται στο επίπεδο των εντυπώσεων, και δεν πρόκειται να έχει ουσιαστικό αντίκτυπο στην ύφεση της πανδημίας. Πού όμως εντοπίζεται η αλήθεια;

Πώς λειτουργούν οι πατέντες;

Η πατέντα (ή το «πατέντο» όπως χαρακτηριστικά επονομάζεται στους κόλπους της εγχώριας φαρμακοβιομηχανίας) είναι το καθεστώς προστασίας των πνευματικών δικαιωμάτων φαρμάκων ή εμβολίων. To καθεστώς προστασίας των πνευματικών δικαιωμάτων των εμβολίων είναι αρκετά περίπλοκο, αλλά για να το απλουστεύσουμε θα λέγαμε ότι πρόκειται για την ανταμοιβή της καινοτομίας και έναν έμμεσο τρόπο προκειμένου να ενθαρρυνθούν οι φαρμακοβιομηχανίες να επενδύσουν στην έρευνα και ανάπτυξη πολυδάπανων και αμφίβολης αποτελεσματικότητας σκευασμάτων.

Όπως επισημαίνουν αρκετοί ειδικοί, εφόσον δεν υπήρχαν καν οι πατέντες των εμβολίων –όπως μαξιμαλιστικά ζητούν ορισμένοι– θα ήταν πρακτικά ασύμφορο για μια φαρμακοβιομηχανία ακόμη και να μπει στη χρονοβόρα και πολυδάπανη διαδικασία έρευνας ενός εμβολίου που θα μπορούν να αντιγράψουν οι ανταγωνιστές της, σχεδόν αμέσως μετά την εμπορική κυκλοφορία του.

Η προστασία είναι πολυετής και διαρκεί συνήθως έως και 20 έτη, με το σκεπτικό ότι εκτός από τις διαδικασίες έρευνας και ανάπτυξης, απαιτούνται και χρονοβόρες διαδικασίες κλινικών δοκιμών και εγκρίσεων. Θα πρέπει ασφαλώς να συνυπολογίζουμε το γεγονός ότι τα περισσότερα φάρμακα και εμβόλια δεν φτάνουν καν στην εγκριτική διαδικασία.

Ποιοι είναι υπέρ

Αρκετές χώρες ανά τον κόσμο, οι οποίες διαθέτουν εκτεταμένες και προηγμένες δυνατότητες παραγωγής εμβολίων όπως η Ινδία, η Βραζιλία, η Αίγυπτος, η Νότια Αφρική κ.ά., πιέζουν εδώ και μήνες για την άρση των πατεντών. Η πρόσφατη επιδημική έξαρση στην Ινδία έφερε το ζήτημα πιο πιεστικά στην επικαιρότητα, καθώς η ασιατική χώρα θα επιθυμούσε να παράγει εμβόλια εντός συνόρων. Επισημαίνεται βέβαια ότι οι Ινδοί ιθύνοντες δεν επιθυμούν να συμβεί το ίδιο και εντός συνόρων. Υπέρ της άρσης φέρονται και άλλες χώρες παραγωγής και ανάπτυξης εμβολίων όπως η Κίνα και η Ρωσία, παρότι δεν το έχουν ακόμη πράξει για τα δικά τους εμβόλια.

Υπέρ της άρσης όμως εκφράζονται και αρκετοί ειδικοί, επιστήμονες, νομπελίστες και πολιτικοί πλούσιων χωρών. Αρκετοί επίσης επισημαίνουν ότι η καινοτομία δεν εξαντλείται στις μεγάλες φαρμακευτικές εταιρείες, καθώς προέρχεται και από μικρότερες εταιρείες βιοτεχνολογίας ή ακόμη και startups που αναγκάζονται να αναζητούν –συνήθως μάταια– χρηματοδότηση για να αναπτύξουν φάρμακα και εμβόλια.

Ο γενικός διευθυντής του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, Τέντρος Αντανόμ Γκεμπρεγιεσούς επαίνεσε την αμερικανική πρόταση ως μία «μνημειώδη στιγμή στον αγώνα κατά της Covid-19», αναγνωρίζοντας ότι η άρση των πατεντών θα αμβλύνει την εμβολιαστική ανισότητα. O επικεφαλής του ΠΟΥ έχει κατ’ επανάληψη ζητήσει την άρση των πατεντών προκειμένου να αντιμετωπιστεί η COVID-19. Αντίστοιχες είναι οι εκκλήσεις και άλλων διεθνών οργανισμών όπως η UNESCO.

Ποιοι είναι κατά

Εκτός από τις φαρμακοβιομηχανίες που παράγουν εμβόλια, την αντίθεσή τους στην πρόταση των ΗΠΑ εκφράζουν αρκετές κυβερνήσεις ανά τον κόσμο – πιθανότατα λόγω των εντατικών πιέσεων που ασκεί το φαρμακευτικό λόμπι. Στην προτεινόμενη άρση προστασίας των πνευματικών δικαιωμάτων–που σημειωτέον πρέπει να εγκριθεί από την ολομέλεια του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου– αντιτίθετο στο πρόσφατο παρελθόν τόσο η αμερικανική κυβέρνηση, όσο και η ΕΕ, αλλά και τρίτες χώρες, όπως η Ελβετία και η Ιαπωνία. 

«Ποιος θα αναπτύξει εμβόλια την επόμενη φορά;» αναρωτήθηκε στο twitter ο επικεφαλής της Vesper Health.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή τηρεί προς το παρόν μία μάλλον αμφίθυμη στάση απέναντι στις πατέντες. Παρότι σχεδόν όλα τα υψηλόβαθμα στελέχη αναγνωρίζουν ότι πρέπει να αυξηθεί η παραγωγή εμβολίων και να ενισχυθεί η εξαγωγή τους σε όλες τις χώρες του πλανήτη, επισημαίνουν ότι η άρση των πατεντών δεν θα συνεισφέρει προς αυτή την κατεύθυνση. Ειδικά αν διατηρηθεί το σημερινό status-quo: Αρκετές χώρες παραγωγής εμβολίων όπως οι ΗΠΑ και το Ην. Βασίλειο απαγορεύουν τις εξαγωγές, ενώ το ίδιο συμβαίνει και με τις χώρες που εξάγουν πρώτες ύλες απαραίτητες για την παραγωγή τους.

Προς αυτή την κατεύθυνση, στην πρόσφατη σύνοδο κορυφής της ΕΕ συζητήθηκε η προοπτική δημιουργίας ενός μηχανισμού εκτάκτου ανάγκης, ο οποίος στην πράξη θα υποχρεώνει τις φαρμακοβιομηχανίες να παραχωρούν προσωρινές άδειες παραγωγής των εμβολίων τους σε τρίτους, κατά τη διάρκεια επειγουσών καταστάσεων, όπως προφανώς είναι και η τρέχουσα. Όπως είναι εύλογο, θα προβλέπεται αποζημίωση για την παραχώρηση των πνευματικών δικαιωμάτων.

Αυτό άλλωστε συμβαίνει ήδη εν μέρει. Η AstraZeneca για παράδειγμα έχει ήδη συνάψει συμφωνίες με παραγωγούς εμβολίων στην Ινδία, τη Βραζιλία και άλλες χώρες, ενώ το ίδιο έχει συμβεί με το ρωσικό Ινστιτούτο Γκαμαλέγια που αδειοδότησε εργοστάσια ανά τον κόσμο για την παραγωγή του Sputnik-V.

Τι θα κάνει η Ελλάδα;

Η ελληνική φαρμακοβιομηχανία είναι ιδιαίτερα ενεργή στην παραγωγή φαρμάκων, με εξαγωγική παρουσία σε τουλάχιστον 80 χώρες ανά τον κόσμο. Όπως εξηγούν στο 2045.gr παράγοντες του κλάδου, είναι εντελώς διαφορετικής τάξης και δυσκολίας η παραγωγή γενόσημων φαρμάκων και εμβολίων. Στη χώρα μας άλλωστε δεν υπάρχει εργοστάσιο παραγωγής εμβολίων. Ακόμη όμως κι αν αίρονταν οι πατέντες, θα χρειαζόταν επένδυση της τάξης των 20-30 εκατ. ευρώ και βέβαια η πρόσληψη εξειδικευμένου ανθρώπινου δυναμικού, προκειμένου η χώρα να μπει στον διεθνή χάρτη της παραγωγής μετά από 15-18 μήνες. Σύμφωνα με πληροφορίες μας, εγχώριες φαρμακοβιομηχανίες που εξέφρασαν σε διερευνητικό επίπεδο το ενδιαφέρον τους για την παραγωγή εμβολίων (τόσο του Sputnik-V όσο και του σκευάσματος της moderna), δεν έλαβαν σαφείς απαντήσεις από τους αρμόδιους των αντίστοιχων εταιρειών και οργανισμών.

Πόσο θα βοηθήσει;

Η άρση των πατεντών, όπως είναι λογικό, θα επιτρέψει την αύξηση της παραγωγής εμβολίων. Όχι όμως σε βραχυπρόθεσμο ορίζοντα, καθώς η παραγωγή των εμβολίων (ειδικά κατά της covid) είναι μία εξαιρετική σύνθετη και απαιτητική διαδικασία που απαιτεί μεγάλες επενδύσεις, εξειδικευμένο και εκπαιδευμένο προσωπικό, αυστηρότατα πρωτόκολλα ασφαλείας. Σημαντική παράμετρος είναι και η έλλειψη πρώτων υλών η οποία αποτελεί το βασικότερο ίσως εμπόδιο στην αύξηση της παραγωγής.

Εξάλλου, η άρση των πατεντών είναι πιθανό να διαφοροποιήσει την εστίαση από τα πραγματικά προβλήματα της εμβολιαστικής αλυσίδας, που είναι η παραγωγή και η διανομή των εμβολίων. Θα ήταν φρόνιμο, ισχυρίζονται πολλοί, οι πλούσιες χώρες να μοιραστούν δόσεις με τις φτωχότερες, αντί απλώς να μοιραστούν τη «συνταγή». «Η κατάργηση της προστασίας των πνευματικών δικαιωμάτων δεν είναι πανάκεια» δήλωσε ο Στιβ Μπέιτς, διευθύνων σύμβουλος της βρετανικής Bioindustry Association. «Η παράδοση στις κυβερνήσεις των χωρών ενός βιβλίου συνταγών χωρίς τα συστατικά, τις συμφωνίες, την υποδομή και το πολυπληθές εργατικό δυναμικό με τις υψηλές δεξιότητες που απαιτούνται για τη χορήγηση ασφαλών και αποτελεσματικών εμβολίων, δεν πρόκειται να προσφέρει γρήγορα βοήθεια σε όλους όσους το χρειάζονται», προειδοποίησε.

Από την άλλη, δεν μπορούμε να αγνοήσουμε ότι οι χώρες που ζητούν την παραίτηση των φαρμακοβιομηχανιών από τα πνευματικά τους δικαιώματα, αντιμετωπίζουν σοβαρότατα προβλήματα από την τρέχουσα πανδημία, και απλώς ζητούν την ευκαιρία να παραγάγουν εμβόλια χωρίς τον φόβο των ποινικών διώξεων από τους κατόχους τους. Όπως τονίζει και ο Τζον Νκενασόνγκ, διευθυντής του Κέντρου Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων της Αφρικής: «Πρέπει να είναι στη σωστή πλευρά όταν γράφεται η ιστορία της πανδημίας».

The post Πατέντες εμβολίων: Είναι λύση η άρση της προστασίας τους; appeared first on 2045.gr.

«Στο Εκουαδόρ οι άνθρωποι ακόμα αναζητούν τις σορούς των συγγενών τους που πέθαναν από κορονοϊό πριν από 4 μήνες. Στην Ιταλία ένα αγόρι παρακαλεί τον ιερέα να τον συγχωρήσει επειδή κατέβασε την μάσκα του όσο βρισκόταν εκτός σπιτιού. Από τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο είχαμε να δούμε τόσους πολλούς ανθρώπους να έχουν μαζικά τραυματιστεί» έγραφε ο Economist στις 29 Αυγούστου 2020 σε άρθρο με τίτλο «Πώς να μειώσετε το ψυχικό τραύμα του κορονοϊού», αποτελώντας ένα ακόμα μέσο που παρομοίαζε την υγειονομική κρίση και τις απώλειές της με αυτές μιας εμπόλεμης κατάστασης παγκόσμιου βεληνεκούς. Όσο όμως κι αν στο πρώτο άκουσμα της, η παρομοίαση αυτή φαντάζει επιτυχής, για ψυχολογικούς κυρίως λόγους, οι ειδικοί διαφωνούν, συγκλίνοντας μάλιστα στην άποψη ότι οι καταγεγραμμένες απώλειες δεν μπορούν να προσδιορίσουν τις μελλοντικές επιπτώσεις. Κι αυτό γιατί η πανδημία έτσι όπως βιώνεται από τον σύγχρονο παγκοσμιοποιημένο άνθρωπο είναι καινοφανής.

Σε μια προσπάθεια ποσοτικοποίησης των πεπραγμένων να αναφέρουμε ότι η πανδημία έχει την στιγμή που γράφεται το άρθρο αφήσει πίσω της 3.551.592 νεκρούς, σύμφωνα με την καταγραφή του John Hopkins University. Για όσους αναρωτιούνται ο Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος σύμφωνα με την Wikipedia άφησε πίσω του περίπου 80 εκατ. νεκρούς. Η πανδημία έχει επίσης επηρεάσει την ζωή ακόμα 170.787.066 ανθρώπων οι οποίοι νόσησαν από μια ασθένεια που κατ’ ομολογία είχε υψηλά ποσοστά θνησιμότητας κι ακόμα περισσότερες πιθανότητες νοσηλείας σε εντατική μονάδα, εμπειρία δυσάρεστη ακόμα κι αν το τέλος είναι ευτυχές.

Επιπλέον η πανδημία επηρέασε και την ζωή όσων εκ των 7,8 δισεκατομμυρίων κατοίκων αυτού του πλανήτη δεν νόσησαν. Είτε γιατί έχασαν ένα οικείο τους πρόσωπο, είτε γιατί έζησαν έναν χρόνο και πλέον με την αγωνία μήπως νοσήσουν, είτε γιατί έχασαν τις δουλειές τους, είτε γιατί έχασαν τις κοινωνικές τους συναναστροφές, είτε γιατί έχασαν τους τρόπους ψυχαγωγίας και χαλάρωσής τους. Στην τελική είτε γιατί αναγκάστηκαν να κάνουν πολλά από τα παραπάνω μέσα από μια οθόνη, που στην αρχή φάνταζε σωτήρια, αλλά στη συνέχεια μετατράπηκε σε ένα μη επαρκές υποκατάστατο. Το ερώτημα που γεννάται λοιπόν από όλα τα παραπάνω είναι πώς θα είναι το αύριο, όταν όλο αυτό τελειώσει και για να απαντηθεί θα πρέπει να συνυπολογίσουμε όλα τα μέχρι τώρα δεδομένα.

Είμαστε σε πόλεμο;

«Στις απειλές του σήμερα θα πρέπει να συμπεριλάβουμε μια από τις χειρότερες με τις οποίες μπορεί να έρθει αντιμέτωπο ένα θηλαστικό όπως ο άνθρωπος, αυτήν της ομηρίας» αναφέρει στο 2045.gr o κ. Γιώργος Αλεβιζόπουλος, καθηγητής ψυχιατρικής και ψυχοφαρμοκολογίας και Αντιπρόεδρος της Ελληνικής Ψυχιατρικής Εταιρείας, ξεκαθαρίζοντας ωστόσο ότι η φράση «ζούμε έναν πόλεμο» δεν έχει καμία αντιστοιχία με την πραγματικότητα.

«Ζούμε μια περίοδο τρομοφοβίας και τρομολαγνείας. Το ζούμε έναν πόλεμο είναι κάτι που αδιαμφισβήτητα δεν ισχύει, γιατί αρχικά δεν καταστρέφονται οι υποδομές της κοινωνίας μας και δεν σκάνε βόμβες γύρω μας. Άρα δεν ζούμε σε πόλεμο. Πόλεμο στη ζωή μου έζησα το 1995 όταν επισκέφτηκα τον εμφύλιο στη Ρουάντα  και δεν είχε καμία σχέση με την υγειονομική κρίση, σας διαβεβαιώ”.

“Να δεχτούμε ότι σήμερα έχουμε σαφέστατα μια υγειονομική κρίση, μια βιολογική κρίση, μια κρίση οικονομική, ή μάλλον μια μετάβαση των οικονομικών προτεραιοτήτων, γιατί μην ξεχνάτε ότι όταν κλαίει η Lufhtansa γελάει η Netflix και ούτω καθεξής, αλλά μέχρι εκεί.”

“Όσο μπαίνουμε σε αυτή την αντίληψη ότι ζούμε πόλεμο, η ομηρία που προαναφέραμε γίνεται τραγική και υπό αυτή την ερμηνεία αποτελεί απειλή». Η ομηρία συνδυάζεται με απομάκρυνση τουλάχιστον χρονικά, της ελπίδας κι αυτό έχει κλιμακώσει τα συναισθήματά μας, με αρκετούς ανθρώπους να εμφανίζουν ήδη σημάδια κατάθλιψης.

Όπως επισημαίνει ο ψυχολόγος ψυχοθεραπευτής κ. Νίκος Νικολακάκης στο 2045.gr «περάσαμε από μια εναλλαγή συναισθημάτων, με τον καθένα από εμάς να το βιώνει με τον δικό του μοναδικό τρόπο. Η αρχική πληροφόρηση, η οποία ερχόταν με αρκετά παράξενο τρόπο μέσα από τις ειδήσεις και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης γέννησε τον φόβο. Εκείνη την αρχική περίοδο κοιτούσαμε τις όποιες πληροφορίες παραξενεμένοι κι είχαμε την αίσθηση ότι πρόκειται για κάτι που δεν μας ακουμπά ή αφορά, μια στάση δηλαδή άρνησης, αντίστασης, απέναντι σε μια δύσκολη συνθήκη. Η άρνηση εντάθηκε και από τον ακραίο τρόπο αντιμετώπισης της πανδημίας στην Κίνα, από τις αλλαγές δηλαδή που έφερε στην καθημερινότητα των Κινέζων οι οποίες ήταν κινούνταν έξω από την σφαίρα του δυτικού κόσμου.

Όσο ο ιός ερχόταν πιο κοντά στον φόβο ακολούθησε η αγωνία, μια αγωνία που κλιμακώθηκε στην είδηση των πρώτων κρουσμάτων στην Ελλάδα. Και πάλι ισχυρός παράγοντας της κλιμάκωσης των συναισθημάτων ήταν ο τρόπος που προσπαθήσαμε να πάρουμε απαντήσεις και να ανακουφιστούμε. Ήταν ένα από τα πιο δύσκολα μονοπάτια στα οποία μπήκαμε όλοι μας. Η πρόσβαση δε σε ακραίες πληροφορίες έφερε τον τρόμο, τον θυμό, ακόμα και την απόγνωση κάποιες φορές.

Μετά από έναν χρόνο και πλέον όπου η πανδημική κρίση παρατείνεται και δεδομένου ότι ο βασικότερος άξονας εγκαθίδρυσης της ψυχικής μας υγείας είναι η ελπίδα, υποβαλλόμαστε σε μια συνεχή επαναδιαπραγμάτευση και αρχίζει να χάνεται η ελπίδα ως συνθήκη. Αυτό προκαλείται ένα μούδιασμα, έναν μαρασμό, ο οποίος σε συνδυασμό με την ιδιαίτερη συνθήκη της απώλειας του ελέγχου που εμπεριέχει η πανδημίας φέρνει την κατάθλιψη. Αυτό ωστόσο εξαρτάται από το πώς διαχειρίζεται ο καθένας τα παραπάνω. Η αλήθεια είναι όμως δεν υπάρχει πατέντα για κάτι πρωτόγνωρο, πρόκειται για μια βαθύτατα βιωματική εμπειρία όπως είναι οτιδήποτε που έχει να κάνει με το άγνωστο και την απώλεια ελέγχου στην κοινωνία μας».

Τα συμπτώματα κατάθλιψης έχουν επισημάνει αρκετές μελέτες που έχουν πραγματοποιηθεί μέχρι σήμερα για τις ψυχολογικές επιπτώσεις της πανδημίας.

Ενδεικτικά να πούμε ότι οι βάσει των πρώτων μελετών για την επίδραση της πανδημίας στον γενικό πληθυσμό, οι οποίες πραγματοποιήθηκαν στην Κίνα,  καταγράφηκαν επιπτώσεις όπως αυξημένο στρες στο 50% των συμμετεχόντων.

Στην άλλη άκρη του Ειρηνικού, έρευνα του Pew Research Center, έδειξε ότι το 73% των Αμερικανών που συμμετείχαν αισθάνονταν ανήσυχοι τουλάχιστον λίγες ημέρες την εβδομάδα από την έναρξη της πανδημίας.

Κάπως έτσι ήδη από το πρώτο lockdown, οι συνταγές για φάρμακα κατά του άγχους αυξήθηκαν κατά 34%, με την πλειονότητα των ασθενών να συνταγογραφεί φάρμακα για πρώτη φορά κι όχι ως συνέχεια κάποιας θεραπείας.

Ο αντίκτυπος συνεχίστηκε. Τον Αύγουστο του 2020 ο CDC δημοσίευσε τα αποτελέσματα μιας αμερικανικής μελέτης που πραγματοποιήθηκε σε δείγμα 5000 ενηλίκων βάσει της οποίας το 40.9% των συμμετεχόντων είχαν τουλάχιστον ένα σχετικό ψυχικό ή συμπεριφορικό πρόβλημα που συνδεόταν με την πανδημία. Τα συμπτώματα στρες και ψυχικού τραύματος που σχετίζονταν με την πανδημία εντοπίστηκαν στο 26,3% του δείγματος ενώ αυτά των αγχωδών διαταραχών και της κατάθλιψης στο 30,9%, του δείγματος.

“Bάσει πρόσφατων στοιχείων του ΟΟΣΑ το 4,7% των Ελλήνων που ανέφερε μέτρια έως σοβαρά συμπτώματα κατάθλιψης προ πανδημίας έφτασε στο 22,8% το 2020”

Αντίστοιχα βάσει της διεπιστημονικής μελέτης που δημοσιεύτηκε στο τεύχος Ιανουαρίου 2021 του Journal of Affective Disorders με τίτλο «Αυτοαναφερόμενες μεταβολές στο άγχος, την κατάθλιψη και την αυτοκτονία κατά τη διάρκεια του lockdown της COVID-19 στην Ελλάδα», το 9,31% του δείγματος εμφάνισε κλινική κατάθλιψη, το 23,31% όσων είχαν ιστορικό κατάθλιψης, υποτροπίασε και το 8,96% όσων δεν είχαν ιστορικό, εκδήλωσαν το πρώτο τους.

Τα παιδιά, ο μεγάλος χαμένος της κρίσης

Σύμφωνα με την καθηγήτρια ψυχιατρικής Ζακλίν Γκολάν του αμερικανικού Πανεπιστημίου Northwestern ακόμα και τώρα που οδεύουμε προς την έξοδο της υγειονομικής κρίσης χάρη στους εμβολιασμούς η «ανάδυση» στο φως μετά από ένα έτος πανδημίας θα αποτελέσει μια δύσκολη μετάβαση για κάποιους και θα απαιτήσει χρόνο».

«Μέχρι σήμερα πολλοί ειδικοί έχουν αναφέρει ότι μετά την πανδημία του κορονοϊού θα μπούμε στην ψυχιατρική πανδημία και γι’ αυτή δεν υπάρχει εμβόλιο» σημειώνει ο κ. Νικολακάκης, εξηγώντας ότι «ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε τα ερεθίσματα στηρίζεται στα τρία ΑΑΑ, αντιλαμβάνομαι-αποδέχομαι-αντικαθιστώ. Αφού το κατανοώ γνωστικά μετά πρέπει να το αντιληφθώ και συναισθηματικά. Αυτή είναι η πλέον δύσκολη διαδικασία. Από την στιγμή που θα μπορέσουμε να αποδεχτούμε τη συνθήκη, έρχεται και η αντικατάσταση που είναι ένα πιο εύκολο μονοπάτι. Το κλειδί σε όλο αυτό είναι η αποδοχή. Στην προσπάθειά μας να προσαρμοστούμε περάσαμε πάρα πολλά στάδια κατά το οποία ναι μεν κατανοήσαμε ότι έτσι είναι πλέον η ζωή μας, έτσι πρέπει να δουλεύουμε, αλλά όχι απαραίτητα και το αποδεχτήκαμε.

Το παραπάνω βέβαια δεν ισχύει για όλους και «σε κάθε περίπτωση «θα ήταν επιπόλαιο να πούμε ότι οι συνέπειες θα είναι καλές, κακές, ή αδιάφορες. Στην πραγματικότητα δεν ξέρουμε για καμία καινούργια κατάσταση πώς θα είναι το μέλλον» όπως επισημαίνει ο κ. Αλεβιζόπουλος.

«Ένα πράγμα που μπορούμε να πούμε με σιγουριά είναι πως τα πραγματικά ποσοστά των αγχωδών διαταραχών δεν είναι τόσο υψηλά όσο περιμέναμε. Και σε αυτά παρατηρείται και μεγάλη διακύμανση ανάλογα με τον πληθυσμό τον οποίο εξετάζουμε. Για παράδειγμα οι συνάνθρωποι μας στην Ανατολή το έχουν περάσει από ψυχολογικής σκοπιάς πολύ πιο ήπια σε σχέση με τους Ευρωπαίους και τους Αμερικανούς βάσει των σχετικών ερευνών» προσθέτει. Για την ακρίβεια στην Άπω Ανατολή το ποσοστό αύξησης του άγχους και της κατάθλιψης στον πληθυσμό κυμαίνεται στο 17% με μια μετανάλυση, σε σχέση με την Δύση που φτάνει στο 26% βάσει πρόσφατης έρευνας» συμπληρώνει.

«Το βασικό πρόβλημα όμως και το σοβαρότερο κατά την γνώμη μου για το μέλλον είναι η κοινωνική απόσταση στους αναπτυσσόμενους εγκεφάλους, δηλαδή τα παιδιά και τους εφήβους. Για τους αναπτυσσόμενους εγκεφάλους το πλούσιο περιβάλλον οδηγεί σε νευρογέννεση, νευροανάπτυξη άρα και σε πολύ πιο λειτουργικούς εγκεφάλους σε αντίθεση με το φτωχό περιβάλλον που οδηγεί στο ακριβώς αντίθετο αποτέλεσμα. Με κλειστά τα σχολεία έχουμε παιδιά που έχουν ζήσει δύο χρόνια σχεδόν στο σπίτι έξω από το φυσικό τους περιβάλλον» τονίζει. Άλλωστε δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι σε αντίθεση με την ενήλικη ζωή, η παιδική και εφηβική περίοδος είναι αυτή που οι άνθρωποι περνούν το μεγαλύτερο χρόνο με τους συνομήλικους τους, άρα έχει αφαιρεθεί το σημαντικότερο κομμάτι της ανάπτυξης κοινωνικού τύπου».

«Είμαστε βαθιά μαθησιακά όντα οι άνθρωποι και φυσικά και τα παιδιά που είναι ακριβώς στη φάση που ρουφάνε την γνώση, την πληροφορία και το ερέθισμα, αρχίζουν να εξοικειώνονται με την συνθήκη ότι η πραγματικότητα είναι αυτό. Είναι πράγματι από τους άμεσα πληγέντες, γιατί εμείς ως ενήλικες έχουμε και κάποια εργαλεία μέσα από την υπάρχουσα γνώση, εκείνα όχι. Το παιδί που δεν έχει αυτή την γνώση και την εμπειρία είναι ανίσχυρο προς αυτό, πόσο μάλλον όταν μεγαλώνει με έναν πολύ φοβισμένο ενήλικα» σημειώνει από πλευράς του ο κ. Νικολακάκης.

Να σημειωθεί ότι έρευνα της startup Sentio Solutions που ασχολείται με δράσεις ψυχικής υγείας, έδειξε ότι το 60% των συμμετεχόντων μαθητών και φοιτητών θεωρεί ότι η ψυχική τους υγεία επιδεινώθηκε. Το 26% μάλιστα δήλωνε σύμφωνο με την φράση «μου λείπουν τα πιο διασκεδαστικά χρόνια της ζωής μου».

Η εξ αποστάσεως εργασία

Αναντίρρητη συνθήκη είναι και η εξ αποστάσεως εργασία, στην οποίο ωθήθηκαν πολλοί εργαζόμενοι, με τις πρόσφατες έρευνες να εκτιμούν ότι ο digital nomad και το home office θα παραμείνουν σε μεγάλο ποσοστό και μετά την κρίση. Ενδεικτικά να αναφέρουμε ότι η Ελλάδα ήταν μια από τις χώρες με τα χαμηλότερα ποσοστά τηλεργαζόμενων στην Ευρώπη. Σύμφωνα με την Eurostat, προ πανδημίας κατατασσόταν 24η μεταξύ 31 κρατών. Η συνθήκη δείχνει να αλλάζει ραγδαία με τέσσερις στις δέκα εταιρείες να τοποθετούνται θετικά στην προοπτική εφαρμογής της τηλεργασίας και μετά την πανδημική κρίση, σύμφωνα με σχετική έρευνα του Ελληνογερμανικού Εμπορικού και Βιομηχανικού Επιμελητηρίου.  

Αυτή η εξ αποστάσεως εργασία όμως, είναι σύμφωνα με τον κ. Αλεβιζόπουλο κάτι απειλητικό για πολλούς λόγους. «Επί της ουσίας ο εργαζόμενος δεν βρίσκεται στο χώρο που συμβαίνουν οι μεταβολές, δεν έχει τον έλεγχο των καταστάσεων, κάπως έτσι το μήνυμα του “θα δουλεύεις από το σπίτι” μεταφράζεται από πολλούς εργαζόμενους ως “μπορεί να απολυθώ χωρίς να το καταλάβω”. Από αυτόν και μόνο τον συλλογισμό προκύπτουν πολλαπλά προβλήματα, όπως το γνωστό παράδειγμα των μεταπτυχιακών οικονομικών σχολών με τον εργαζόμενο της General Motors πριν από το κραχ. Τι λέει αυτό, ότι ένας εργαζόμενος της αυτοκινητοβιομηχανίας έχει ένα χαλασμένο αυτοκίνητο και 5 χιλιάδες δολάρια στην άκρη. Έρχεται έτσι αντιμέτωπος με το δίλημμα “να πάρω καινούργιο αυτοκίνητο ή θα με διώξουν λόγω κρίσης και θα έχω ξοδέψει τις 5 χιλιάδες και δεν θα έχω δουλειά;”. Μετά από σκέψη αποφασίζει να κρατήσει τις 5 χιλιάδες, να μην αγοράσει αυτοκίνητο, με αποτέλεσμα η General Motors να κλείσει και ο εργαζόμενος να χάσει τη δουλειά του, ξοδεύοντας μέσα σε ένα μικρό διάστημα τις 5 χιλιάδες του. Κάτι δηλαδή σαν αυτοεκπληρούμενη προφητεία με πολλαπλές προεκτάσεις».

Η τεχνολογία σύμμαχος ή δυνητικός εχθρός

Ένας ακόμα μεγάλος χαμένος της πανδημίας ήταν πέρα από τα παιδιά και οι κοινωνικές επαφές.

«Η πανδημία έφερε μεγάλη στροφή στο πως επικοινωνούμε και πώς σχετιζόμαστε, αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η ανθρωπότητα έχει περάσει από πολλά καταστροφικά μονοπάτια καταφέρνοντας πάντα να ξαναβρεί τα πατήματά της. Η προσαρμογή άλλωστε δεν σημαίνει καταστροφή, αλλά μια νέα ματιά για το πώς βλέπουμε την πραγματικότητα.”

“Είναι μια ευκαιρία επανατοποθέτησης υπό ένα διαφορετικό πρίσμα, αλλά όχι καταστροφολογίας. Βήμα-βήμα πιστεύω ότι οι ανθρώπινες σχέσεις θα ξαναθριαμβεύσουν.”

“Ωστόσο θέλει τον χρόνο του, μην ξεχνάμε ότι υπομονή σημαίνει συμμαχία με τον χρόνο» αναφέρει σχετικά ο κ. Νικολακάκης.

Εξίσου αδιαμφισβήτητα βέβαια η ανάγκη για κοινωνική επαφή μας εξοικείωσε αναπόφευκτα με την τεχνολογία. Κι αυτή η εξοικείωση θα μπορούσε να αποτελέσει μια κάποια λύση στην περίπτωση των παιδιών.

«Στην περίπτωση των παιδιών που προαναφέραμε θα μπορούσαν να υπάρξουν αντιρροπιστικοί μηχανισμοί ανάπτυξης, οι οποίοι θα προκύψουν μέσα από τις πληροφορίες που παίρνει κανείς από τον υπολογιστή. Το αν θα υπάρξουν δεν μπορούμε να το ξέρουμε ακόμα, γιατί το σύστημα του ανθρώπινου εγκεφάλου είναι χαοτικό με την έννοια της φυσικής υπόστασης της χαοτικής εξίσωσης» τονίζει ο κ. Αλεβιζόπουλος.

«Θα πρέπει να γνωρίζουμε ότι ένας σημερινός άνθρωπος λαμβάνει ημερησίως τόσες πληροφορίες όσες έπαιρνε στην διάρκεια ολόκληρης της ζωής του ένας άνθρωπος του 1900. Άρα λοιπόν η εκγύμναση που κάνουμε στον εγκέφαλό μας μέσα σε μια ημέρα αντιστοιχεί στην ζωή ενός ανθρώπου το 1900. Αυτός είναι και ο λόγος που έχουμε πολύ πιο αποτελεσματικό εγκέφαλο κατά μέσο όρο σε σχέση με 100 χρόνια πριν»

Σε κάθε περίπτωση κι άσχετα με το αν οι «μηχανές» καταφέρουν να εξισορροπήσουν την κατάσταση, το σίγουρο είναι ότι η εξάρτηση του ανθρώπου από αυτές αυξάνει μέρα με την ημέρα. «Όσο ο άνθρωπος εξελίσσεται κατ’ αυτόν τον τρόπο κι ο εγκέφαλός του προσπαθεί να φτιάξει τελικά προϊόντα επεξεργασίας πληροφορίας, τόσο πιο πολύ εξαρτάται από τις μηχανές» εξηγεί ο κ. Αλεβιζόπουλος. «Να το εξηγήσουμε. Επειδή ακριβώς είναι πάρα πολλές οι πληροφορίες που λαμβάνουμε ο εγκέφαλός μας κάνει μια οικονομία και προσπαθεί να φτιάξει τελικά προϊόντα επεξεργασίας κι όχι να επεξεργαστεί την ίδια την πληροφορία. Για παράδειγμα ξέρουμε ότι το να κάνεις έναν πολλαπλασιασμό γυμνάζει το μυαλό σου σε σχέση με το αν τον κάνει το κομπιουτεράκι. Αλλά είναι άδικο να πούμε ότι αν ένα παιδί δεν κάνει έναν πολλαπλασιασμό με το μυαλό δεν γυμνάζει το μυαλό του γιατί αντίστοιχα το γυμνάζει με την διαχείριση του αποτελέσματος που του έδωσε η μηχανή. Είναι μια ποιοτική διαφορά στην περίπτωση αυτή, γιατί όπως έλεγε κι ο Μαρξ, μεγάλες ποσοτικές διαφορές κάνουν ποιοτικές διαφορές. Η ποσοτική διαφορά του χρόνου που εξοικονομούμε, στην πραγματικότητα κάνει ποιοτική διαφορά στο παράδειγμά μας. Άλλωστε το βιβλίο του σήμερα είναι η οθόνη και για τα παιδιά και δεν θεωρώ κακό κατ’ ανάγκη να εξοικειώνονται μαζί της. Δηλαδή σκεφτείτε αν 30 χρόνια πριν η κόρη σας διάβαζε ατελείωτα βιβλία θα της λέγατε “παν μέτρον άριστο” μην διαβάζεις, δεν νομίζω».

Η εξέλιξη της επικοινωνίας στην μετά-κορονοϊό εποχή

Αναρίθμητες έρευνες της πανδημικής περιόδου επισφραγίζουν και την μεγάλη στροφή στην διαδικτυακή επικοινωνία. Η εξοικείωση μας με αυτή μάλιστα εκτιμάται ότι θα οδηγήσει στην διατήρησή της και μετά την κρίση. Σημειωτέον ότι στην περίπτωση της χώρας μας και σύμφωνα με την Focus Bari, η χρήση Ίντερνετ έχει φτάσει στο 96% των Ελλήνων 13-74 ετών, έχοντας μάλιστα ξεπεράσει το 70% στις ηλικίες 65-74. Την ίδια στιγμή επτά στους δέκα Έλληνες δηλώνουν καθημερινοί χρήστες των social media, επικοινωνώντας μέσα από αυτά. Τι θα μπορούσε να σημάνει αυτό για το μέλλον της επικοινωνίας;

«Πλέον τα instant messages έχουν υποκαταστήσει την γλωσσική επικοινωνία κι αυτό είναι κάτι που θα συνεχιστεί. Είναι το ίδιο ακριβώς που συμβαίνει με την μαγειρική, επειδή δουλεύω δεν έχω χρόνο να μαγειρέψω έτσι στρέφομαι σε έτοιμο φαγητό. Η συνεχή χρήση με ωθεί σιγά σιγά να ξεχάσω τη γεύση του σπιτικού φαγητού και να το εξισώσω στο μυαλό μου με ένα δώρο διακοπών. Είναι μεν σημαντικό αλλά επειδή οι συνθήκες είναι τέτοιες και δεν μπορώ να το απολαύσω, το αφήνω στην άκρη. Κάτι τέτοιο θα μπορούσε να ισχύσει στο μέλλον και με τη γλώσσα» σημειώνει ο κ. Αλεβιζόπουλος.

«Μην ξεχνάμε ότι αν λάβουμε υπόψη μας την αύξηση της υπολογιστικής ικανότητας μέσα στα επόμενα λίγα χρόνια θα μπορούμε να συζητάμε για έναν υβριδικό άνθρωπο, ο οποίος θα μπορούσε να πλησιάζει το κινητό στο συνάδελφό του ώστε να έχει αυτόματα πρόσβαση στο WiFi χωρίς να χρειάζεται να του τον πει. Η υπολογιστική δύναμη των μηχανών έχει γίνει πολύ πιο γρήγορη από εμάς, η επικοινωνία των μηχανών είναι πολύ πιο αποτελεσματική από εμάς κι επειδή ακριβώς όλα τα θηλαστικά, είμαστε ζώα συνήθειας, αυτό θα μπορούσε να μετασχηματίσει μια άλλη ανθρώπινη δομή, έναν “μετα-άνθρωπο”. Τι σημαίνει αυτό, ότι θα είναι διαφορετικός, όπως είναι κι ο σημερινός άνθρωπος από αυτόν του 1900» συμπληρώνει.

Στα παραπάνω θα συμβάλλει μεταξύ άλλων και η πρόοδος που συντελείται αυτή την περίοδο στην εικονική πραγματικότητα, όπως επισημαίνει ο κ. Αλεβιζόπουλος που είναι μέλος της ερευνητικής ομάδας ΑΓΩ και πειραματίζεται με avatar τα οποία προσθέτουν στην εικονική πραγματικότητα αισθήσεις – φανταστείτε να σας έδινε κάποιος το χέρι του εικονικά και να το νιώθατε.

Όσο για το αν η πραγματικότητα, εικονική η μη, από εδώ και πέρα θα μοιάζει κάτι τρομακτικό απαντά: «από το σπήλαιο του Πλάτωνα μέχρι τον Ίλον Μασκ, θα μπορούσαμε να είμαστε σε μια εικονική πραγματικότητα. Όλα είναι θέμα αντίληψης, του πως εμείς ερμηνεύουμε την πραγματικότητα. Το μεγάλο χάρισμα που έχουμε όμως ως όντα είναι ότι κάποιος, όπως θέλετε πείτε τον, μας προίκισε με την ικανότητα να μπορούμε να φανταζόμαστε αφηρημένες έννοιες. Γι’ αυτό έχω απόλυτη εμπιστοσύνη στον άνθρωποι ότι θα καταφέρει να ξεπεράσει τα πάντα». 

The post Τα ψυχικά τραύματα της πανδημίας appeared first on 2045.gr.

Tο ποσοστό των εργαζομένων που βρίσκονται σε καθεστώς τηλεργασίας το 2020, αν και διαφέρει από χώρα σε χώρα, είναι αναμφίβολα πολύ μεγαλύτερο απ’ ότι πριν την πανδημία. Η τηλεργασία οπωσδήποτε δεν αφορά την πλειοψηφία του εργατικού δυναμικού, καθώς υπάρχουν πάρα πολλές δουλειές που είναι αδύνατο να συνεχιστούν εξ αποστάσεως, όμως πρόκειται σίγουρα για μια πρωτόγνωρη κατάσταση που έχει προβληματίσει πολλούς.

Πόσο επηρεάζει την υγεία και την ευεξία μας; Καθώς η ζωή μας θα αλλάξει σε πολλά στο εξής, πόσο εφικτό είναι να συνεχίσουμε να εργαζόμαστε σε αυτό το καθεστώς; Τι μπορούμε να κάνουμε για να μετριάσουμε τις αρνητικές συνέπειες και πώς το αντιμετωπίζουν οι εργοδότες μας; Και τελικά αυτοί που επιλέγουν να πορευτούν ως ψηφιακοί νομάδες ή οι startups που είναι πιο εξοικειωμένες με το remote working, πώς αντιμετωπίζουν τις προκλήσεις;

Ακόμη και όταν όλα επιστρέψουν στο φυσιολογικό, τίποτα δεν θα είναι όπως πριν. Οι επαγγελματικές συναντήσεις θα πραγματοποιούνται διά ζώσης μόνο όταν θα είναι πραγματικά απαραίτητο, όπως το ίδιο θα συμβεί και με τα επαγγελματικά ταξίδια. Κατά την άποψη του Bill Gates, τα επαγγελματικά ταξίδια θα μειωθούν κατά 50% και το 30% της ζωής στο γραφείο θα εξαφανιστεί. Δεδομένων αυτών των συνθηκών, πολλοί εργαζόμενοι ίσως και να επιλέξουν να μην εργάζονται κάθε μέρα από το γραφείο, εφόσον η παρουσία τους θα απαιτείται μόνο διαδικτυακά σε κάποιες περιπτώσεις. Τον Οκτώβριο, η Microsoft ανακοίνωσε στους υπαλλήλους της ότι έχουν την επιλογή να εργάζονται από το σπίτι τους για τουλάχιστον 50% του εργασιακού τους χρόνου, εφόσον το επιθυμούν, όχι ως προσωρινό μέτρο, αλλά ως μόνιμη πρακτική για το μέλλον.

Τα θετικά της εργασίας από το σπίτι

Ας ξεκινήσουμε με τα θετικά της εργασίας από το σπίτι, που είναι αρκετά και διόλου ευκαταφρόνητα: Περισσότερος χρόνος στο σπίτι και λιγότερος χρόνος σε μετακινήσεις σημαίνει πιο πολύς ύπνος, καλύτερη διατροφή, λιγότερο άγχος, λιγότερες ασθένειες – ανάμεσα σε άλλα.

“Αν ένας από τους συζύγους ξοδεύει περισσότερα από 45 λεπτά κάθε μέρα στη μετακίνηση, οι πιθανότητες διαζυγίου αυξάνονται κατά 40% – Πανεπιστήμιο Umea”

Το γεγονός ότι γλιτώνουμε τις μετακινήσεις δεν ωφελεί μόνο τον ύπνο. Συχνά η μετακίνηση, είτε με μέσα μαζικής μεταφοράς είτε με δικό μας όχημα, είναι αιτία άγχους, καθώς ένα μποτιλιάρισμα ή κάτι απρόοπτο στο δρόμο μπορεί να καθυστερήσει ένα σημαντικό ραντεβού ή να επιφέρει επίπληξη. Σύμφωνα με μια έρευνα του σουηδικού πανεπιστημίου Umea, είναι και… αιτία διαζυγίου: όταν ένας από τους συζύγους ξοδεύει περισσότερα από 45 λεπτά κάθε μέρα στη μετακίνηση, οι πιθανότητες διαζυγίου αυξάνονται κατά 40%, με πιθανότερη αιτιολογία ότι περιορίζεται ο χρόνος που το ζευγάρι περνά μαζί.

Στο εργασιακό περιβάλλον συχνά ελλοχεύουν μικρόβια και βακτήρια που μπορεί να προκαλέσουν ασθένειες (δεν αναφερόμαστε στον κορωνοϊό εδώ). Μια παλιότερη έρευνα του Stanford επιβεβαιώνει πως οι υπάλληλοι που εργάζονται από το σπίτι δηλώνουν λιγότερες ημέρες αναρρωτικής άδειας ανά έτος σε σχέση με τους συναδέλφους τους που μεταβαίνουν στο γραφείο.

Τέλος, ας μην ξεχνάμε ότι χάρη στη δυνατότητα τηλεργασίας, μπορούν να απασχοληθούν άνθρωποι που υπό άλλες συνθήκες θα ήταν δύσκολο να μετακινηθούν, είτε επειδή αντιμετωπίζουν κάποιες κινητικές δυσκολίες, είτε επειδή έχουν οικογενειακές υποχρεώσεις που απαιτούν την παρουσία τους στο σπίτι, είτε επειδή ο τόπος διαμονής τους είναι μακριά από ευκαιρίες στον τομέα που τους ενδιαφέρει.

Σωματικές συνέπειες: Tech neck, Zoom fatigue και άλλα δεινά

Ένα από τα μεγαλύτερα πλεονεκτήματα της εργασίας από το σπίτι, μπορεί να γίνει πρόβλημα αν δεν ληφθούν άλλα μέτρα: Η κατάργηση της μετακίνησης από/προς τον τόπο εργασίας περιορίζει σημαντικά τη σωματική μας κίνηση, όσο μικρή κι αν ήταν αυτή. Κι ενώ η καθιστική ζωή δεν είναι συνέπεια της πανδημίας ή της τηλεργασίας, το εργασιακό μας ωράριο έχει επεκταθεί κατά 48,5 λεπτά από τότε που ξεκινήσαμε να εργαζόμαστε από το σπίτι. Αν δεν υπάρξει μέριμνα για κάποιου άλλου είδους άσκηση, οι πόνοι στη μέση και τον αυχένα (το επονομαζόμενο “tech neck”) είναι πιο πιθανό να εμφανιστούν έπειτα από ένα διάστημα. Οι ειδικοί προτείνουν συχνά διαλείμματα, τακτική άσκηση μερικές φορές την εβδομάδα και προσκόλληση στο εργάσιμο ωράριο.

Για τη μεγαλύτερη μερίδα τηλεργαζόμενων, η πολύωρη παραμονή μπροστά από έναν υπολογιστή είναι απαραίτητη, όπως και η συμμετοχή σε τηλεδιασκέψεις. Το πρώτο δεν είναι κάτι καινούριο για όσους η φύση της εργασίας τους το απαιτούσε έτσι κι αλλιώς. Όμως οι τηλεδιασκέψεις έχουν βρεθεί τελευταία στο στόχαστρο γιατρών και ψυχολόγων, γιατί για πρώτη φορά οι εργαζόμενοι καλούνται να κάνουν τόσο εκτεταμένη χρήση βιντεοκλήσεων. Θα έχετε ήδη ακούσει για το περίφημο “Zoom fatigue”, την κόπωση που προκαλείται από τη συμμετοχή σε βιντεοδιασκέψεις (όχι μόνο με τη χρήση της ομώνυμης υπηρεσίας, φυσικά). Η αλήθεια είναι πως όλοι αισθανόμαστε κάπως καταβεβλημένοι έπειτα από ένα εικονικό meeting, χωρίς όμως να μπορούμε να το εξηγήσουμε. Οι ειδικοί έχουν εντοπίσει την αιτία στο ότι, ειδικά αν πρέπει να έχουμε ενεργοποιημένη την κάμερά μας- καλούμαστε να επικοινωνούμε με τρόπο που δεν έχουμε συνηθίσει, με την προσοχή όλων στραμμένη επάνω μας.

Οι συνέπειες στην ψυχολογία

«Υπάρχει τόσο μεγάλη ενασχόληση για το τι θα γίνει με το οργανικό και βιολογικό σκέλος, που αφήνουμε έξω τον ψυχολογικό παράγοντα. Δεν είναι τυχαίο ότι τους τελευταίους μήνες έχουν αυξηθεί πάρα πολύ τα ψυχιατρικά περιστατικά, υπάρχει πολύ μεγαλύτερη ανάγκη ψυχιατρικών φαρμάκων πλέον (και αγχολυτικών και αντικαταθλιπτικών), ειδικά σε πιο μεγάλες ηλικίες, προφανώς ως παρενέργεια της όλης κατάστασης» μας επισημαίνει ο ψυχοθεραπευτής Νίκος Νικολακάκης. Απομόνωση, κατάργηση ορίων μεταξύ προσωπικής και εργασιακής ζωής, άγχος – γιατί επηρεάζονται τόσο πολλοί άνθρωποι;

Ασφαλώς, τα προβλήματα ψυχικής υγείας δεν προέκυψαν με την πανδημία (ο Σαλβαδόρ Νταλί έλεγε πως η ασθένεια του μέλλοντος θα είναι η κατάθλιψη), αλλά επιδεινώθηκαν εξαιτίας της. Πράγματι, το πρόβλημα είναι αρκετά μεγάλο: Σε έρευνα του Pew Research Center, 73% των Αμερικανών ανέφεραν ότι αισθάνονται ανήσυχοι τουλάχιστον λίγες ημέρες την εβδομάδα από την έναρξη της πανδημίας. Στην ίδια χώρα, από τα μέσα Φεβρουαρίου έως τα μέσα Μαρτίου 2020, οι συνταγές για φάρμακα κατά του άγχους αυξήθηκαν κατά 34%. Όταν στα μέσα Μαρτίου άρχισαν να εφαρμόζονται τα πρώτα μέτρα για παραμονή στο σπίτι, το 78% όλων των συνταγογραφούμενων αντικαταθλιπτικών και φαρμάκων κατά της αϋπνίας ήταν καινούργιες (και όχι μέρος κάποιας συνεχιζόμενης αγωγής).

“Το 2019, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας χαρακτήρισε την εξάντληση των εργαζομένων (burnout) ως εργασιακό φαινόμενο, συμπεριλαμβάνοντάς την στη διεθνή λίστα με τις αναγνωρισμένες ασθένειες”

Οι ψυχικές διαταραχές δεν είναι κάτι που ο επιχειρηματικός κόσμος μπορεί να αγνοήσει. Είναι υπαρκτές και είναι δαπανηρές. Οι εταιρείες θα κληθούν να πληρώσουν το τίμημα όχι μόνο άμεσα, για έξοδα περίθαλψης, αλλά κυρίως έμμεσα, με μειωμένη παραγωγικότητα του εργατικού δυναμικού τους. Ακόμη και πριν από την κρίση του COVID-19, τα προβλήματα συμπεριφοράς όπως το άγχος και η κατάθλιψη αποτελούσαν από τις πιο βασικές αιτίες για απουσία από την εργασία, μειωμένη παραγωγικότητα και κατά συνέπεια αυξημένο κόστος υγειονομικής περίθαλψης. Το 2019, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας χαρακτήρισε την εξάντληση των εργαζομένων (burnout) ως εργασιακό φαινόμενο και την περιέλαβε στην αναθεώρηση της διεθνούς λίστας με τις αναγνωρισμένες ασθένειες, σημειώνοντας ότι η αιτία της είναι το χρόνιο άγχος στο χώρο εργασίας.

Το άγχος και η κατάθλιψη προκαλούν αλλαγές στον οργανισμό μας, διαταράσσοντας τον μεταβολισμό και το ενδοκρινικό μας σύστημα. Επιπλέον, τα άτομα με ψυχικές διαταραχές, όσοι κάνουν κατάχρηση ουσιών και εκείνοι που έχουν βιώσει ψυχολογικό τραύμα, διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο εμφάνισης χρόνιων ασθενειών όπως ο διαβήτης, οι καρδιακές παθήσεις και τα μυοσκελετικά προβλήματα.

Οι δυσκολίες στην επικοινωνία

Όταν το μεγαλύτερο μέρος της επικοινωνίας μεταξύ των μελών μιας ομάδας γίνεται ως επί το πλείστον γραπτώς ή τουλάχιστον χωρίς ο ένας να βλέπει τον άλλο, είναι πολύ πιο εύκολο να δημιουργηθούν εντάσεις οι οποίες προκύπτουν από παρερμηνείες. Η Ζαχαρένια Ατζιτζικάκη, VP of Design στην Workable, δεν είναι απλά μια εργαζόμενη εξ αποστάσεως, αλλά κατέχει και θέση manager, σε μια ομάδα με την οποία δεν βρίσκεται ποτέ στον ίδιο χώρο: «Σαν μάνατζερ μιας απομακρυσμένης ομάδας αντιμετωπίζεις πολλές προκλήσεις. Οφείλεις να επενδύσεις ακόμα περισσότερο στην επικοινωνία, καθώς η απουσία face-to-face επαφής μπορεί να δημιουργήσει παρεξηγήσεις. Επιπλέον, πρέπει να βρεις την σωστή ισορροπία ανάμεσα στην ορατότητα και την ανάγκη για έλεγχο. Η εμπιστοσύνη είναι το κλειδί εδώ. Επιπλέον, είναι επιτακτική η ανάγκη εύρεσης τρόπων με τους οποίους η ομάδα θα “δεθεί”, έστω κι από μακριά.»

Διατηρώντας την ισορροπία

Στις εταιρείες με αρκετές χιλιάδες εργαζόμενους, χρειάστηκε να καταβληθούν πολύ μεγάλες προσπάθειες όχι μόνο ώστε να μπορέσουν όλοι να εργαστούν με ασφάλεια από το σπίτι τους, αλλά και για να διατηρηθεί η ισορροπία ζωής και εργασίας. Στον Όμιλο ΟΤΕ, αυτή τη στιγμή το 70% των υπαλλήλων βρίσκονται σε καθεστώς τηλεργασίας. Ζητήσαμε να μάθουμε πώς φροντίζουν για την υγεία και ευεξία τόσο πολλών ανθρώπων.

Η Έλενα Στάσση, Διευθύντρια Business Partner Operations Ανθρώπινου Δυναμικού του Ομίλου ΟΤΕ μας απαντά: «Η εταιρεία, μέσω της μονάδας Ασφάλειας και Υγείας, προχώρησε άμεσα σε ανασχεδιασμό των δράσεων wellbeing σε ψηφιακή μορφή, προσφέροντας, χωρίς περιορισμούς, τη δυνατότητα συμμέτοχής σε όλους. Στο πλαίσιο αυτό, διαμορφώθηκαν σε συνεργασία με τους εξειδικευμένους συνεργάτες του Ομίλου (γυμναστές, διατροφολόγους, φυσιοθεραπευτές), πάνω από 30 εξειδικευμένα βίντεο με την ονομασία #wellness #apotospiti με θεματολογία που αφορούσε σε άσκηση, μυοσκελετική υγεία και διατροφή στο σπίτι. Επιπλέον πραγματοποιήθηκαν live digital sessions ήπιας σωματικής άσκησης, ενώ ακόμη συνεχίζονται, digital συνεδρίες με διατροφολόγο για όλους τους εργαζόμενους μας πανελλαδικά.»

Πέρα από τη φροντίδα για τη σωματική ευεξία, οι εργαζόμενοι του Ομίλου υποστηρίζονται και με άλλους τρόπους, προκειμένου να διασφαλιστεί και η ψυχική τους ευεξία. «Για την υποστήριξη των ανθρώπων μας, από την αρχή αυτής της πανδημίας, δημιουργήσαμε την ιατρική τηλεφωνική γραμμή HOT LINE (13166) για την άμεση επικοινωνία των εργαζομένων με τους Ιατρούς Εργασίας. Ενισχύθηκε η λειτουργία της 24ωρης τηλεφωνικής γραμμής ψυχολογικής υποστήριξης με την ονομασία «Next to you» (σε συνεργασία με την εταιρεία Hellas EAP), που ήδη διαθέτουμε, και όπου μπορούν να απευθυνθούν οι εργαζόμενοί μας για ψυχολογική υποστήριξη από επαγγελματίες ψυχολόγους, με θεματολογία ειδικά διαμορφωμένη για όλους τους εργαζόμενους του Ομίλου και τα μέλη των οικογενειών τους. Τέλος, η εταιρεία συνεχίζει να υλοποιεί ειδικά σχεδιασμένα ενημερωτικά live webinars, με στόχο την ενίσχυση του work-life balance με θεματολογία σχετική με τον γονεϊκό ρόλο και την ανθεκτικότητα.», συνεχίζει η κα Στάσση.

Είναι η εκ περιτροπής εργασία μια καλύτερη λύση; «Αν οι εργαζόμενοι πηγαίνουν στο γραφείο εκ περιτροπής υπάρχει τουλάχιστον μια εναλλαγή, καθώς σπάει όλη αυτήν την κόπωση που είχε δημιουργηθεί από το προηγούμενο διάστημα που μπορεί να μην πήγαιναν και καθόλου στην εργασία τους. Βοηθά επίσης στο να μην ‘ξεχειλώνει’ το εργασιακό ωράριο. Είναι πολύ σημαντικό να προσπαθεί ο καθένας να βρει κάποια τρικ που να σπάνε αυτήν την καθημερινή πίεση (π.χ. το να βγει μια βόλτα στο τετράγωνο ακόμα και εντός εργασιακού ωραρίου. Επίσης είναι πάρα πολύ σημαντικό οι άνθρωποι αυτήν την περίοδο να αθλούνται κάθε μέρα, έστω και για λίγο», μας επισημαίνει ο ψυχοθεραπευτής Νίκος Νικολακάκης.

Ο μύθος των εσωστρεφών

Κι όμως, υπάρχουν άνθρωποι που πιστεύουν πως η τηλεργασία τους ταιριάζει και τους ωφελεί. Όπως θα περίμενε κανείς, πρόκειται για εκείνους που προσδιορίζονται στο φάσμα της εσωστρέφειας, οι οποίοι μπορούν να παραμείνουν ανεπηρέαστοι από την κοινωνική απομόνωση, και σε κάποιες περιπτώσεις να γίνουν πιο δημιουργικοί και πιο αποδοτικοί. Η Ζαχαρένια Ατζιτζικάκη είναι ένας τέτοιος τύπος χαρακτήρα: «Είμαι αρκετά εσωστρεφής, οπότε θα περίμενε κανείς ότι η καραντίνα θα ήταν παιχνιδάκι για κάποιον σαν εμένα. Αντιθέτως, είναι μια εξαιρετικά δύσκολη κατάσταση, ειδικά τώρα που βιώνουμε το δεύτερο lockdown. Αυτό που βιώνουμε όσοι είμαστε αρκετά τυχεροί να δουλεύουμε ακόμα δεν είναι απομακρυσμένη εργασία, είναι απομακρυσμένη εργασία εν μέσω μιας πανδημίας. Καλούμαστε να είμαστε παραγωγικοί μέσα σε μια κατάσταση συνεχούς άγχους.»

Ο Νίκος Νικολακάκης εξηγεί: «Υπάρχουν άνθρωποι που εξυπηρετούνται συναισθηματικά από μια τέτοια συνθήκη, αλλά αυτό δεν αναιρεί το ότι όταν γίνεται σε ένα πολύ μεγάλο βαθμό και αποκτά ένα στοιχείο υπερβολής, υπάρχει πιθανότητα να έχει παρενέργειες, γιατί αρχίζει και ξεφεύγει πια από την ανθρώπινη φύση. Δεν είναι στη φύση μας να είμαστε κλεισμένοι σε ένα κουτί διαρκώς, να μη βγαίνουμε έξω. Η διαδικασία του να πηγαίνω στη δουλειά μου καθημερινά δημιουργεί μια προϋπόθεση – να σηκωθώ, να ετοιμαστώ, να βγω έξω, να μετακινηθώ, να μπω σε ένα άλλο περιβάλλον, να μιλήσω με άλλους ανθρώπους, να αναπτυχθούν δυναμικές μεταξύ μας. Από τη στιγμή που αυτό σταματά να υφίσταται και υπάρχει αυτή η παράξενη καθημερινότητα που κατά τα άλλα αποκτά στοιχεία κανονικότητας, αρχίζουμε και μπαίνουμε σε μια παρά φύσιν συνθήκη. Δεν μπορεί να μείνει ανεπηρέαστος ένας άνθρωπος ο οποίος μένει στο σπίτι όλη την ημέρα και δουλεύει μπροστά από έναν υπολογιστή.»

Το βάρος του 2^ου lockdown και η «επιδημιολογική κόπωση»

Μια νέα ορολογία έχει μπει στον χώρο της ψυχολογίας, η λεγόμενη επιδημιολογική κόπωση. Ξεκίνησε από τον προηγούμενο Μάρτιο, με το πρώτο lockdown, και παρόλο που το καλοκαίρι είχαμε κάποιους μήνες ‘ελευθερίας’, η κατάσταση φόβου και αβεβαιότητας που συνδέεται με την πανδημία δεν σταμάτησε να απασχολεί το μυαλό μας.

“Η επιδημιολογική κόπωση είναι πολύ πιθανό να φέρει δυσκολία στην επικοινωνία με τους ανθρώπους, περισσότερη απομόνωση ή μεγαλύτερη δυσκολία στην προσαρμογή”

Αν αναρωτιέστε γιατί εσείς ή οι γύρω σας βιώνετε πιο δύσκολα τη δεύτερη περίοδο εγκλεισμού, είναι γιατί είμαστε ήδη όλοι πολύ καταπονημένοι. «Για πάρα πολύ κόσμο πήρε μια άλλη τροπή το δεύτερο lockdown και δεν μπορούσε να γίνει η σύνδεση ότι όλο αυτό ήταν μια ασταμάτητη πορεία και όχι ξεχωριστή», εξηγεί ο κος Νικολακάκης. «Σε μια πιο γενικευμένη ματιά, εκτός από κατάθλιψη, αυτή η επιδημιολογική κόπωση είναι πολύ πιθανό να φέρει δυσκολία στην επικοινωνία με τους ανθρώπους, περισσότερη απομόνωση ή μεγαλύτερη δυσκολία στην προσαρμογή. Επηρεάζεται ολόκληρη η καθημερινότητα ενός ατόμου σε μια καταθλιπτική περίοδο και αλλάζουν πάρα πολλά πράγματα, στο πώς τρέφεται, το πώς ντύνεται, πώς κοιμάται, η ποιότητα της επικοινωνίας με τους οικείους, η έλλειψη επικοινωνίας με οποιονδήποτε. Πάρα πολλοί άνθρωποι σχεδόν ξεχνούν να βγουν έξω από το σπίτι τους – αυτό είναι τελείως λάθος, αλλά και ταυτόχρονα μια πολύ σοβαρή παρενέργεια».

Μαθαίνοντας από τις startups

Οι νεοφυείς επιχειρήσεις είναι γνωστές για το πολύ ευέλικτο μοντέλο λειτουργίας τους. Καθώς σε αυτές εργάζονται κατά κύριο λόγο άνθρωποι νεότερης ηλικίας, αλλά και πιο εξοικειωμένοι με την ψηφιακή τεχνολογία, συχνά το μοντέλο του remote working είναι αποδεκτό ή και το ζητούμενο. Ειδικά στην εποχή του κορωνοϊού, αυτή η τάση ενισχύθηκε περισσότερο. Στο ετήσιο report των Found.ation/EIT Digital που καταγράφει την πορεία του οικοσυστήματος των startups στην Ελλάδα, αναφέρεται μια άνοδος των θέσεων εργασίας σε startups που είτε είναι remote-friendly είτε remote-first από τον Απρίλιο του 2020 και μετά.

Τι είναι όμως αυτό που κάνει μια startup να είναι πιο φιλική ως προς την τηλεργασία; Η Workable, όπου εργάζεται η Ζαχαρένια Ατζιτζικάκη, είναι μια από τις πιο επιτυχημένες ελληνικές startups με διεθνή παρουσία. «Η ταχύτητα είναι το βασικό στοιχείο της λειτουργίας μιας startup, και η εξ αποστάσεως εργασία δίνει εξαιρετικές λύσεις προς αυτή την κατεύθυνση. Καταρχάς, όσον αφορά την ανεύρεση ταλέντου, δεν περιορίζεσαι μόνο στους επαγγελματίες που βρίσκονται στην περιοχή σου, αλλά απευθύνεσαι σε ένα πολύ μεγαλύτερο κοινό. Η ίδια η διαδικασία των προσλήψεων μπορεί να γίνει αμεσότερη, καθώς δεν απαιτούνται face-to-face συναντήσεις και μετακινήσεις. Απ’ την άλλη, η εξ αποστάσεως εργασία δίνει την δυνατότητα άμεσης συνεργασίας χωρίς να είναι απαραίτητη η ύπαρξη κάποιου φυσικού γραφείου, με όλα τα έξοδα που αυτό μπορεί να έχει. Γενικότερα, σαν μοντέλο εργασίας, η remote απασχόληση προσφέρει ευελιξία σε νεοφυείς επιχειρήσεις που μπορεί να είναι πολύτιμη για τα πρώτα βήματά τους», μας εξηγεί.

Η Ζαχαρένια εργάζεται εξ αποστάσεως από επιλογή, εδώ και δέκα χρόνια. Ζει μόνιμα στο Ηράκλειο Κρήτης, από όπου και κατάγεται, το οποίο χαρακτηρίζει ως ιδανικό τόπο για να συνδυάσεις την απομακρυσμένη εργασία με μια σωστή ποιότητα ζωής δραστηριότητες στη φύση, ποιοτικές πρώτες ύλες, εύκολη σύνδεση με την ηπειρωτική χώρα και το εξωτερικό). «Αν και προ-Covid ταξίδευα αρκετά συχνά για επαγγελματικούς λόγους, ποτέ δεν σκέφτηκα σοβαρά το ενδεχόμενο να μετακομίσω στην Αθήνα. Ήμουν τυχερή καθώς και οι συνεργάτες μου σεβάστηκαν την επιθυμία μου αυτή», μας λέει, και μας κάνει να αναρωτιόμαστε μήπως είναι καιρός να σκεφτούμε πιο σοβαρά το ενδεχόμενο αποκέντρωσης.

Work from Home VS. Work from Anywhere

Περισσότερο από το 20% του εργατικού δυναμικού θα μπορούσε να εργάζεται εξ αποστάσεως τρεις έως πέντε ημέρες την εβδομάδα το ίδιο αποτελεσματικά όπως αν εργαζόταν από ένα γραφείο, υποστηρίζει έρευνα της McKinsey. Εάν η απομακρυσμένη εργασία συνεχιζόταν σε αυτό το επίπεδο, θα είχε βαθύ αντίκτυπο στις αστικές οικονομίες, στις μεταφορές και στις καταναλωτικές δαπάνες, μεταξύ άλλων – αλλά αυτή είναι μια άλλη, πολύ σημαντική και πολύ μεγάλη συζήτηση.

Μήπως όμως τελικά η απάντηση στο πρόβλημα του Work from home είναι απλά η δυνατότητα εργασίας από παντού; Θα μπορούσε να είναι ένα πιο εφικτό σενάριο. Στην πραγματικότητα, το Work from Anywhere είναι η πεμπτουσία του ψηφιακού νομαδικού τρόπου ζωής, καθώς καταργεί κάθε ανάγκη σταθερού σταθμού εργασίας. Σκεφτείτε να μπορείτε να εργαστείτε από άλλο σπίτι, άλλη πόλη, άλλη χώρα, από οποιονδήποτε χώρο σας εξυπηρετεί ή σας εμπνέει. Όσοι έχουν υιοθετήσει αυτόν τον τρόπο εργασίας έχουν τον επιπλέον «βραχνά» να πρέπει να αναζητούν πάντα μια σταθερή και γρήγορη σύνδεση Internet, αλλά και να προσαρμόζονται σε ωράρια εργασίας που διαφέρουν από αυτά του τόπου όπου βρίσκονται.

Η Έλενα Στάσση πιστεύει πως είναι εφικτό σε κάποιο βαθμό: «Υπάρχουν ρόλοι που μπορούν να λειτουργήσουν εξίσου αποτελεσματικά και εξ αποστάσεως, ενώ κάποιοι ρόλοι, που μπορεί για παράδειγμα να απαιτούν μεγαλύτερη συνεργασία και δημιουργικότητα, προϋποθέτουν μεγαλύτερο ποσοστό φυσικής παρουσίας. Οπωσδήποτε όμως είναι μια επιλογή που οι εταιρείες θα πρέπει να δίνουν στους εργαζόμενους, λαμβάνοντας πάντα υπόψη τόσο τις προσωπικές συνθήκες των ανθρώπων τους, όσο και τις επιχειρησιακές ανάγκες.»

“Όταν όλα μοιάζουν να είναι εφικτά μονάχα με το πάτημα ενός κουμπιού, δημιουργείται μια αλλοίωση της πραγματικότητας, με πολύ σοβαρή πιθανότητα να υπάρξουν παρενέργειες”

Και τελικά, μπορούν οι ψηφιακοί νομάδες να λειτουργήσουν καλύτερα από τους περισσότερους σε καθεστώς μόνιμης τηλεργασίας; Ο Νίκος Νικολακάκης είναι επιφυλακτικός: «Δεν είναι παράξενο ένας άνθρωπος να θέλει να έχει αυτήν την ευελιξία να δουλεύει από οπουδήποτε, την ίδια στιγμή όμως είναι τόσο μεγάλη η εξοικείωση με το να γίνονται όλα μέσα από έναν υπολογιστή, ώστε χάνεται η επαφή με τη διά ζώσης εμπειρία, η απλή ανθρώπινη επαφή με τους άλλους ανθρώπους, όλα μοιάζουν να είναι εφικτά μονάχα μέσα από το πάτημα ενός κουμπιού – όλα αυτά πάλι δημιουργούν μια αλλοίωση της πραγματικότητας, με πολύ σοβαρή πιθανότητα να υπάρξουν παρενέργειες: άνθρωποι ανίκανοι ή πολύ φοβισμένοι στο επικοινωνιακό κομμάτι, μια αλλοιωμένη εικόνα του τι είναι στα αλήθεια επικοινωνία με έναν άλλο άνθρωπο σε οποιοδήποτε επίπεδο, άνθρωποι που κρύβονται πίσω από την οθόνη και πίσω από ένα πληκτρολόγιο. Βεβαίως όλο αυτό δημιουργεί μεγάλη δυσκολία και στη συναισθηματική ωριμότητα των ανθρώπων – μπορεί να το δικαιολογούμε λέγοντας ότι «οι άνθρωποι σήμερα έτσι επικοινωνούν αλλά αυτό είναι πλήρως δυσλειτουργικό και γεννά και πλήρως δυσλειτουργικούς ενήλικες και πλήρως δυσλειτουργικές σχέσεις.»

Η επόμενη μέρα

Υπό προϋποθέσεις (όπως η διασφάλιση τήρησης του εργασιακού ωραρίου), δεν είναι λίγοι οι εργαζόμενοι που επιθυμούν να συνεχίσουν να εργάζονται εξ αποστάσεως μερικές φορές την εβδομάδα, προφανώς αναγνωρίζοντας τα οφέλη της. Ένα ποσοστό 86% παγκοσμίως δηλώνει πως θα ήθελε να εργάζεται περισσότερες ημέρες από το σπίτι σε έναν post-COVID κόσμο. Είμαστε πολύ τυχεροί που σε αυτήν την περίοδο απομόνωσης έχουμε ως σύμμαχό μας την τεχνολογία – για να εργαζόμαστε, για να επικοινωνούμε και για να διατηρούμε την επαφή με τον «έξω κόσμο».

Η συζήτησή μας με τον κο Νικολακάκη έκλεισε με αισιόδοξο τρόπο, και αυτόν τον επίλογο θα κρατήσουμε και για το άρθρο: «Κάθε περίοδος απαιτεί μια προσαρμογή. Είμαστε τα πλέον ευπροσάρμοστα όντα –αυτός είναι και ο λόγος που κυριαρχήσαμε στον πλανήτη. Δεν έχω καμία αμφιβολία ότι θα κερδίσουμε.»

The post Τηλεργασία: Οφέλη, παρενέργειες και πόσο εφικτό είναι να συνεχιστεί appeared first on 2045.gr.

Στις καθιερωμένες ανασκοπήσεις του έτους που φεύγει, αναπόφευκτα οι περισσότεροι θα πουν ότι είναι η χρονιά του νέου κορονοϊού. Τουλάχιστον όσο βλέπουν το ποτήρι μισοάδειο. Όσοι όμως το βλέπουν μισογεμάτο, θα πουν ότι ήταν η χρονιά της επιστήμης. Τους τελευταίους μήνες, η επιστημονική κοινότητα συσπειρώθηκε με πρωτοφανή ομοψυχία, αλληλεγγύη και εργατικότητα κατά του αόρατου εχθρού.

Επιστήμονες, ερευνητές, εμπειρογνώμονες και ειδικοί από δεκάδες κλάδους αφιέρωσαν αναρίθμητες εργατοώρες για να καταπολεμήσουν το φονικό παθογόνο. Και λίγο πριν το κλείσιμο της χρονιάς, αχνοφαίνεται το φως που θα σημάνει την επικράτηση της ανθρωπότητας έναντι του ιού. Τα ασφαλή και αποτελεσματικά εμβόλια, οι υπό ανάπτυξη θεραπείες, η γονιδιακή ανάλυση του ιού, η χωρίς προηγούμενο επιστράτευση της τεχνολογίας, είναι μερικές μόνο αποδείξεις αυτού του εν εξελίξει θριάμβου της επιστημονικής κοινότητας. Του ανέλπιστου θριάμβου των nerds.

Η πανδημία έφερε στο προσκήνιο τους αφανείς ήρωες των εργαστηρίων και των ερευνητικών κέντρων. Έδωσε δημόσιο βήμα και ανήκουστων διαστάσεων και χρόνου προβολή σε καθηγητές πανεπιστημίου, γιατρούς και ειδικούς που μέχρι σήμερα είχαν την ευκαιρία να μιλήσουν μόνο σε κλαδικά συνέδρια και κλειστά fora. Κι όμως, οι εισηγήσεις τους πλέον γίνονται σε prime-time, οι αναρτήσεις τους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποκτούν viral διαστάσεις, ενώ οι ίδιοι είναι πλέον όχι απλώς αναγνωρίσιμοι αλλά έχουν αποκτήσει βεληνεκές rock-star.

Δεν πρέπει να υπάρχει ούτε ένας κάτοικος της χώρας μας που να μην αναγνωρίζει τον Σωτήρη Τσιόδρα.

Ή Αμερικανός που να αγνοεί τον Άντονι Φάουτσι, επικεφαλής της αμερικανικής task-force κατά της πανδημίας και διευθυντή του Εθνικού Ινστιτούτου Αλλεργιών και Λοιμωδών Νοσημάτων των ΗΠΑ. Ο 79χρονος επιστήμονας δεν έγινε απλώς το κεντρικό πρόσωπο πολλών εξωφύλλων και αφιερωμάτων, διαδικτυακών memes,αλλά οδήγησε πολλούς να ζητήσουν την ανακήρυξή του σε πιο «σέξι άντρα στον κόσμο». Μεταξύ των οποίων, και ο Μπραντ Πιτ.

Τατουάζ με τη φιγούρα του λοιμωξιολόγου

Εξίσου γρήγορα και εντυπωσιακά εκτοξεύτηκε και η δημοφιλία του Κρίστιαν Ντρόστεν στη Γερμανία. Δεν είναι μόνο ότι το podcast του είναι το δημοφιλέστερο της γερμανικής γλώσσας, αλλά ότι ο cult ιολόγος θεωρείται πλέον μία από τις πιο συζητημένες προσωπικότητες της χώρας.

Όπως και ο Σουηδός Άντερς Τέγκνελ που ηγήθηκε της εναλλακτικής προσέγγισης της Σκανδιναβικής χώρας. Παρά τα αμφιλεγόμενα αποτελέσματα της τακτικής που εισηγήθηκε ο 64χρονος λοιμωξιολόγος, οι συμπατριώτες του τον σέβονται και ακολουθούν με ευλάβεια τις συστάσεις του. Παρεμπιπτόντως, κάποιος χτύπησε τατουάζ στο μπράτσο του τη φιγούρα του Καθηγητή.

“Οι επιστήμονες είναι οι νέοι rock stars. Καθηγητές και ερευνητές απολαμβάνουν πλέον του σεβασμού και της εκτίμησης ανθρώπων που μέχρι πρότινος τους αγνοούσαν εντελώς”

Παράλληλα όμως με τους προβεβλημένους λοιμωξιολόγους και επιδημιολόγους, στη δημόσια σφαίρα αναδεικνύονται πολυάριθμες ακόμη φωνές. Αρκεί να αναρωτηθούμε πόσοι γνώριζαν τέτοιες ημέρες πέρυσι την Καθηγήτρια Εντατικολογίας Αναστασία Κοτανίδου; Πόσοι άκουγαν τρεις φορές την εβδομάδα τις τοποθετήσεις του επίκουρου καθηγητή Υγιεινής και Επιδημιολογίας, Γκίκα Μαγιορκίνη; Πόσοι ακολουθούσαν στο facebook και το twitter τον Ηλία Μόσιαλο και τον Μανώλη Δερμιτζάκη; Ή ποιος θα το έλεγε ότι πολλά μέσα θα ανακήρυσσαν «Προσωπικότητα της χρονιάς» τον μέχρι πρότινος άγνωστο στο ευρύ κοινό, CEO της Pfizer: Τον Θεσσαλονικό Άλμπερτ Μπουρλά που ηγήθηκε της προσπάθειας ταχύτατης ανάπτυξης του πρώτου εγκεκριμένου εμβολίου κατά της Covid-19.

Η επιστήμη στο ευρύ κοινό

H προβολή –σε ορισμένες περιπτώσεις και υπερπροβολή– επιστημόνων και εμπειρογνωμόνων ισοδυναμεί με το ευρύτερο πείραμα επικοινωνίας της επιστήμης. Όπως έχει αποδειχθεί τους τελευταίος μήνες, η ξεκάθαρη, βασισμένη σε πραγματικά γεγονότα και επιστημονικές αποδείξεις, επικοινωνία δύναται ακόμη και να μειώσει το άγχος και να βελτιώσει την αίσθηση ευημερίας των πολιτών.

«Η επιστήμη και οι φορείς της πρέπει οπωσδήποτε να φέρουν το ευρύ κοινό όσο πιο κοντά γίνεται» λέει στο 2045.gr ο Δρ. Σπύρος Κιτσινέλης, Υπεύθυνος Επικοινωνίας της Ένωσης Ελλήνων Χημικών. «Ζούμε σε έναν κόσμο επιστημονικό και τεχνολογικό με πολλές προκλήσεις και γρήγορες εξελίξεις οπότε ο πολίτης μόνο όταν είναι σωστά ενημερωμένος θα μπορεί να πάρει σωστές αποφάσεις για το μέλλον το δικό του και των παιδιών του» προσθέτει. «Για μια ακόμη φορά, με όπλα μας την επιστήμη και τους αμέτρητους εργάτες της, στο τέλος θα βγούμε νικητές και σε αυτόν τον αγώνα. Θα πολεμούν κάποιοι που μοχθούν πάνω από βιβλία, μέσα σε εργαστήρια και δίπλα σε ασθενείς, για όλους μας. Κάθε φορά» τονίζει.

Όσον αφορά την επικοινωνία της επιστήμης μέσω social media, ο Σπύρος Κιτσινέλης επισημαίνει: «Αν και όλοι μας κάποιες στιγμές θα αναπαράγουμε ατεκμηρίωτες θέσεις, διότι οι αιτίες είναι πολλές και άρρηκτα συνδεδεμένες με την ανθρώπινη φύση, συνήθως οι πιθανότητες αυξάνονται όταν δεν υπάρχει επιστημονικός εγγραμματισμός και επιστημονική εκπαίδευση διότι η επιστήμη δεν είναι μόνο ένα σύνολο πληροφοριών και γνώσεων, αλλά τρόπος σκέψης και μεθοδολογία τεκμηρίωσης. Γι’ αυτό και είναι εξαιρετικά σημαντικός ο ρόλος των επιστημών στα σχολεία αλλά και ο ρόλος της επικοινωνίας της επιστήμης στο ευρύ κοινό».

“Μια κοινωνία στην οποία η επιστήμη έχει κύριο ρόλο και λόγο είναι μια κοινωνία πληροφορίας και κριτικής σκέψης και όχι κοινωνία αυθαίρετων ιδεών, δογματισμών και προκαταλήψεων“

Λόγω της παραπληροφόρησης και των θεωριών συνωμοσίας που κυκλοφορούν ευρέως στα κοινωνικά δίκτυα, είναι κρίσιμο να έρθουν οι νέοι και δη οι μαθητές ακόμη πιο κοντά στην επιστήμη. «Ο πραγματικός κόσμος και ο κόσμος της επιστήμης είναι πολύ πιο μαγικός από οποιοδήποτε παραμύθι» σημειώνει. Απλώς θέλει λίγη τόλμη και λίγο κόπο για να κάνεις τα πρώτα βήματα και να ανακαλύψεις όσα είναι εκεί».

Όπως τονίζει ο Δρ. Σπύρος Κιτσινέλης: «Μια κοινωνία στην οποία η επιστήμη έχει κύριο ρόλο και λόγο είναι μια κοινωνία πληροφορίας και κριτικής σκέψης και όχι κοινωνία αυθαίρετων ιδεών, δογματισμών και προκαταλήψεων». Επισημαίνει επίσης ότι ανοιχτόμυαλος δεν είναι αυτός που υιοθετεί έτσι αβίαστα οτιδήποτε αυθαίρετο επειδή του ακούγεται ωραίο. «Να είσαι ανοιχτόμυαλος σημαίνει να ελέγχεις την εγκυρότητα οποιασδήποτε θέσης, να κρίνεις με βάση τα στοιχεία και να αναθεωρείς μόλις έχεις νέα δεδομένα. Αυτό σημαίνει ούτε “Ναι σε όλα” ούτε ότι μένεις κολλημένος στις αρχικές σου θέσεις ισοβίως. Κάθε τι κρίνεται και ελέγχεται χωρίς παρωπίδες και χωρίς προκαταλήψεις και το αποτέλεσμα δεν έχει να κάνει με το γούστο σου».

Η επιστημονική πρόοδος ισοδυναμεί με ελπίδα

Ακόμη και σε μια τόσο δύσκολη χρονιά για την ανθρωπότητα, η πρόοδος της επιστήμης και της τεχνολογίας διέδωσε παντού την ελπίδα. Η πρωτοφανής κινητοποίηση της επιστημονικής κοινότητας στη μάχη με την COVID-19 είχε ως συνέπεια την πρωτοφανών διαστάσεων παραγωγή άρθρων, μελετών και ερευνών. Έχουν ήδη δημοσιευτεί πάνω από 150.000 άρθρα ενώ στην πλατφόρμα PubMed έχουν ανέβει περίπου 85.000 δημοσιεύσεις. Εκτός από την πανδημία βέβαια υπάρχουν αναρίθμητα ζητήματα και προκλήσεις για την επιστημονική κοινότητα. Αν ανοίξουμε ελαφρώς την εστίαση, αντικρίζοντας τη μεγάλη εικόνα, εύκολα θα αντιληφθούμε τη συμβολή της επιστήμης στον σύγχρονο πολιτισμό.

«Ο κόσμος αλλάζει προς το καλύτερο αν δούμε τη μεγάλη εικόνα. Είναι εύκολο να κοιτάξουμε καταστροφές, πολέμους, εγκλήματα, πείνα και να πούμε ότι όλα είναι τα ίδια χάλια ή και χειρότερα. Όμως στη σημερινή εποχή λιγότεροι άνθρωποι πεινάνε, λιγότερα παιδιά χάνουν τη ζωή τους από αρρώστιες, το προσδόκιμο ζωής παντού αυξάνεται, λιγότερος κόσμος είναι αναλφάβητος, και όλα αυτά χάρη στην επιστήμη, την τεχνολογία και την εξάπλωση της πληροφορίας» λέει στο 2045.gr ο Δρ. Σπύρος Κιτσινέλης, Υπεύθυνος Επικοινωνίας Ένωσης Ελλήνων Χημικών. «Αν έχει αλλάξει η ζωή των ανθρώπων μέσα στους αιώνες οφείλεται κυρίως στην εξέλιξη της επιστήμης η οποία έχει συνέπειες βαθύτερες και μεγαλύτερες από αυτό που συνήθως βλέπουμε, δηλαδή τις τεχνολογίες που γεννιούνται για να αντιμετωπίσουμε αρρώστιες και τα εμπόδια της φύσης» επισημαίνει ο κ. Κιτσινέλης. «Για παράδειγμα όταν νέες τεχνολογίες χαρίζουν σε κοινωνίες περισσότερη ευμάρεια και ευκολότερη διαβίωση, τότε αυτό έχει και ηθικές συνέπειες για τον άνθρωπο». Όπως μας λέει ο κ. Κιτσινέλης η επιστημονική μέθοδος είναι το καλύτερο εργαλείο που έχει αναπτύξει η ανθρωπότητα για να βρίσκει απαντήσεις, λύσεις και να ξεκλειδώνει τα μυστικά του κόσμου.

The post 2020: Ο θρίαμβος των nerds appeared first on 2045.gr.

«Μερικοί άνθρωποι θέλουν να επιτύχουν την αθανασία μέσω των έργων τους ή των απογόνων τους» είπε κάποτε ο Γούντι Άλεν. «Προσωπικά προτιμώ να επιτύχω την αθανασία χωρίς να πεθάνω» συμπλήρωσε με το γνωστό του φλέγμα, εκφράζοντας μια μύχια σκέψη πολλών ανθρώπων. Πώς θα ήταν η ζωή χωρίς την προοπτική του θανάτου; Κι αν τo όνειρο (ή μήπως ο εφιάλτης) της αιώνιας ζωής βρίσκεται ακόμη πολύ μακριά, η δυνατότητα επιμήκυνσης του βίου είναι ήδη εφικτή, χάρη (και) στην εντυπωσιακή πρόοδο της τεχνολογίας και των βιοεπιστημών.

Όπως ισχυρίζεται ο Όμπρεϊ Ντε Γκρέι, ένας επιστήμονας που έχει ασχοληθεί όσο λίγοι με το αντικείμενο, τα πρώτα ανθρώπινα όντα που θα μπορούσαν να ζήσουν για πάντα, έχουν ήδη γεννηθεί. Ο Ντε Γκρέι, άλλωστε, ισχυρίζεται ότι η γήρανση δεν είναι παρά μια ασθένεια που κάλλιστα θα μπορούσε να θεραπευτεί. Δεν κρύβει άλλωστε ότι δεν συμπαθεί τον όρο «αθανασία». Αντίθετα θεωρεί ότι θα πρέπει να επικεντρωθούμε στην υπέρβαση της νόσου των γηρατειών. Όταν ο δημοσιογράφος του Motherboard τον ρωτάει πόσο πιθανό είναι να έχει ήδη γεννηθεί ο πρώτος άνθρωπος που θα καταφέρει να απαλλαγεί από την «ασθένεια του γήρατους», ο Ντε Γκρέι αναφέρει ότι η πιθανότητα φτάνει στο 80%.

Όπως τονίζει ο ιδρυτής του ερευνητικού ιδρύματος SENS, δεν θα πρέπει να περιμένουμε μια τεράστια ανακάλυψη που θα επιτρέψει στους ανθρώπους να ζουν «για πάντα» αλλά μια επέκταση του προσδόκιμου κατά 30 χρόνια, διάστημα που θα προσφέρει στους επιστήμονες τον απαιτούμενο χρόνο για να ανακαλύψουν νέες μεθόδους που θα παρατείνουν περαιτέρω το προσδόκιμο. Αυτό που ουσιαστικά προτείνει (και προσδοκά) ο Ντε Γκρέι, είναι να αυξηθεί η ταχύτητα προόδου της επιστήμης που επιμηκύνει το προσδόκιμο σε βαθμό που να ισοσκελίζει ή να προσπερνάει τον χρόνο γήρανσης. Και κάπως έτσι, έστω και πλαγίως, ο θάνατος διαρκώς θα αναβάλλεται.

Διανθρωπιστές και τρανσουμανιστές

Ο Ντε Γκρέι βέβαια, δεν είναι ο μοναδικός που οραματίζεται την αναβολή του αναπόφευκτου. Οι εκπρόσωποι του τρανσουμανισμού (ή διανθρωπισμού) συγκλίνουν στο ότι το επόμενο στάδιο στην ανθρώπινη εξέλιξη θα βασίζεται στη «σύζευξη» του ανθρώπου με τη μηχανή. Είτε αυτό σημαίνει την εμφύτευση τσιπ στο σώμα με στόχο την αναβάθμισή του (πού είναι οι συνωμοσιολόγοι;)  είτε το download των σκέψεων,  των ονείρων και των αναμνήσεων, το οποίο μεταξύ άλλων εισηγείται και ο Έλον Μασκ.

Αν όπως λένε οι τρανσουμανιστές παύουμε να εξαρτόμαστε από το φθαρτό μας σώμα και δη τον ατελή εγκέφαλό μας, τότε θα μπορούμε να ζήσουμε για πάντα. Αν ξεπεράσουμε τα «εμπόδια» που θέτει στον δρόμο μας η βιολογία, θα πετύχουμε την αθανασία. Ακόμη όμως κι αν αυτό γίνει μια μέρα πραγματικότητα, θα αρκεί η μεταφορά του περιεχομένου του εγκεφάλου σε μια πλακέτα ή ένα τσιπ ώστε να δικαιολογηθεί η ανθρώπινη υπόσταση; Εικάζουμε βάσιμα πώς όχι.

«Ίσως ο ρόλος μας σε αυτόν τον πλανήτη δεν είναι να λατρεύουμε τον Θεό – αλλά να τον δημιουργούμε» – Άρθουρ Κλαρκ

Η ανατροπή του μηχανισμού της γήρανσης

Ουκ ολίγοι φουτουριστές και τεχνολάτρες επαφίενται στη σύγχρονη τεχνολογία και επιστήμη, προκειμένου να υλοποιήσουν το όραμα της αιώνιας ζωής. Προκειμένου αυτό να συμβεί θα πρέπει να ανατραπεί ο «μηχανισμός» της γήρανσης.

Η αύξηση του προσδόκιμου θα είναι ακόμη πιο εντυπωσιακή, εφόσον αποκρυπτογραφηθούν τα μυστικά της γήρανσης – και κατά βάση το θεμελιώδες: γιατί γερνάμε, αφού δεν υπάρχει βιολογική ανάγκη που να εξυπηρετείται από τη φυσική γήρανση, πόσο μάλλον από τον θάνατο. Η αποκρυπτογράφηση των μυστικών αυτών θα επιτρέψει παράλληλα να θεραπευτούν αρκετές ασθένειες, και ειδικά όσες συνδέονται με το γήρας.

Ήδη, η εξατομικευμένη ιατρική κάνει άλματα και σύντομα υπόσχεται να επιτρέψει τη θεραπεία του ασθενούς και όχι της ασθένειας.

Στο ίδιο πλαίσιο, η βιοτεχνολογία επιτρέπει την αναγέννηση (ή απλώς τη γέννηση) ιστών και κυττάρων, ενώ η πρόοδος της νανοτεχνολογίας αναμένεται να συνεισφέρει στη θεραπεία και την πρόληψη των νοσημάτων που μειώνουν το προσδόκιμο, όπως ο καρκίνος και τα καρδιαγγειακά.  Σε συνδυασμό μάλιστα με τη γενετική, το ανθρώπινο σώμα θα μπορούσε να γίνει άτρωτο στη φθορά και τις ασθένειες.

O Ρέι Κούρτσβαϊλ, εμπνευστής του 2045 (όχι του site μας, αλλά του χρονολογικού ορόσημου, κατά το οποίο υποτίθεται ότι η νοημοσύνη των μηχανών θα ξεπεράσει την ανθρώπινη) αναφέρεται συχνά στους επιστημονικούς και τεχνολογικούς πυλώνες που θα κάνουν εφικτή την αθανασία ακόμη και κατά τη διάρκεια του 21^ου αιώνα:

Κλωνοποίηση για θεραπευτικούς λόγους, θεραπείες με βλαστοκύτταρα, συνθετικά όργανα, μοριακή νανοτεχνολογία κ.ά.

Τα ηθικά όμως ζητήματα που προκύπτουν είναι αναρίθμητα. Και όχι μόνο τα ηθικά αλλά και τα πρακτικά: Τι θα συμβεί όταν οι άνθρωποι φτάσουν να ζουν 300, 600 ή και χίλια χρόνια. Ειδικά αν γνωρίζουν ότι δεν πρόκειται να περάσει τα χρόνια αυτά κατάκοιτοι σε ένα κρεβάτι αλλά πλήρως λειτουργικοί; Τι θα συμβεί με τον υπερπληθυσμό, την αστικοποίηση ή τους πεπερασμένους πόρους του πλανήτη;

«Όποιος ελπίζει στην αθανασία, μάλλον δεν γνώρισε καλά τη ζωή.» – Ανώνυμος

Μήπως το μέλλον περνάει από τη βαθιά κατάψυξη;

Η ιδέα της διατήρησης ανθρώπινων σωμάτων ή έστω εγκεφάλων σε πολύ χαμηλές θερμοκρασίες (στους -196°C) με στόχο την απόψυξή τους όταν η ιατρική θα έχει προοδεύσει, δεν είναι καινούρια. Σίγουρα όμως οι τεχνικές που (θα μπορούσαν να) εφαρμόζονται σαφώς και διαφέρουν από την προηγούμενη φάση της κρυονικής (ή κρυογονικής). Μια φάση που ομολογουμένως σημαδεύτηκε από μοιραίες αποτυχίες.

H δυνατότητα «υαλοποίησης» του εγκεφάλου ώστε να διατηρηθεί έως ότου έρθει η μέρα της αθανασίας, για κάποιους φαντάζει ως η απόλυτη υπόσχεση για το μέλλον. Γι’ άλλους δεν είναι παρά ένα θρίλερ με πολύ άσχημο τέλος. Πολύ απλά γιατί φιλοδοξεί να προσφέρει την ανάκτηση των αναμνήσεων, όταν με το καλό αποψυχθεί ο εγκέφαλος και συνέλθει από τη νάρκη το σώμα. Κάτι που συνέβη με (σχετική) επιτυχία σε πειραματόζωο. Οι ειδικοί πάντως συστήνουν να μην επενδύουμε πολλές ελπίδες σε αυτή την προοπτική γιατί θα απογοητευτούμε. Ή τέλος πάντων, δεν θα αποψυχθούμε σωστά…

Ακόμη κι αν αυτές οι ακραίες προβλέψεις επιβεβαιωθούν στο απώτερο μέλλον, ουδείς μπορεί να εγγυηθεί ότι πράγματι θα υλοποιηθούν. Αντί λοιπόν να επενδύεις ελπίδες και χρόνο σε ένα αθάνατο μέλλον, είναι μάλλον προτιμότερο να αφοσιωθείς στην πραγματική ζωή που είναι τώρα και είναι εδώ.

The post Θα γεννήσει η τεχνολογία τον πρώτο αθάνατο άνθρωπο; appeared first on 2045.gr.