Οκτώβριος του 1994, Εργαστήρι Επαγγελματικής Δημοσιογραφίας. Η Λιάνα Κανέλλη μπαίνει στο τμήμα των πρωτοετών εκείνης της χρονιάς για να διδάξει Τεχνικές του Γραπτού Λόγου. Είναι το πρώτο τους μάθημα και θα τους αιφνιδιάσει ξεκινώντας το με ένα απλό ερώτημα: «Πού γράφετε;». 

Οι περισσότεροι γράφαμε ήδη σε υπολογιστή, σε κάποιον από τους επεξεργαστές κειμένου της εποχής και η απάντησή μας ήταν ήδη το μισό μάθημα της Κανέλλη. Για το άλλο μισό, μας έβαλε να γράψουμε επί τόπου 300 λέξεις. Στο χέρι, με στυλό και χαρτί, για να διαπιστώσουμε πόσο διαφορετικός μπορεί να είναι ο τρόπος που συνθέτουμε ένα κείμενο -και τελικά το ίδιο το κείμενο- ανάλογα με το μέσο που χρησιμοποιούμε.   

Ήταν μια μάλλον αυτονόητη διαπίστωση, αλλά ίσως αξίζει να τη θυμηθούμε σήμερα που η πρόοδος της Τεχνητής Νοημοσύνης δείχνει να μας αιφνιδιάζει και η «επέλασή» της μας βρίσκει σαστισμένους μπροστά σε διλήμματα και ερωτήματα που μπορεί και να έχουν ήδη απαντηθεί. 

Τεχνολογία και Λογοτεχνία, δύο άσπονδες φίλες 

Η πρόοδος της τεχνολογίας υπήρξε πάντα καθοριστική για την εξέλιξη του γραπτού λόγου όλων των βαθμίδων. Κάποιες απ’ αυτές τις βαθμίδες, μάλιστα, δεν θα μπορούσαν να υπάρξουν χωρίς την τεχνολογία. Το ρεπορτάζ πχ, η κριτική, το χρονογράφημα, οι επιφυλλίδες και όλες οι εκδοχές του δημοσιογραφικού Λόγου, γεννήθηκαν επειδή τους το επέτρεψε η Τυπογραφία. 

Σε γενικές γραμμές, μάλιστα, η τεχνολογική πρόοδος επηρεάζει τον γραπτό Λόγο με τον ίδιο πάντα τρόπο: λειτουργεί κατ’ αρχάς ενισχυτικά και πολλαπλασιαστικά, δημιουργώντας συνθήκες που ευνοούν τον πλουραλισμό, αλλά στο τέλος, όταν ο ενθουσιασμός ξεθυμάνει και ο κουρνιαχτός κατακαθίσει, διαπιστώνουμε ότι στην πραγματικότητα αυτό που πληθαίνει και πολλαπλασιάζεται είναι ο κουρνιαχτός. Η σκόνη. Η ήδη αναφερθείσα Τυπογραφία χάρισε στην ανθρωπότητα την ίδια περίπου περίοδο τον Δον Κιχώτη, αλλά και και τα προπαγανδιστικά φυλλάδια της Ιεράς Εξέτασης που οδήγησαν στην πυρά εκατοντάδες αιρετικούς και «μάγισσες». Είναι βέβαιο ότι χάρη σ’ αυτήν ο αριθμός των βιβλίων που γράφονταν κι εκδίδονταν κάθε χρόνο εκτοξεύτηκε, κανείς όμως δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι αυξήθηκε ανάλογα και ο αριθμός των αριστουργημάτων. 

Για να φέρουμε ένα πιο σημερινό παράδειγμα, τα social media έχουν οδηγήσει εκατομμύρια ανθρώπους που δεν θα το έκαναν σε άλλη συνθήκη, να διαβάζουν και να γράφουν κείμενα. Πλατφόρμες όπως το Facebook και το Twitter έχουν αναδείξει ή και δημιουργήσει ταλαντούχους γραφιάδες κι έχουν δώσει αφορμές σε όλους μας να εκφράζουμε και να συζητάμε απόψεις. Είναι de facto αποδεδειγμένο, όμως, ότι στο ίδιο περιβάλλον βρήκαν γόνιμο έδαφος η ημιμάθεια, ο πουριτανισμός, το μίσος και η τοξικότητα που σε λίγο θα μας πνίξουν.

“Αυτό που συνέβη με τις SoMe πλατφόρμες είναι ότι όταν μας δόθηκε η ευκαιρία να γράψουμε δημοσίως το κοντό μας και το μακρύ μας, αυτό που επικράτησε συντριπτικά ήταν το κοντό. Το πολύ κοντό και κοντόφθαλμο.” 

Η ίδια εξίσωση έχει βρει εφαρμογή και σε πεδία υψηλότερου Λόγου, όπως η Λογοτεχνία. Η άνθιση που γνωρίζει στις μέρες μας το ιστορικό μυθιστόρημα, για παράδειγμα, οφείλεται σε κάποιον βαθμό στις ευκολίες που παρέχει το Ίντερνετ ως τράπεζα δεδομένων. Παλαιότερα, ένας συγγραφέας που ήθελε να μελετήσει μια ιστορική περίοδο γιατί φιλοδοξούσε να τη χρησιμοποιήσει ως καμβά πάνω στον οποίο θα έστηνε την αφήγησή του, έπρεπε να περάσει αμέτρητες ώρες μέσα σε βιβλιοθήκες και αρχεία (πιθανώς θα αναγκαζόταν να ταξιδέψει και σε διάφορες χώρες) ή να διαθέτει το κτηνώδες ακαδημαϊκό background και τις προσβάσεις του Ουμπέρτο Έκο. Ιδανικά, θα έπρεπε να συνδυάσει την ακαδημαϊκή κατάρτιση με τις μελέτες των αρχείων και τα ταξίδια. Σήμερα, η μελέτη, το γράψιμο και όσες εικονικές επισκέψεις σηκώνει ο οργανισμός του και ο λογοτεχνικός του πήχης, μπορούν να πραγματοποιηθούν μέσα στην άνεση του laptop και του καναπέ του και με την αρωγή ενός specialty freddo από το αγαπημένο του καφέ στη γειτονιά. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι σ΄αυτόν τον καναπέ θα γεννηθεί το επόμενο «Όνομα του Ρόδου».   

Ακόμα και η νεόκοπη Τεχνητή Νοημοσύνη επηρεάζει το γράψιμό μας εδώ και αρκετά χρόνια. Πραγματοποιεί αυτόματο ορθογραφικό έλεγχο σ’ αυτό το κείμενο, μετατρέπει τα φωνητικά σου μηνύματα σε SMS και σου προτείνει μια ολοκληρωμένη λέξη κάθε φορά που πληκτρολογείς δύο γράμματα στο messenger ή στο WhatsApp. 

Για πρώτη φορά βέβαια, μια τεχνολογία -εν προκειμένω η AI- «απειλεί» να κάνει κάτι παραπάνω από το να επηρεάζει τον τρόπο που γράφουμε τα κείμενά μας: να τα γράφει εκείνη. Να μην επικουρεί απλώς τη δημιουργική διαδικασία, αλλά να γίνει εκείνη δημιουργός. Στην πραγματικότητα, όμως, ακόμα κι αυτό είναι συντελεσμένο. Συμβαίνει ήδη και δεν περιορίζεται στο πολυδιαφημισμένο ChatGPT. Στο Ίντερνετ μπορεί σήμερα κάποιος να βρει εργαλεία ή και ολοκληρωμένα λογισμικά που «ειδικεύονται» στη συγγραφή μυθιστορημάτων, λίστες που προτείνουν τα καλύτερα τέτοια εργαλεία, ακόμα και στοχευμένες κριτικές για τις επιδόσεις του κάθε λογισμικού σε συγκεκριμένα λογοτεχνικά είδη. Η συζήτηση πλέον δεν γίνεται για το αν η τεχνητή νοημοσύνη θα γράφει μυθιστορήματα ή δοκίμια, αλλά αν αυτό όντως αποτελεί όντως κάποιου είδους «απειλή» και για ποιους. 

Καθημερινές ιστορίες τεχνητής νοηματικής τρέλας 

Ένα πρωινό του Σεπτέμβρη, ο βετεράνος δημοσιογράφος του BBC Ρόρι Κέλαν-Τζόουνς, άνοιξε τον υπολογιστή του για να τσεκάρει το μέιλ του και βρήκε στο newsletter του Amazon με τα προτεινόμενα βιβλία της εβδομάδας μια βιογραφία του, για την οποία ο ίδιος δεν είχε ακούσει απολύτως τίποτα. Όπως αποδείχθηκε, το βιβλίο είχε γραφτεί από ένα λογισμικό υπό την επίβλεψη ενός τύπου, ο οποίος χρησιμοποίησε το Kindle Direct Publishing (KDP, η υπηρεσία της Amazon που επιτρέπει σε όλους να αυτοεκδώσουν τα βιβλία τους), για να δημοσιεύσει με ψευδώνυμο 30 περίπου τίτλους μέσα σε 10 μέρες (15 από αυτά τα βιβλία δημοσιεύθηκαν την ίδια μέρα). 

Το λογισμικό είχε επεξεργαστεί αποσπάσματα από κείμενα και εκπομπές του Κέλαν-Τζόουνς και στοιχεία από το τελευταίο του βιβλίο, το οποίο έχει όντως αρκετές αυτοβιογραφικές αναφορές, για να ανασυνθέσει τη ζωή του δημοσιογράφου, αλλά τα έκανε μαντάρα. Περιέγραψε τα χαρούμενα παιδικά του χρόνια και τα οικογενειακά τραπέζια στα οποία οι δύο ακαδημαϊκοί γονείς του τον ρωτούσαν πώς ήταν η μέρα του στο σχολείο, ενώ στην πραγματικότητα ο Κέλαν-Τζόουνς πέρασε μια θλιβερή παιδική ηλικία, με τους (όντως ακαδημαϊκούς) γονείς του σε διάσταση, τον πατέρα του εξαφανισμένο και τη μητέρα του να παλεύει να τα φέρει βόλτα. 

Ένα μήνα νωρίτερα, τον Αύγουστο του 2023, η αμερικανίδα δημοσιογράφος και συγγραφέας (και πρωτοπόρος στο πεδίο των e-books) Τζέιν Φρίντμαν, είχε καταγγείλει το Amazon γιατί επέτρεψε την πώληση πέντε βιβλίων που έφεραν την υπογραφή της αλλά είχαν γραφτεί από κάποιο λογισμικό Τεχνητής Νοημοσύνης. 

Και στις δύο αυτές περιπτώσεις, του Κέλαρ-Τζόουνς και της Φρίντμαν, το Amazon αφαίρεσε τα βιβλία από τις βάσεις των δεδομένων του, ενώ, όπως έχει ενημερώσει, καταβάλλει καθημερινά κάθε δυνατή προσπάθεια για τον εντοπισμό αντίστοιχων περιστατικών και τον περιορισμό των επόμενων. Παρά, όμως, την πίεση από σωματεία όπως η Society of Authors (SoA, η Ένωση των Επαγγελματικών Συγγραφέων του Ηνωμένου Βασιλείου), δεν έχει δώσει στη δημοσιότητα τον συνολικό αριθμό των βιβλίων που έχουν παραχθεί από AI κι έχουν ήδη αφαιρεθεί από το ηλεκτρονικό βιβλιοπωλείο ή τον αριθμό αυτών που μπλοκάρονται καθημερινά. Όπως σημείωσε ο Νίκολα Σόλομον, ο εκτελεστικός διευθυντής της Society of Authors, «είναι σαφές ότι για το Amazon, η διαχείριση των δημιουργημάτων της AI είναι ήδη μια πρόκληση. Και, απ’ ό,τι φαίνεται, η εταιρεία έχει μείνει πίσω. Τρέχει για να προλάβει εξελίξεις που την έχουν προσπεράσει».  

Ήδη από τον περασμένο Ιούλιο, 8.000 μέλη του Authors Guild, του μεγαλύτερου σωματείου επαγγελματιών συγγραφέων των ΗΠΑ, ανάμεσά τους και «βαριά» ονόματα όπως η Μάργκαρετ Άτγουντ και ο Νταν Μπράουν, είχαν απευθύνει ανοιχτή επιστολή στους CEOs της OpenAI, της Alphabet, της Meta, της Stability AI και της ΙΒΜ, με την οποία ζητούσαν από τους επικεφαλής των εταιρειών που πρωτοπορούν στο πεδίο της Τεχνητής Νοημοσύνης, την προστασία τόσο των πνευματικών τους δικαιωμάτων όσο και των έργων τους αυτών καθαυτών. Συγκεκριμένα, οι συγγραφείς ζήτησαν από την εταιρείες: «να μη χρησιμοποιείται υλικό με κατοχυρωμένα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας χωρίς την άδεια του συγγραφέα, να αποζημιώνονται δίκαια οι συγγραφείς για κάθε έργο τους που έχει χρησιμοποιηθεί ή χρησιμοποιείται ακόμα και να αποζημιώνονται ακόμα κι όταν το έργο τους χρησιμοποιείται ως πηγή δεδομένων, ακόμα κι αν το αποτέλεσμα που θα προκύψει στο τέλος δεν υπόκειται στην υπάρχουσα σχετική νομοθεσία ή την παραβιάζει». 

Τη συγκεκριμένη κίνηση υποστήριξε και η SoA, ενώ πριν από έναν περίπου μήνα (στις 19/09/2023), 17 συγγραφείς πρώτης γραμμής κατέθεσαν αγωγή κατά της Open AI (είναι η εταιρεία στην οποία ανήκει το ChatGPT) για «συστηματική κλοπή, σε μαζική κλίμακα». Εξέχον μέλος αυτής της ομάδας είναι ο Τζ. Ρ. Μάρτιν, συγγραφέας του «Game of Thrones», ο οποίος πριν από μερικούς μήνες είδε να κυκλοφορεί ένα prequel των ιστοριών του με τίτλο «A Dawn of Direwolves» (Η Αυγή των Ανταρόλυκων), γραμμένο εξ ολοκλήρου από το ChatGPT. 

Το σχόλιο της OpenAI για τη συγκεκριμένη αγωγή ήταν πως η εταιρεία σέβεται τα δικαιώματα των δημιουργών, ενώ πιστεύει ότι «οι συγγραφείς είναι οι πρώτοι που πρέπει να επωφελούνται από την Τεχνητή Νοημοσύνη». Η ανακοίνωση της εταιρείας κατέληγε ως εξής: «Έχουμε παραγωγικές συζητήσεις με πολλούς δημιουργούς σε όλο τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένου του Authors Guild, και συνεργαζόμαστε για να κατανοήσουμε και να συζητήσουμε τις ανησυχίες τους σχετικά με την τεχνητή νοημοσύνη. Είμαστε αισιόδοξοι ότι θα συνεχίσουμε να βρίσκουμε αμοιβαία επωφελείς τρόπους συνεργασίας για να βοηθήσουμε τους ανθρώπους να αξιοποιήσουν τη νέα τεχνολογία». 

Τιθασεύοντας τον αλγόριθμο 

Το τελευταίο διάστημα έχουν μπει σε λειτουργία κάποιοι μηχανισμοί με πιο ξεκαθαρισμένη στόχευση. Η Amazon, για παράδειγμα, ανακοίνωσε πριν από μερικές εβδομάδες ότι στο εξής οι εκδότες που καταφεύγουν στην KDP θα πρέπει να δηλώνουν αν έχουν συμπεριλάβει στο έργο τους περιεχόμενο δημιουργημένο από AI και θα περιορίζονται στην έκδοση μόλις(;) τριών τέτοιων βιβλίων ημερησίως(!). Οι πρώτες αντιδράσεις των συγγραφικών σωματείων ήταν χλιαρές. Σχολιάζουν ότι είναι κινήσεις που αφορούν περισσότερο τις διαδικασίες της Amazon και λιγότερο τους φυσικούς συγγραφείς και τους αναγνώστες και αντιπροτείνουν μια πιο ξεκάθαρη κατηγοριοποίηση και τον σαφή διαχωρισμό των προϊόντων της AI (ίσως και με υδατογράφημα), ώστε οι αναγνώστες / καταναλωτές να μπορούν να τα φιλτράρουν ή να τα εξαιρούν από τις αναζητήσεις τους, εφόσον το επιθυμούν. Μια παρόμοια αντιδικία εξελίσσεται αυτήν την περίοδο και στο Spotify, με τους δημιουργούς να διεκδικούν τον σαφή διαχωρισμό των μουσικών έργων από τα ηχητικά αρχεία που περιέχουν άλλου είδους πληροφορίες (λευκό θόρυβο, θρόισμα φύλλων για χαλάρωση, φλοίσβο κλπ). 

Στις 14 Ιουνίου 2023 το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε το προσχέδιο της Πράξης για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act), που φιλοδοξεί να είναι η πρώτη σχετική ολοκληρωμένη νομοθεσία στον κόσμο (το τελικό σχέδιο νόμου αναμένεται να ψηφιστεί πριν τις Ευρωεκλογές του 2024). Μεταξύ άλλων, το AI Act προβλέπει την απαγόρευση χρήσης AI στα συστήματα βιομετρικής αναγνώρισης (όπως πχ η αναγνώριση προσώπου) και θέτει σοβαρούς περιορισμούς στην παραγωγή περιεχομένου αποκλειστικά από λογισμικά όπως το ChatGPT. Εννοείται, βέβαια, ότι οι ανακοινώσεις του Ευρωκοινοβουλίου προκάλεσαν αντιδράσεις – σε ανοιχτή επιστολή που δημοσίευσαν οι Financial Times στις 30/06/2023, 150 μεγάλες ευρωπαϊκές εταιρείες, μεταξύ των οποίων και κολοσσοί όπως η Renault και η Heineken, προειδοποίησαν ότι τέτοιου είδους περιορισμοί στη χρήση AI «θέτουν σε κίνδυνο την ανταγωνιστικότητα και την τεχνολογική κυριαρχία και αυτοδιάθεση της Ευρώπης». 

Ο βασικός άξονας του νέου νόμου της Ε.Ε. είναι η ταξινόμηση των προϊόντων της ΑΙ σε τέσσερις βαθμίδες, ανάλογα με την επικινδυνότητά τους ως προς την υγεία, την ασφάλεια και τα θεμελιώδη κατοχυρωμένα δικαιώματα ενός ατόμου. Στη χαμηλότερη βαθμίδα (Περιορισμένος Κίνδυνος) εντάσσονται προϊόντα όπως τα videogames αλλά και ψηφιακό περιεχόμενο εικόνας, ήχου και βίντεο, όπως τα deepfakes. Η υψηλότερη βαθμίδα (Απαράδεκτος Κίνδυνος) αφορά τα συστήματα βιομετρικής αναγνώρισης, προϊόντα που μπορούν να οδηγήσουν στη γνωστική ή συμπεριφορική χειραγώγηση ατόμων ή συγκεκριμένων ευάλωτων ομάδων και το social scoring (κοινωνική βαθμολογία, η ταξινόμηση ατόμων με βάση τη συμπεριφορά, την κοινωνικοοικονομική κατάσταση, τα προσωπικά χαρακτηριστικά). 

Η δεύτερη βαθμίδα (Υψηλός Κίνδυνος) αφορά τη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης στην ιατρική, την αεροναυπηγική, την αυτοκίνηση κλπ, αλλά και σε τομείς όπως η εκπαίδευση και η εργασία. Η λογοτεχνία, όπως και όλες οι τέχνες, τα έργα της διάνοιας και οτιδήποτε μπορεί να θεωρηθεί προϊόν πνευματικής παραγωγής, ταξινομήθηκαν από το Ευρωκοινοβούλιο στην τρίτη βαθμίδα, που αφορά τη Γενετική Τεχνητή Νοημοσύνη. Στο εξής, λοιπόν, λογισμικά και εφαρμογές όπως το ChatGPT θα πρέπει να συμμορφώνονται με τις προβλεπόμενες προϋποθέσεις διαφάνειας. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι: Α. Το περιεχόμενο που έχει δημιουργηθεί από AI θα πρέπει να δηλώνεται ξεκάθαρα ως τέτοιο. Β. Όπου έχουν χρησιμοποιηθεί για την «εκπαίδευση» του μοντέλου δεδομένα που προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα θα πρέπει να δημοσιεύονται εν περιλήψει. Γ. Το ίδιο το μοντέλο θα πρέπει να είναι σχεδιασμένο έτσι ώστε να μην έχει τη δυνατότητα να δημιουργήσει παράνομο περιεχόμενο. 

Πολύς καπνός, ελάχιστη δημιουργική φλόγα 

Όπως ίσως ήταν αναμενόμενο, μεγάλο μέρος της δημόσιας συζήτησης για τη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης στην παραγωγή πρωτότυπων καλλιτεχνικών και πνευματικών έργων, αναλίσκεται στις αμοιβές, στα διαφυγόντα ή προσδοκώμενα κέρδη και γενικά στο τεχνοοικονομικό κομμάτι της διαχείρισης των πνευματικών δικαιωμάτων. Κάτω από το «πάπλωμα», όμως, κουρνιάζουν κι άλλα ερωτήματα, διαφορετικής υφής και ουσίας. Κάποιοι θα τα χαρακτηρίσουν φιλοσοφικά, ηθικά ή υπαρξιακά -άρα αφηρημένα- αλλά εκφράζουν μια πολύ άμεση και ρεαλιστική αγωνία: μπορεί όντως ένα λογισμικό να γράψει ένα λογοτεχνικό αριστούργημα; Πρέπει αυτό ν’ ανησυχεί τους συγγραφείς; Τους αναγνώστες; Τους εκδότες; Έχουμε την τύχη να βιώνουμε μια συγκλονιστική τομή στην ιστορία του ανθρώπινου πνεύματος ή την απαρχή μιας σταδιακής κατάργησής του ως «αργό» ή «παρωχημένο»; 

Εννοείται ότι είναι πολύ νωρίς για να απαντηθούν αυτά τα ερωτήματα κι εξυπακούεται ότι οι ανησυχίες των συγγραφέων, των εκδοτών, ακόμα και των αναγνωστών -όλων όσοι εσωκλείονται στον υπέροχο κύκλο της λογοτεχνίας που σε λίγο θα χαρακτηρίζεται «παραδοσιακός»- είναι δικαιολογημένες. Η AI τους φέρνει αντιμέτωπους με κάτι νέο και άγνωστο κι επειδή ακριβώς εκείνοι είναι άνθρωποι και όχι λογισμικά, η πρώτη τους αντίδραση είναι ενστικτώδης, συναισθηματική και δικαιολογημένα αμυντική. 

Κάποιοι, όμως, έχουν επιλέξει να δουν τη νέα συνθήκη διαφορετικά. Να την εξερευνήσουν, να εξοικειωθούν μαζί της και -γιατί όχι;- να τη χρησιμοποιήσουν προς όφελός τους. Ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Στίβεν Μαρς είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Πειραματίστηκε με τρία διαφορετικά μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης προκειμένου να γράψει / γράψουν ένα ολόκληρο μυθιστόρημα. Και το μυθιστόρημα γράφτηκε και -διόλου τυχαία- τιτλοφορείται «Ο Θάνατος ενός Συγγραφέα» (Death of an Author). Ο Μαρς περιέγραψε αναλυτικά τη διαδικασία της συγγραφής σε ένα εξαιρετικό κείμενό του που δημοσιεύθηκε στους NY Times και σε ένα ακόμα πολύ ενδιαφέρον άρθρο που φιλοξενήθηκε στο Atlantic. Όποιος έχει τον χρόνο και το κουράγιο (και τις συνδρομές) να τα διαβάσει, θα αντιληφθεί ότι το «δημιουργικό γράψιμο» από πλευράς λογισμικού είναι κάτι πολύ σχετικό. Ο Μαρς χρειάστηκε να δουλέψει πολύ σκληρά και για πολλές εβδομάδες προκειμένου να τροφοδοτεί τα μοντέλα με κείμενα που τα «εκπαίδευαν», ενώ ο ίδιος παρενέβαινε διαρκώς στη διαδικασία με διορθώσεις, ανακατατάξεις, οδηγίες και ιδέες που ωθούσαν τα μοντέλα να γεννούν νέες προτάσεις που σταδιακά πήγαιναν την πλοκή και το γράψιμο παρακάτω.

Όπως σημείωσε στους NY Times, «Χωρίς αμφιβολία, εγώ είμαι 100% ο δημιουργός αυτού του έργου. Απ’ την άλλη, όμως, δεν δημιούργησα τις λέξεις που το αποτελούν». Το συμπέρασμά του ακούγεται λίγο σαν χρησμός, αλλά αποτελεί μια πρώτη απάντηση από έναν δημιουργό ο οποίος επέλεξε να μην αντιμετωπίσει την AI ως ανταγωνιστή, αλλά ως σύμμαχο. Όπως σημείωσε ο ίδιος στο άρθρο του Atlantic, «γίνεται πολλή θεωρητική συζήτηση στον χώρο μας για την Τεχνητή Νοημοσύνη, αλλά ελάχιστοι έχουν επιχειρήσει να ασχοληθούν διεξοδικά μαζί της και να μιλήσουν εμπειρικά. Σε όλα σχεδόν τα ρεπορτάζ και τα αφιερώματα, κάποιος συντάκτης βάζει το  ChatGPT να κάνει κάτι και απ’ αυτό το ελάχιστο ‘κάτι’ βγάζει ανησυχητικά ή καταστροφικά συμπεράσματα. Όπως ακριβώς συνέβη με την κάμερα, το πραγματικό εύρος των συνεπειών αυτής της νέας τεχνολογίας θα το αντιληφθούμε σε βάθος χρόνου, όταν ένας μεγάλος αριθμός ταλαντούχων ανθρώπων θα έχει αναπτύξει έναν μεγάλο αριθμό δράσεων που την συμπεριλαμβάνουν». 

Το παράδειγμα της κάμερας είναι πράγματι πετυχημένο. Η φωτογραφία δεν κατήργησε τη ζωγραφική, ίσα – ίσα τη βοήθησε να εξελιχθεί, την απελευθέρωσε από τον καταναγκασμό του ρεαλισμού και της απεικονιστικής αναπαράστασης και, τελικά, ευνόησε τη γέννηση των visual arts, οι οποίες με τη σειρά τους οδήγησαν τις εικαστικές τέχνες σε ολοκαίνουρια, ανεξερεύνητα μέχρι πρόσφατα πεδία. Αντίστοιχα, το σινεμά δεν σκότωσε το θέατρο, η τηλεόραση δεν εξαφάνισε το σινεμά, το Ίντερνετ δεν αντικατέστησε την τηλεόραση κλπ. 

Ο Άτζεϊ Τσόουντερι έκανε περίπου ό,τι έκανε ο Στίβεν Μαρς και κατέληξε περίπου στο ίδιο συμπέρασμα, αλλά η περίπτωσή του αξίζει μιας ξεχωριστής αναφοράς, γιατί συνδυάζει ιδανικά την κουλτούρα των δύο κόσμων, της λογοτεχνίας και της τεχνολογίας. Ο Τσόουντερι ήταν ένας από τους ιδρυτές του Shazam (πουλήθηκε στην Apple έναντι 400 εκ δολαρίων) και τα τελευταία χρόνια ζει ως συγγραφέας αστυνομικών μυθιστορημάτων, τα οποία μάλιστα κάνουν και πολύ καλές πωλήσεις.

Όπως εξομολογήθηκε πρόσφατα στο Sky News, εδώ και περίπου έναν χρόνο πειραματίζεται συστηματικά με τη γενετική τεχνητή νοημοσύνη και με εφαρμογές που παράγουν λογοτεχνία. «Παραδέχομαι ότι στην αρχή ήταν λίγο τρομακτική η εμπειρία, αλλά πλέον έχω πειστεί ότι τα λογισμικά δεν πρόκειται να αντικαταστήσουν τους συγγραφείς. Στην πράξη, μπορούν να λειτουργήσουν σαν φανταστικοί επιμελητές ή βοηθοί on demand». Στη συνέχεια της συνέντευξης, ο μυθιστοριογράφος εξήγησε ότι έχει εντάξει οργανικά στη συγγραφική του ρουτίνα κάποια AI εργαλεία τα οποία τον βοηθούν να οργανώσει ή να αναπτύξει ορισμένες σκέψεις του, ενώ προτείνουν και πιθανές καταλήξεις για τις σκηνές που εκείνος γράφει ή αναπτύσσουν τη γλώσσα και τους διαλόγους των χαρακτήρων που εκείνος επινοεί. Σε κάποια φάση, κατέφυγε ακόμα και στο Midjourney, έναν image generator, προκειμένου να οπτικοποιήσει τις δραματικές σκηνές καταδίωξης που συμπεριέλαβε στο τελευταίο του βιβλίο, έτσι ώστε να βελτιώσει τις περιγραφές των τοπίων εντός των οποίων εκτυλίσσονται.  

Ο Τσόουντερι παραδέχεται ότι «Οκτώ στις δέκα φορές, αυτά που προτείνει η AI είναι για πέταμα, αλλά οι άλλες δύο φορές μπορεί να αποδώσουν ιδέες που σου γλιτώνουν αρκετή δουλειά. Εγώ, με τη χρήση αυτών των εργαλείων, κατάφερα από το δεύτερο σχεδίασμα του βιβλίου μου να φτάσω το κείμενο και την ιστορία στο επίπεδο που υπό άλλες συνθήκες θα πετύχαινα στο πέμπτο σχεδίασμα». 

Ένα σημαντικό στοιχείο στο οποίο επιμένουν τόσο ο Μαρς όσο και ο Τσόουντερι  είναι η διαρκής και συστηματική παρέμβαση και «καθοδήγηση» του φυσικού συγγραφέα κατά τη διαδικασία συγγραφής του μυθιστορήματος από την AI. Όπως χαρακτηριστικά το διατύπωσε ο δεύτερος: «Αν την αφήσουμε να λειτουργήσει αυτόνομα, το μόνο που θα κάνει η AI είναι να δημιουργήσει αδιάφορα κείμενα του μέσου όρου. Θα μας πλημμυρίσει με μετριότητα. Από αυτήν την άποψη, οι εμπνευσμένοι συγγραφείς που προσπαθούν να γράψουν πρωτότυπα βιβλία δεν έχουν να φοβηθούν τίποτα. Οι σεναριογράφοι, όμως, που θα κληθούν να γράψουν το 32ο σήκουελ των Avengers, θα έχουν απέναντί τους έναν γερό και φθηνό ανταγωνιστή. Τα μοντέλα είναι πολύ καλά στην πειστική αντιγραφή και αναπαραγωγή τόσο γραμμικών ιστοριών και στοιχειωδών χαρακτήρων». 

Οι σεναριογράφοι του Χόλιγουντ όντως νιώθουν απειλημένοι από τη γενετική AI – η λελογισμένη κι ελεγχόμενη χρήση της από τα κινηματογραφικά στούντιο ήταν ένα από τα βασικά αιτήματα της πρόσφατης απεργίας τους. 

Επαναστατική τεχνολογία χωρίς επαναστατικές ιδέες

Το πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια ήταν ένα από τα πρώτα ακαδημαϊκά ιδρύματα που εξέτασε διεξοδικά και μέσα από μια σειρά πειραμάτων τις προοπτικές και τις δυνατότητες της AI στο πεδίο της δημιουργικής γραφής. Ο ποιητής και διακεκριμένος απόφοιτος του τμήματος αγγλικής φιλολογίας, Καλ Ζάπρουντερ, σημείωσε σε μία από τις πολύ κατατοπιστικές εκθέσεις του ιδρύματος που δημοσιεύθηκαν πρόσφατα: «Μπορείς να διδάξεις ένα κομπιούτερ πώς να γίνει ένας κακός ποιητής, γιατί εκείνο θα κάνει ακριβώς αυτά που περιμένεις ότι θα κάνει. Ο καλός ποιητής, όμως, είναι αυτός που κάνει το αντίθετο του προβλέψιμου, αυτός που ανατρέπει τους κανόνες και δημιουργεί αντιθέσεις και συνάψεις που κανείς άλλος δεν θα μπορούσε να φανταστεί ότι είναι εφικτές». 

“Τα μοντέλα ΑΙ δημιουργήθηκαν για να αναπαραγάγουν γλώσσα που να προσομοιάζει όσο περισσότερο γίνεται στη συμβατική γλώσσα. Η ποίηση επιδιώκει πάντα τη δημιουργία μιας αντισυμβατικής γλώσσας ή τουλάχιστον τη χρησιμοποιεί αντισυμβατικά για να αποδώσει περίπλοκα νοήματα και συναισθήματα.”

Άλισον Πάρις, ποιητής

Ένας άλλος ποιητής (και πετυχημένος προγραμματιστής), ο Άλισον Πάρις, είναι αντίθετος ακόμα και με την τυπική προσφώνηση ενός λογισμικού ως «συγγραφέα». Όπως ανέλυσε στην ερευνητική ομάδα του πανεπιστημίου της Καλιφόρνια, «το να λέμε ότι το ChatGPT έγραψε ένα βιβλίο ή ένα άρθρο είναι εντελώς παραπλανητικό. Μια οποιαδήποτε τέτοια συγγραφή προϋποθέτει έναν τεράστιο φόρτο ανθρώπινης εργασίας, τόσο για την κατασκευή και τον προγραμματισμό του μοντέλου, όσο και για το ‘τάισμά’ του με κείμενα, οδηγούς, οδηγίες και διορθώσεις. Είναι σαν να πιστώνουμε το χτίσιμο των πυραμίδων στους Φαραώ, ενώ όλη τη δουλειά την έκαναν οι εργάτες». 

Αυτή η παρομοίωση του Πάρις είναι ομολογουμένως κάπως τρομακτική. Μέχρι σήμερα, οι μηχανές -τα ρομπότ- απαλλάσσουν τους ανθρώπους από τις βαριές εργασίες. Στο παράδειγμά του, οι άνθρωποι κάνουν το χαμαλίκι -κουβαλάνε τις πέτρες- για να μπορούν τα ρομπότ να δημιουργούν ανέμπνευστα αντίγραφα των πυραμίδων. Ο ίδιος, όμως, σημειώνει κάτι κρίσιμο: «Καλό είναι να έχουμε στο μυαλό μας ότι αυτά τα μοντέλα δεν δημιουργήθηκαν για να γράψουν πρωτότυπη λογοτεχνία, αλλά για να αναπαραγάγουν γλώσσα που να προσομοιάζει όσο περισσότερο γίνεται στη συμβατική γλώσσα. Η ποίηση επιδιώκει πάντα τη δημιουργία μιας αντισυμβατικής γλώσσας ή τουλάχιστον τη χρησιμοποιεί αντισυμβατικά για να αποδώσει περίπλοκα νοήματα και συναισθήματα, οπότε τα συγκεκριμένα εργαλεία ούτε μπορούν να την απειλήσουν ούτε να της φανούν χρήσιμα». 

Ο καθηγητής του Μπέρκλεϊ, Τζον Ντε Νέρο, φτάνει αυτήν τη σκέψη λίγο πιο μακριά: «Η AI δεν προγραμματίστηκε για να προσφέρει καινοτομίες στην τέχνη της μυθοπλασίας. Τα συστήματα επεξεργασίας της φυσικής γλώσσας παπαγαλίζουν απλώς με ευφυή τρόπο και πραγματοποιώντας αμέτρητους συνδυασμούς, το υλικό με το οποίο έχουν εκπαιδευτεί. Είναι πραγματικά έξυπνα κι έχουν πολλές δυνατότητες, αλλά η πρωτοτυπία δεν είναι το δυνατό τους σημείο».

Σύμφωνα με την ανάλυση του Ντε Νέρο, η AI μπορεί να διεκπεραιώσει ιδανικά ενημερωτικά ή ειδησεογραφικά κείμενα που δεν απαιτούν κριτική ή αναλυτική σκέψη και δεν επιχειρούν να εκφράσουν ή να διαμορφώσουν άποψη. Το καθημερινό δελτίο καιρού, πχ, ή τα αποτελέσματα της αγωνιστικής σε κάθε άθλημα. Αυτή, βέβαια, είναι μια διαπίστωση που ίσως είναι ανακουφιστική για τους συγγραφείς και τους ποιητές, αλλά σίγουρα χτυπάει ένα καμπανάκι στους δημοσιογράφους των απανταχού newsrooms, οι οποίοι είναι επιφορτισμένοι με τη βαρετή και ατελείωτη λάντζα της επικαιρότητας. Ο Ντε Νέρο θεωρεί δεδομένο ότι «σύντομα, πολλοί δημιουργικοί χώροι θα αυτοματοποιηθούν. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι τα λογισμικά θα αντικαταστήσουν τους ανθρώπινους συντάκτες, αλλά σίγουρα θα τεθεί ψηλότερα γι’ αυτούς ο πήχης της ποιότητας του περιεχομένου που παράγουν. Οι αναγνώστες θα περιμένουν από τους ανθρώπινους συγγραφείς πιο αξιόλογα κείμενα απ’ αυτά που συντάσσουν τα λογισμικά». Το ερώτημα, βέβαια, είναι πόσους αναγνώστες θα αφορούν αυτά τα ποιοτικά κείμενα και κατά πόσο θα μπορούν να τα εντοπίσουν μέσα στον ωκεανό των αυτοματοποιημένων μέτριων κειμένων. 

Αυτή περίπου είναι η σκέψη και του Οδυσσέα Ιωάννου, ενός από τους σημαντικότερους Έλληνες στιχουργούς της εποχής μας: «Δεν με αφορά καθόλου η Τεχνητή Νοημοσύνη ως πιθανή ανταγωνιστική δημιουργική οντότητα. Είναι σαν να με ρωτάς αν με αγχώνει επαγγελματικά αν σήμερα στην Ελλάδα γράφουν στίχους 200 άνθρωποι και αύριο θα γίνουν 800. Μακάρι να συμβεί, θα είναι καλό για τη στιχουργία και το τραγούδι. Η Τεχνητή Νοημοσύνη με αγχώνει σε ένα επίπεδο μόνο, αλλά σ’ αυτό το επίπεδο με αγχώνει πολύ: μπορεί να δημιουργήσει εντελώς πλαστούς κόσμους στην ενημέρωση. Μπορεί να σου δείξει τον Πάπα να φοράει τζιν και η φωτογραφία να είναι τόσο ακριβής ώστε να πιστέψεις ότι αυτό που βλέπεις είναι όντως ο Πάπας. Φαντάσου το αυτό σε κάποια χέρια, τι μπορεί να σημαίνει. Εκείνο που λέγανε παλιά, ότι μια φωτογραφία ή μια είδηση τη δεχόμαστε ως αληθινή μέχρι τη διάψευσή της, τελειώνει. Φοβάμαι ότι μπαίνουμε σε μια εποχή που ό,τι βλέπουμε το δεχόμαστε a priori ως ψέμα, μέχρι να διασταυρώσουμε αν είναι αλήθεια. Κι αυτό πια, είναι θέμα δημοκρατίας: ποιοι θα διαχειρίζονται τα λογισμικά και τι ασφαλιστικές δικλείδες έχουμε για να διασταυρώσουμε αν μια φωτογραφία, μια είδηση ή ένα βίντεο, είναι αληθινά». 

Την ίδια ανησυχία εκφράζει και ο Πέτρος Μάρκαρης. Ο εξαιρετικός μεταφραστής και πολύ επιτυχημένος συγγραφέας αστυνομικών μυθιστορημάτων, εκτιμά ότι το ερώτημα που πρέπει να μας απασχολεί δεν είναι το αν η Τεχνητή Νοημοσύνη θα υποκαταστήσει τους συγγραφείς, τους αρχιτέκτονες ή τους δασκάλους, αλλά το «σε ποια χέρια θα καταλήξει και πώς θα την εκμεταλλευτούν. Αυτήν τη στιγμή πανηγυρίζουμε και προβληματιζόμαστε για μια εφεύρεση, ενώ αυτό που θα έπρεπε να μας απασχολεί είναι το πού θα μας οδηγήσει». 

H αγωνία του Ιωάννου και του Μάρκαρη είναι δικαιολογημένη. Κι αν δεχτούμε ότι οι πρώτες μάχες απέναντι στην ΑΙ δίνονται ήδη – για την προστασία των πνευματικών δικαιωμάτων- είναι βέβαιο ότι οι επόμενες θα δοθούν για την υπεράσπιση των ανθρώπινων δικαιωμάτων, των ελευθεριών και της Δημοκρατίας. Για τη λογοτεχνία και για την ποίηση, αντίθετα, απ’ ό,τι φαίνεται, δεν θα πολεμήσει κανείς. Μπορεί να μη χρειαστεί, έτσι κι αλλιώς. Μπορεί να δικαιωθούν όσοι προβλέπουν ότι η AI θα γράφει βιβλία και σενάρια του συρμού κι αυτό θα βοηθήσει τα νέα αριστουργήματα να αναδειχθούν πιο γρήγορα και να εκτιμηθούν πέραν πάσας αμφισβήτησης. Μπορεί να μη χρειαζόμαστε καν νέα αριστουργήματα. Ο Σοφοκλής, ο Σέξπιρ, ο Ντοστογιέφσκι και τ’ άλλα παιδιά έχουν γράψει αρκετά για να κρατήσει η ανθρωπότητα το κεφάλι της πάνω από τον πολτό που θα δημιουργεί στο εξής η δική της ή η τεχνητή νοημοσύνη. 

Μπορεί και να μη συμβεί τίποτα από τα παραπάνω ή να συμβεί κάτι που δεν γίνεται να προβλεφθεί σήμερα από καμία φαντασία και κανέναν αλγόριθμο. Το μόνο ίσως, που μπορεί να λεχθεί αυτή τη στιγμή με σιγουριά, είναι αυτό που δήλωσε κάπως σαστισμένος στο BBC ο Στίβεν Φράι, όταν άκουσε την καθηλωτική φωνή του να ντύνει ένα ντοκιμαντέρ στο οποίο ο ίδιος δεν είχε συμμετάσχει ποτέ: «it’s a fucking weird time to be alive».  

* H cover photo δημιουργήθηκε στο Midjourney.

The post Μπορεί το επόμενο Νόμπελ Λογοτεχνίας να είναι γραμμένο σε κώδικα; appeared first on 2045.gr.

Σε μια από τις λιγοστές άστοχες προβλέψεις του, ο Αλμπέρ Καμύ είχε εκτιμήσει ότι οι άνθρωποι που θα ζουν στην αυγή του 21ου αιώνα θα αφιερώνουν τον ελεύθερο χρόνο τους στο σεξ και στην ανάγνωση εφημερίδων. Έχοντας πλέον περπατήσει τις δύο πρώτες δεκαετίες της τρίτης χιλιετίας, μπορούμε να παραδεχτούμε ότι το σεξ δεν συγκαταλέγεται στις προτεραιότητες μας, ενώ είναι βέβαιο ότι οι εφημερίδες όπως τις ήξερε ο Καμύ βιώνουν την περίοδο της οριστικής παρακμής τους, έχοντας σε μεγάλο ποσοστό αντικατασταθεί από ψηφιακές εκδόσεις. 

Για το διάβασμα γενικά, οι συνήθειές μας μπορούν να συνοψιστούν σε έναν παράδοξο χρησμό:

“Διαβάζουμε πολύ – σίγουρα περισσότερο απ’ όσο διάβαζαν οι προηγούμενες γενιές. Σε… δεύτερη ανάγνωση, όμως, διαβάζουμε λίγο – αρκετά λιγότερο από τους μπαμπάδες ή τους παππούδες μας.” 

Ο διεισδυτικός Καμύ του μέλλοντος θα μπορούσε να μας περιγράψει ως «αναγνώστες της εποχής της υπαρκτής παγκοσμιοποίησης του Ίντερνετ». Στηνόμαστε καθημερινά για ώρες μπροστά σε οθόνες διαφόρων μεγεθών και από τα μάτια μας περνάνε τεράστιοι όγκοι κειμένων, δεκάδες χιλιάδες λέξεις. Διαβάζουμε, όμως; Είναι η κατανάλωση ψηφιακού περιεχομένου μια πνευματική ή ψυχαγωγική δραστηριότητα αντάξια της ανάγνωσης ενός βιβλίου; Και τι γίνεται με το παραδοσιακό, τυπωμένο βιβλίο; Θα επιβιώσει ή θα γίνει η γενιά μας μάρτυρας του τέλους της μακραίωνης εποχής του Γουτεμβέργιου; Και τι μας επιφυλάσσει μια ενδεχόμενη ολική μετάβαση στην ψηφιακή γραφή και ανάγνωση; 

Κάποτε αυτά τα ερωτήματα θα απασχολούσαν κυρίως τους συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας. Σήμερα αποτελούν αντικείμενο συζήτησης για όλους όσοι διαβάζουν, γράφουν, εκδίδουν ή εμπορεύονται βιβλία. Απευθυνθήκαμε σε κάποιους εξ αυτών και καταγράψαμε τις σκέψεις τους για την τωρινή, την επόμενη και (πιθανόν) όλες τις επόμενες εποχές του γραψίματος και του διαβάσματος. 

1.0 – Διαβάζοντας στην οθόνη 

Το πιο βασικό γνώρισμα που διαφοροποιεί την ανάγνωση κειμένων στο Ίντερνετ από την τελετουργία του ψυχαγωγικού διαβάσματος ή την οποιαδήποτε λογική μελέτης, είναι η αποσπασματικότητα. Σε μια τυπική αναγνωστική ρουτίνα μας στο κινητό ή στο λάπτοπ, μεταπηδάμε από το ένα κείμενο στο άλλο πατώντας ενεργά links, διακόπτουμε αυτό που διαβάζουμε για να γκουγκλάρουμε κάτι που μας έκανε εντύπωση και, γενικώς, πολύ σπάνια συγκεντρωνόμαστε για αρκετή ώρα σε κάτι συγκεκριμένο.

Όπως εξηγεί ο Δημήτρης Ζαχαράκης, Audience & Performance Manager της 24 Media, ενός από τους μεγαλύτερους digital publishers της χώρας μας, αυτό συμβαίνει γιατί στο Ίντερνετ διαβάζουμε ως επί το πλείστον πληροφορίες και ειδήσεις ή τετριμμένες φράσεις. Κουβέντες που κάποτε θα γίνονταν τηλεφωνικά, αλλά τώρα γράφονται σε πλατφόρμες επικοινωνίας και μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Σπανίως (ή και ποτέ) δεν αφιερώνουμε χρόνο σε μεγάλες αφηγήσεις, σχοινοτενείς περιγραφές και βραδύκαυστο storytelling. 

 «Ο μέσος χρόνος παραμονής μας σε ένα τυχαίο άρθρο που μας κέντρισε το ενδιαφέρον παραμένει χαμηλός, είναι περίπου ενάμισι λεπτό», αναλύει ο κ. Ζαχαράκης. «Γι’ αυτό και πλέον η επιδίωξη των publishers είναι το σερβίρισμα εμπλουτισμένου περιεχομένου. Προσπαθούμε να προσφέρουμε στον αναγνώστη ερεθίσματα που θα τον κάνουν να ασχοληθεί περισσότερο με το άρθρο. Η παρακολούθηση ενός ενσωματωμένου βίντεο πχ ή η ακρόαση ενός ηχητικού αρχείου μπορούν να υπερδιπλασιάσουν τον χρόνο παραμονής».

Μερικά ακόμα στοιχεία για την αναγνωστική συμπεριφορά μας στο Ίντερνετ από τον κύριο Ζαχαράκη: «Ο μέσος χρήστης δεν θα διαβάσει ένα άρθρο από την αρχή μέχρι το τέλος του. Θα πάρει μόνο την πληροφορία που τον ενδιαφέρει – την απάντηση στον τίτλο αν είναι ερώτηση, τις κεφαλίδες, τα bold. Υπάρχουν φυσικά και οι πιο λεπτομερείς αναγνώστες, αλλά αντιπροσωπεύουν ένα μικρό ποσοστό, το οποίο είναι δύσκολο να υπολογιστεί με ακρίβεια. Καθοριστικά για τη συμπεριφορά μας ως καταναλωτές ψηφιακού περιεχομένου είναι δύο στοιχεία: Το γεγονός ότι σχεδόν οκτώ στις δέκα φορές που μπαίνουμε στο Ίντερνετ το κάνουμε από κάποια φορητή συσκευή (συνήθως το smartphone μας) και η διαπίστωση ότι ένα πολύ μεγάλο μερίδιο των χρηστών καταναλώνει περιεχόμενο κατά βάση μέσα από τα social media». 

Σύμφωνα με τα analytics που μελετά ο Δημήτρης Ζαχαράκης, μόλις ο ένας ή οι δύο στους δέκα χρήστες που διαμοιράζονται, σχολιάζουν ή αντιδρούν σε ένα άρθρο στο Facebook μπαίνουν στον κόπο να διαβάσουν το άρθρο αυτό καθαυτό: «Οι περισσότεροι στέκονται στον τίτλο και στην ατάκα που συνοδεύει την ανάρτηση. Παίρνουν ίσως και την πληροφορία που τους ενδιαφέρει, αλλά δεν διαβάζουν. Αναλίσκονται σ’ αυτήν την μικροκατανάλωση του περιεχομένου μόνο και μόνο για να εκφράσουν τη συμφωνία ή τη διαφωνία τους».

Η Κατερίνα Μαλακατέ είναι συγγραφέας, συνιδιοκτήτρια του βιβλιοπωλείου Booktalks στο Παλαιό Φάληρο και διαχειρίστρια της σελίδας Διαβάζοντας, που αντιπροσωπεύει μια από τις μεγαλύτερες αναγνωστικές κοινότητες στο Facebook, με περισσότερα από 120.000 μέλη. Οι διαφορετικές αυτές ιδιότητες μοιάζουν να γεφυρώνουν ιδανικά τον κόσμο του τυπωμένου βιβλίου με τον αχανή πλανήτη της ανάγνωσης στο Ίντερνετ, αν και η ίδια διαφωνεί ριζικά με την ιδέα της «γέφυρας». Κατά τη γνώμη της, αυτοί είναι δύο κόσμοι που έτσι κι αλλιώς συνδέονται και αλληλεπιδρούν. 

«Το Ίντερνετ σίγουρα δεν βοηθάει έναν φανατικό αναγνώστη να συγκεντρωθεί. Όταν, για παράδειγμα, διαβάζεις ένα βιβλίο και χτυπήσει μια ειδοποίηση, πιθανότατα θα δεις περί τίνος πρόκειται και θα κολλήσεις στο κινητό σου για ένα τέταρτο. Είναι ένας διαρκής περισπασμός. Παράλληλα, όμως, το διαδίκτυο έχει δημιουργήσει πρωτόγνωρες ευνοϊκές συνθήκες για τους ανθρώπους που διαβάζουν. Κατ’ αρχάς, προσφέρει άφθονες πληροφορίες γύρω από τα βιβλία. Κάποτε οι βιβλιόφιλοι ήταν εξαρτημένοι για την πληροφόρησή τους από τα λιγοστά ένθετα των εφημερίδων, που σε μεγάλο βαθμό ήταν και ελεγχόμενα. Δεν περνούσε βιβλίο εκεί μέσα αν δεν ήταν συγκεκριμένων εκδοτικών οίκων. Τώρα έρχονται στο βιβλιοπωλείο εικοσάρηδες που ξέρουν ακριβώς τι θέλουν, γιατί έχουν γκουγκλάρει αυτό που τους ενδιαφέρει ή το έχουν συζητήσει με ανθρώπους που ξέρουν ότι ταιριάζουν τα γούστα τους ή εμπιστεύονται την κρίση τους». 

«Επιπλέον», σημειώνει η Κατερίνα Μαλακατέ, «στο Ίντερνετ δημιουργούνται ομάδες και λέσχες ανάγνωσης, μέσα από τις οποίες γνωριζόμαστε, ανταλλάσσουμε απόψεις για τα βιβλία, ενημερωνόμαστε για ενδιαφέρουσες νέες κυκλοφορίες, παρακινούμε ο ένας τον άλλον και τελικά βρίσκουμε κίνητρα και αφορμές για να διαβάζουμε περισσότερο. Αυτό είναι το σύγχρονο  ‘από στόμα σε στόμα’ και δουλεύει με μια ένταση που στο παρελθόν θα φάνταζε αδιανόητη». 

Μια ακόμα συνθήκη που διαμορφώθηκε χάρη στο Ίντερνετ και λειτουργεί ευνοϊκά για την κουλτούρα του βιβλίου, είναι η δυνατότητα της επικοινωνίας μεταξύ αναγνώστη και δημιουργού. Ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Γιάννης Γορανίτης θυμάται χαρακτηριστικά πως όταν κυκλοφόρησε το πρώτο του βιβλίο «άνθρωποι εντελώς άγνωστοι σε μένα, μπήκαν στον κόπο να μου στείλουν ένα μήνυμα ή έκαναν αιτήματα φιλίας. Και το feedback που έλαβα ήταν σχεδόν αποκλειστικά θετικό, το αντίθετο απ’ ό,τι συμβαίνει όταν το κοινό σχολιάζει δημοσιογραφικά κείμενα. Κάποτε, για μια αντίστοιχη επικοινωνία, θα έπρεπε ο αναγνώστης να γράψει ένα γράμμα, να το στείλει στον εκδοτικό οίκο, ο εκδότης να το παραδώσει στον συγγραφέα κι εκείνος να κάτσει να απαντήσει και να ακολουθηθεί η αντίστροφη διαδικασία. Τώρα το μόνο που χρειάζεται είναι να μπει κάποιος στο Messenger». 

Αυτή η αμεσότητα και η προσβασιμότητα, βέβαια, ενίοτε λειτουργούν και ως παγίδες. «Είναι πολύ εύκολο για έναν συγγραφέα να εκτεθεί στα social media», σχολιάζει ο Γιάννης Γορανίτης. «Κάποιοι καταλαμβάνονται από την αγωνία του να είναι πανταχού παρόντες, από ένα FOMO που τους ωθεί να συμμετέχουν σε όλα και να σχολιάζουν τα πάντα. Κρίνοντας εξ ιδίων το λέω, γιατί έχω απογοητευτεί από συγγραφείς που θαύμαζα και πλέον τους βλέπω να ‘καίγονται’ στα social media απογυμνωμένοι από τον ιδεατό ρόλο με τον οποίο τους είχα κατά νου. Ακούγεται ίσως ελιτίστικο αυτό, αλλά δεν μου αρέσει να βλέπω τι μαγείρεψε το μεσημέρι ο αγαπημένος μου συγγραφέας». 

Αναμφίβολα, το Ίντερνετ βοηθάει και στο να διευρυνθεί η δεξαμενή των αναγνωστών. Κοινότητες σαν το «Διαβάζοντας», δεν απευθύνονται μόνο στο βιβλιόφιλο κοινό, το οποίο στην Ελλάδα αντιπροσωπεύει ένα ποσοστό κάτω του 10% του ενήλικου πληθυσμού. Στους δεκάδες χιλιάδες που ακολουθούν αυτές τις σελίδες στα social media συμπεριλαμβάνονται και ευκαιριακοί αναγνώστες ή άνθρωποι που διαβάζουν μόνο στις διακοπές τους, ενώ συχνά στα πιο δημοφιλή τους threads φιγουράρουν best sellers και ευπώλητα βιβλία. 

Κι αυτό, όμως, είναι σημαντικό, τόσο για τη διάδοση της αναγνωστικής κουλτούρας, όσο -κυρίως- για την ευημερία της αγοράς του βιβλίου. «Εγώ είμαι υπέρ του ευπώλητου βιβλίου», σχολιάζει χαρακτηριστικά ο Γιάννης Γορανίτης. «Όχι γιατί μου αρέσει τόσο ως αναγνώστης, αλλά γιατί θεωρώ ότι ειδικά σε χώρες όπως η Ελλάδα, με πολύ περιορισμένο αναγνωστικό κοινό, το ευπώλητο είναι απαραίτητο για να επιβιώσουν εκδοτικοί οίκοι και για να εκδοθούν βιβλία που δεν θα έβγαιναν σε άλλο περιβάλλον. Ο Πατάκης, για παράδειγμα, δεν θα εξέδιδε το βιβλίο μου -μια συλλογή διηγημάτων ενός πρωτοεμφανιζόμενου συγγραφέα- αν είχε ζοριστεί οικονομικά μετά από πέντε ή έξι εμπορικές αποτυχίες μέσα στη χρονιά. Το αντίστοιχο νομίζω ότι ισχύει και για τους περισσότερους εκδοτικούς οίκους: Η εμπορική επιτυχία κάποιων τίτλων τους επιτρέπει να εκδώσουν ευκολότερα κάποιους άλλους». 

ΙΙ – Διαβάζοντας στο χαρτί 

Παρά το γεγονός ότι όντως είμαστε ένας λαός που δεν έχει ανεπτυγμένη την κουλτούρα του διαβάσματος και έχοντας διανύσει τουλάχιστον μια δεκαετία οικονομικής κρίσης που άφησε τα σημάδια της και στην αγορά του βιβλίου, μπορούμε να πούμε μετά βεβαιότητος ότι στην Ελλάδα τυπώνονται, κυκλοφορούν και πωλούνται κάθε χρόνο πάρα πολλοί τίτλοι βιβλίων. Ακριβή στοιχεία δεν υπάρχουν, αφού από το 2012 έχει σταματήσει η δημοσίευσή σχετικών ερευνών και αναλύσεων από κάποιον δημόσιο φορέα (τότε έπαψε να υφίσταται η υπηρεσία «Παρατηρητήριο του Βιβλίου» του πάλαι ποτέ Εθνικού Κέντρου Βιβλίου), αλλά υπολογίζεται ότι η ετήσια βιβλιοπαραγωγή στην Ελλάδα ανέρχεται κατά μέσο όρο στους 9.000 – 10.000 τίτλους. Τον αριθμό αυτό επιβεβαιώνει και η τελευταία σχετική έρευνα που διεξήγαγε ο ΟΣΔΕΛ σε συνεργασία με την Public Issue και αφορούσε την τριετία 2017-19. Μέσα σ’ αυτό το διάστημα, παρήχθησαν περίπου 30.000 τίτλοι, με το συνολικό τιράζ τους να ανέρχεται σε 45 περίπου εκατομμύρια βιβλία σε έντυπη μορφή. 

Είναι ένας αν μη τι άλλο εντυπωσιακός αριθμός, που αποτυπώνει τον μαξιμαλισμό που χαρακτηρίζει την ελληνική βιβλιοπαραγωγή τις τελευταίες δεκαετίες. Για να έχουμε ένα μέτρο σύγκρισης, σημειώνουμε ότι σε όλη τη διάρκεια του 20ου αιώνα η Εθνική Βιβλιοθήκη παρέλαβε συνολικά 240.000 περίπου βιβλία, ενώ μέσα στην πρώτη μόνο δεκαπενταετία του 21ου αιώνα είχε ήδη παραλάβει 140.000 νέους τίτλους. Με παλαιότερες εποχές δεν υπάρχει σύγκριση: η ετήσια ελληνική παραγωγή σε όλα τα είδη γραφής τον 18ο αιώνα δεν ξεπερνούσε τους 40 τίτλους, ενώ από το 1850 και ως τα τέλη του 19ου αιώνα, υπολογίζεται ότι εκδίδονταν στη χώρα μας 150 περίπου νέα βιβλία κάθε χρόνο. 

Ο Κώστας Μακρής, εμπορικός διευθυντής των βιβλιοπωλείων «Ευριπίδης», θυμάται ότι η τελευταία επίσημη έρευνα είχε καταγράψει ότι μόλις το 9.5% των ενήλικων Ελλήνων διαβάζει περισσότερα από πέντε βιβλία τον χρόνο, χωρίς να συνυπολογίζουμε βέβαια σ’ αυτά, τα υποχρεωτικά ακαδημαϊκά συγγράμματα για όσους σπουδάζουν σε κάποια σχολή. «Αυτό σημαίνει ότι υπάρχει στη χώρα μας ένα μικρό, αλλά πολύ πιστό και πολύ δυναμικό αναγνωστικό κοινό, το οποίο, μάλιστα αυξήθηκε μέσα στην καραντίνα», παρατηρεί ο κ. Μακρής, εκτιμώντας ότι «η αύξηση αυτή έχει διατηρηθεί, τουλάχιστον μέχρι το τέλος του 2021». 

Η καραντίνα θα καταγραφεί ως μια πολύ ξεχωριστή περίοδος για την ελληνική βιβλιοπαραγωγή. Όχι μόνο γιατί οδήγησε σε αύξηση των πωλήσεων των βιβλίων, αλλά γιατί άλλαξε σε σημαντικό βαθμό και τον τρόπο της πώλησής τους. Με τα βιβλιοπωλεία κλειστά, καταφύγαμε όλοι στα e-shops για την προμήθεια των αγαπημένων μας αναγνωσμάτων. «Οι ηλεκτρονικές πωλήσεις ήρθαν για να μείνουν», δηλώνει κατηγορηματικά ο Κώστας Μακρής. «Γνώρισαν μια εξωπραγματική ανάπτυξη την προηγούμενη διετία, λόγω της μη φυσιολογικής συνθήκης που διαμόρφωσε ο κορονοϊός, αλλά έστω και με μειωμένους ρυθμούς ανάπτυξης, η τάση τους παραμένει σταθερά ανοδική μέχρι και σήμερα». 

Άλλες τάσεις που καταγράφονται από τους έμπειρους εργαζόμενους των βιβλιοπωλείων «Ευριπίδης» στην καθημερινή τους επαφή με το βιβλιόφιλο κοινό: 

• Οι Ελληνίδες διάβαζαν και συνεχίζουν να διαβάζουν περισσότερο από τους Έλληνες. Τον τελευταίο χρόνο, όμως, ο αριθμός των ανδρών αναγνωστών αυξήθηκε σημαντικά και αφορμή αυτής της αύξησης στάθηκε η κυκλοφορία πολλών βιβλίων για τις επετείους της επανάστασης του 1821 και της καταστροφής της Σμύρνης. Το ανδρικό κοινό, λοιπόν, έλκεται από τα ιστορικά βιβλία και τα βιβλία για την πολιτική. 

• Το παιδικό βιβλίο παραμένει η πιο βαριά βιομηχανία της ελληνικής βιβλιοπαραγωγής. Είναι σταθερά πρώτο, τόσο σε πλήθος νέων τίτλων που κυκλοφορούν κάθε χρόνο, όσο και σε πωλήσεις. «Αυτό που δεν έχουμε καταφέρει να κερδίσουμε στην Ελλάδα είναι το εφηβικό κοινό», παρατηρεί ο Κώστας Μακρής. «Τα παιδιά μεταξύ 12 και 17 ετών έχουν φύγει από τα βιβλία κι έχουν στρέψει το ενδιαφέρον τους στις κονσόλες και τις οθόνες. Σ’ αυτήν τη μεταβατική ηλικία, ο έφηβος θα εξελιχθεί σε συνειδητοποιημένο αναγνώστη μόνο αν δει τους γονείς του και τους ανθρώπους του περιβάλλοντός του να διαβάζουν». 

• Κανείς δεν αγοράζει πια εγκυκλοπαίδειες και λεξικά. Είναι δύο κατηγορίες βιβλίων που κάποτε θεωρούνταν θεμελιώδεις για το χτίσιμο οποιασδήποτε οικιακής βιβλιοθήκης, αλλά ξεπεράστηκαν από την εποχή. Το Ίντερνετ και η απεριόριστη πρόσβαση που παρέχει σε πηγές και λήμματα έχει καταστήσει πρακτικά άχρηστα τα εκπαιδευτικά βιβλία αυτής της λογικής. 

• Η γκάμα των κατηγοριών που ενδιαφέρουν τους σημερινούς καταναλωτές / αναγνώστες έχει διευρυνθεί θεαματικά. Σύμφωνα με τον Κώστα Μακρή, οι άνθρωποι που επισκέπτονται σήμερα ένα σύγχρονο βιβλιοπωλείο όπως ο «Ευριπίδης» επεκτείνουν τις επιλογές τους, δεν περιορίζονται στα λογοτεχνικά είδη που κυριαρχούσαν στο παρελθόν. Στη μυθοπλασία, τα αστυνομικά μυθιστορήματα ανταγωνίζονται ευθέως την ελληνική λογοτεχνική παραγωγή που παραδοσιακά αποτελεί την πρώτη επιλογή του αναγνωστικού κοινού, ενώ τεράστιο μερίδιο της αγοράς έχουν κατακτήσει τα τελευταία χρόνια οι κατηγορίες της αυτοβελτίωσης, της ψυχολογίας και τα βιβλία που απευθύνονται σε νέους γονείς. 

Το «Δώρο» του Στέφανου Ξενάκη είναι ένα βιβλίο αυτοβελτίωσης που εξελίχθηκε στο μεγαλύτερο εκδοτικό success story των τελευταίων ετών. Έχοντας πουλήσει περισσότερα από 150.000 αντίτυπα κι έχοντας πουληθεί σε 21 εκδοτικούς οίκους του εξωτερικού, δικαιωματικά χαρακτηρίζεται ως «φαινόμενο» από τον Βλάση Μαρωνίτη, εκδότη και συνιδρυτή της Key Books. «Δεν συμβαίνει συχνά ένας ελληνικός τίτλος να πουλιέται σε τόσες πολλές χώρες και να μεταφράζεται σε τόσες πολλές γλώσσες. Είναι κάτι πραγματικά σπάνιο κι έχουμε επιχειρήσει πολλές φορές να αναλύσουμε αυτήν την επιτυχία, να εντοπίσουμε τα συστατικά που έκαναν το ‘Δώρο’ να αγγίξει τόσους πολλούς αναγνώστες».  

Το πρώτο συστατικό της επιτυχίας είναι, φυσικά, το περιεχόμενο του βιβλίου. «Content is king», υπογραμμίζει ο κ. Μαρωνίτης. «Το ότι αυτό το περιεχόμενο αναλύεται σε σύντομες ιστορίες είναι επίσης βοηθητικό για τον κόσμο. Μπορεί να περνάνε καθημερινά εκατοντάδες χιλιάδες λέξεις μπροστά απ’ τα μάτια μας, αλλά ο χρόνος που αφιερώνουμε για να διαβάσουμε κάτι από επιλογή έχει μειωθεί. Οι αναγνώστες εκτίμησαν το ότι αυτό το βιβλίο μπορείς να το πάρεις στα χέρια σου για λίγα λεπτά, να διαβάσεις μία και μόνο ιστορία κι αυτή η ιστορία να σου αλλάξει ενδεχομένως όλη σου τη μέρα, να σε εμπνεύσει ή να σε παρακινήσει για κάτι απλό αλλά ευεργετικό, όπως το να βγεις να περπατήσεις ή να χαμογελάσεις σε έναν άγνωστο και να πεις μια ‘καλημέρα’. Θεωρώ, δηλαδή, ότι η συντομία των ιστοριών, το μήνυμα και το συναίσθημα που άφηναν στον αναγνώστη αλλά και το γεγονός ότι είχαν άμεση επίδραση στη ζωή του, είναι τα στοιχεία που έκαναν τόσους πολλούς ανθρώπους να αγαπήσουν αυτό το βιβλίο και να μοιραστούν την αγάπη τους και με άλλους αναγνώστες». 

Η επιτυχία του «Δώρου» μπορεί να λειτουργήσει ως υπόδειγμα για τη γόνιμη διάδραση μεταξύ του τυπωμένου βιβλίου και του Ίντερνετ. Ο συγκεκριμένος τίτλος έγινε trend όχι μόνο στις βιβλιοφιλικές σελίδες, αλλά και στα social media χρηστών που δεν είναι συστηματικοί αναγνώστες και τελικά αγοράστηκε και από ανθρώπους που δεν συνηθίζουν να αγοράζουν βιβλία. «Για κάποιους ήταν το πρώτο ή ένα από τα πρώτα βιβλία που διάβασαν στη ζωή τους», εξηγεί ο Βλάσης Μαρωνίτης και προβλέπει ότι αρκετοί απ’ αυτούς τους νέους αναγνώστες θα συνεχίσουν να αγοράζουν και να διαβάζουν βιβλία. «Και σ’ αυτό μας βοηθάει η εποχή. Οι αναγνώστες επικοινωνούν άμεσα με τον συγγραφέα, μέσα από το Facebook και το Instagram ή στις παρουσιάσεις που διοργανώνουμε και του ζητούν να τους προτείνει κι άλλα βιβλία. Ο Στέφανος προτείνει και στις ομιλίες του βιβλία που μπορούν να λειτουργήσουν ως εισαγωγή στον κόσμο της προσωπικής ανάπτυξης και όλα αυτά δημιουργούν μια νέα γενιά αναγνωστών». 

Οι νέες γενιές αναγνωστών -σίγουρα στο εξωτερικό, αλλά σιγά-σιγά και στη δική μας χώρα- έχουν εντάξει στην αναγνωστική τους κουλτούρα και νέα μέσα κατανάλωσης αναγνωστικού περιεχομένου, όπως τα e-books ή τα audio books. Εκδότες και βιβλιοπώλες συμφωνούν ότι το ψηφιακό βιβλίο δεν έχει κερδίσει τις καρδιές των Ελλήνων αναγνωστών. Στις αγορές των ΗΠΑ και της Ευρώπης τα e-books έκαναν εκρηκτική είσοδο πριν από μερικά χρόνια και οι πωλήσεις τους γνώρισαν σημαντική ανάκαμψη στα διαστήματα της καραντίνας, αλλά στη δική μας αγορά αντιπροσωπεύουν ένα πολύ μικρό ποσοστό, της τάξης του 5%, σύμφωνα με τους υπολογισμούς του Κώστα Μακρή. «Το e-book φαίνεται πως λειτουργεί συμπληρωματικά και όχι ανταγωνιστικά ως προς το τυπωμένο βιβλίο», αναφέρει χαρακτηριστικά ο εμπορικός διευθυντης του «Ευριπίδη». «Απευθύνεται σε ανθρώπους που ταξιδεύουν πολύ και τους βολεύει να έχουν μια ταμπλέτα στις αποσκευές τους». 

Τα audio books εμφανίζουν μια ενδιαφέρουσα δυναμική που γοητεύει πλέον τους Έλληνες εκδότες. Η Key Books, για παράδειγμα, ετοιμάζει ήδη μια εφαρμογή για την ακρόαση ηχητικών βιβλίων. Όπως σημειώνει ο Βλάσης Μαρωνίτης, «η εποχή είναι ώριμη και παρέχει τα μέσα που διευκολύνουν την ακρόαση των audio books. Μπορείς απλώς να συνδέσεις το κινητό σου στο carplay του αυτοκινήτου ή να ακούσεις ένα βιβλίο στο κινητό σου. Κι εγώ πλέον στο αυτοκίνητο σπανίως ακούω ραδιόφωνο, θα προτιμήσω ένα podcast ή το Spotify». 

Τρία – Αβεσαλώμ, βατραχοπόδαρα και συγγραφικά δικαιώματα

Οι συντάκτες των εφημερίδων και των περιοδικών που υποχρεώθηκαν να κάνουν τη μετάβαση στα sites, συνειδητοποίησαν από νωρίς και μάλλον με σκληρό τρόπο ότι -σε κάποιον βαθμό τουλάχιστον- θα έπρεπε να προσαρμόσουν τον τρόπο γραφής τους στη φυσιογνωμία του νέου μέσου. Το γράψιμο στο Ίντερνετ έχει tags και keywords, links και embedded elements, τίτλους που εξυπηρετούν τις επιταγές του SEO (search engine optimization). Εννοείται ότι έστω κι έτσι συνεχίζει να είναι γράψιμο, μια δημιουργική διαδικασία στην οποία συμβάλλουν καθοριστικά η έμπνευση και το ταλέντο, αλλά είναι σίγουρο ότι κάποια κομμάτια της διαδικασίας έχουν υπαχθεί πλέον σε ένα πολύ συγκεκριμένο κανονιστικό πλαίσιο. Για να είμαστε ειλικρινείς, ακόμα και το αποτέλεσμα της διαδικασίας έχει αλλάξει: η απαίτηση δεν είναι πλέον η παραγωγή κειμένων, αλλά η παραγωγή «περιεχομένου». Μπορεί κάτι αντίστοιχο να συμβαίνει ή να συμβεί στο μέλλον και σε άλλα είδη γραψίματος; Τα νέα μέσα θα επηρεάσουν τον τρόπο που γράφεται η θα γράφεται η λογοτεχνία και η ποίηση; 

“Η ηγεσία ηγείται, δεν ακολουθεί. Το ίδιο ισχύει και για την πνευματική ηγεσία, τους καλλιτέχνες, τους συγγραφείς”

Χρήστος Χωμενίδης

Ο Χρήστος Χωμενίδης δεν θέλει ούτε να το διανοηθεί. Η ένταση της φωνής του και η ταχύτητα της ομιλίας του στο τηλέφωνο αυξάνονται δραματικά όταν απαντάει ότι «το να γράφεις με βάση συγκεκριμένους κανόνες, με στερεότυπα ή βασιζόμενος στις προτιμήσεις του κοινού, οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια σε αδιέξοδο. Είναι αυτό που κάνουν τα κόμματα όταν ποδηγετούνται από τις δημοσκοπήσεις. Συμβουλεύονται τις λεγόμενες ποιοτικές έρευνες και μετά προσπαθούν να αρέσουν στον καταναλωτή / πολίτη. Η ηγεσία όμως ηγείται, δεν ακολουθεί. Το ίδιο ισχύει και για την πνευματική ηγεσία, τους καλλιτέχνες, τους συγγραφείς κλπ. Εγώ δεν θα έβαζα ποτέ τρεις φορές την ίδια λέξη σε μία παράγραφο μόνο και μόνο για να τη ‘διαβάσει’ το Google ως keyword, εκτός ίσως αν ήταν η λέξη ‘αγάπη’ ή ‘Ιησούς’. Και για τους τίτλους μου, προτιμώ λέξεις που είναι άφθαρτες, άρα και ελκυστικές. Σας εγγυώμαι ότι αν γράφατε ένα κείμενο που στον τίτλο του υπήρχε η λέξη ‘Αβεσαλώμ’, θα ήθελα να το διαβάσω. Σκεφτείτε το ‘Αβεσαλώμ και βατραχοπόδαρα’, ποιος δεν θα ήθελε να μπει σ’ αυτό το κείμενο;». 

Κατά τη γνώμη του, ο συγγραφέας είναι πάντα «ένας εξερευνητής που πρέπει να χώνεται βαθιά μέσα στο δάσος με ένα τσεκουράκι στο χέρι, για να ανοίγει τον δρόμο για όσους θα ακολουθήσουν, αλλά και για να βλέπει καινούρια πράγματα, τα οποία ούτε ο ίδιος υποψιάζεται. Αν είναι ένας εργάτης που συνεχίζει να οργώνει ένα χιλιοργωμένο χωράφι, η μόνη χαρά που μπορεί να προσδοκά από τη ζωή του είναι οι επιταγές που του δίνει ο εκδότης του. Ακόμα και οι πωλήσεις, όμως, έτσι έρχονται: με την εξερεύνηση στο δάσος. Ο κόσμος το απροσδόκητο περιμένει. Το καινούριο, αυτό που δεν έχει συνηθίσει. Αυτό τον βγάζει από τη νάρκη του. Όλα τα δικά μου βιβλία -και δεν το λέω επαιρόμενος αυτό- ήταν ευπώλητα, άλλο για δύο μήνες, άλλο για ενάμιση χρόνο. Ποτέ, όμως, δεν άρχισα να γράφω ένα βιβλίο σκεπτόμενος το πώς θα το κάνω έτσι ώστε να αφορά τους αναγνώστες. Αν έγραφα με βάση κάποια συνταγή, δεν θα είχε κανένα νόημα η δουλειά μου για μένα τον ίδιο. Εγώ προσπαθώ να ανακαλύπτω πράγματα». 

Η κάθε εποχή, πάντως, συμβάλλει στη διαμόρφωση μιας αναγνωστικής κουλτούρας, η οποία με τη σειρά της επηρεάζει σημαντικά τον τρόπο που γράφονται κάποια είδη λογοτεχνίας. «Φαντάζομαι ότι κάποια εμπορικά είδη όπως το αστυνομικό και το αισθηματικό μυθιστόρημα ή η επιστημονική φαντασία γράφονται πλέον με συνταγή», παρατηρεί ο Γιάννης Γορανίτης. «Και δεν το λέω αρνητικά – οι συγγραφείς τους ακολουθούν συγκεκριμένες δομές όχι γιατί βαριούνται ή γιατί δεν ξέρουν να γράψουν διαφορετικά, αλλά επειδή έτσι μαθαίνει να διαβάζει το κοινό. Οι αναγνώστες αυτών των ειδών είναι εξοικειωμένοι με συγκεκριμένη τυπολογία: ίδιο τρόπο εισαγωγής, ίδιο σημείο όπου γίνεται το πρώτο call to action, ίδιο σημείο όπου γίνεται η ανατροπή, ίδιο σημείο στο οποίο διαπράττεται το έγκλημα και πάει λέγοντας. Και επαναλαμβάνω ότι αυτό δεν είναι απαραίτητα κακό, γιατί συσπειρώνει ένα κοινό σ’ αυτά τα είδη της λογοτεχνίας. Απ’ την άλλη, όταν έχει ομογενοποιηθεί τόσο πολύ ο τρόπος που διαβάζουμε, δεν έχουμε να περιμένουμε εκπλήξεις. Κι αυτό είναι κάτι που ισχύει στην ευρύτερη καλλιτεχνική παραγωγή. Οι σειρές του Netflix, για παράδειγμα, ακολουθούν μια πολύ χαρακτηριστική κλιμάκωση. Το storytelling αποδίδεται με πολύ συγκεκριμένο -και από ένα σημείο κι έπειτα αναμενόμενο- τρόπο». 

Μια συνθήκη που σίγουρα έχει αλλάξει σε σχέση με το παρελθόν στο λογοτεχνικό οικοσύστημα της χώρας μας, είναι το ειδικό βάρος της κριτικής. «Κάποτε η κριτική στην Ελλάδα είχε μια τόλμη και μια διορατικότητα την οποία εν πολλοίς έχει χάσει», σχολιάζει σχετικά ο Χρήστος Χωμενίδης. «Ειλικρινά, εμένα, όταν ξεκινούσα το μακρινό 1993 δημοσιεύοντας το ‘Σοφό Παιδί’, με έφτιαξαν δύο κριτικές. Η κριτική του Δημήτρη Σταυρόπουλου στα Νέα και η κριτική του Θεόφιλου Φραγκόπουλου στη Μεσημβρινή, που δεν βγαίνει πια. Δεν είμαι σίγουρος ότι μπορεί κάτι τέτοιο να συμβεί σήμερα, να αναδειχθεί ένας πρωτοεμφανιζόμενος συγγραφέας από δύο κριτικούς, τους οποίους θα ευγνωμονεί στην υπόλοιπη ζωή του». 

Αντίθετα με την κριτική, τα λογοτεχνικά βραβεία παραμένουν ένας σημαντικός δείκτης της αποδοχής που απολαμβάνει ένα βιβλίο, ενώ κάποιες φορές εκτοξεύουν και την εμπορικότητά του. Η «Νίκη» του Χρήστου Χωμενίδη βραβεύτηκε με το Βραβείο Ευρωπαϊκού Μυθιστορήματος (Prix du Livre Européen) και όπως παραδέχεται ο συγγραφέας, «δεν περίμενα ότι κερδίσω το συγκεκριμένο βραβείο, ούτε ότι θα είχε τόσο μεγάλη επίδραση στις πωλήσεις του βιβλίου μου, αλλά η αλήθεια είναι ότι βοήθησε τη «Νίκη» να κάνει μια δεύτερη εμπορική καριέρα, τόσο στην Ελλάδα όσο και σε άλλες χώρες». 

“Μέχρι το 2035 οι Google, Amazon, Apple και άλλες εταιρείες θα έχουν ψηφιοποιήσει το σύνολο της λογοτεχνικής παραγωγής”

Γιούαν Μόρισον

Μιλώντας για εμπορικότητα και πωλήσεις, κάτι που σίγουρα απασχολεί τους συγγραφείς στην εποχή του Ίντερνετ, είναι το πώς θα βιοπορίζονται όταν πια το Ίντερνετ εξελιχθεί στον αποκλειστικό ή έστω στον βασικό διανομέα του έργου τους. Αργά ή γρήγορα, κολοσσοί όπως η Google, η Amazon και η Apple θα επιδιώξουν να ψηφιοποιήσουν το σύνολο της λογοτεχνικής παραγωγής. Σύμφωνα με την περίφημη «προφητεία» του πολυβραβευμένου Σκωτσέζου συγγραφέα Γιούαν Μόρισον, θα το καταφέρουν χοντρικά μέχρι το 2035. Τότε, λοιπόν, η λογοτεχνία θα βρεθεί αντιμέτωπη με τον κίνδυνο να μετατραπεί σε «ψηφιακό περιεχόμενο», ακολουθώντας τη μοίρα της δημοσιογραφίας, αλλά και της μουσικής και των κινηματογραφικών και τηλεοπτικών παραγωγών. Και όπως μπορεί να μας διαβεβαιώσει ο Δημήτρης Ζαχαράκης, οι χρήστες του Ίντερνετ έχουν μάθει να καταναλώνουν το ψηφιακό τους περιεχόμενο δωρεάν. «Οι Έλληνες χρήστες ειδικότερα, δεν δείχνουν καθόλου έτοιμοι να μεταβούν σε συνδρομητικά μοντέλα ή σε pay on demand λογικές, είναι εντελώς έξω από την κουλτούρα μας. Ήμασταν και παραμένουμε καχύποπτοι ως ψηφιακοί καταναλωτές -διστάζουμε να εγγραφούμε ακόμα και σε δωρεάν πλατφόρμες- και σίγουρα δεν πρόκειται να δώσουμε λεφτά για να αγοράσουμε κάτι το οποίο μέχρι σήμερα μας παρέχεται δωρεάν». 

Ο Γιούαν Μόρισον εκτιμά ότι η οικονομική απεξάρτηση των δημιουργών από τις πωλήσεις των έργων τους είναι μονόδρομος. Κατά τη γνώμη του, οι συγγραφείς θα πρέπει κατ’ αρχάς να εισπράττουν έναν βιώσιμο μισθό από τον εκδοτικό τους οίκο ή να χρηματοδοτούνται από αρμόδιους φορείς, αφού τα έσοδα από τα συγγραφικά δικαιώματα στην ψηφιακή εποχή θα φθίνουν μέχρι να εκμηδενιστούν. Ο Χρήστος Χωμενίδης δεν είναι σίγουρος ότι κάτι τέτοιο είναι εφικτό ή ακόμα και δίκαιο: «Να σε πληρώνει ο εκδοτικός οίκος, ωραία. Αλλά για να σε πληρώνει, πρέπει έτσι κι αλλιώς να πουλάς. Είτε λοιπόν σου αποδίδει προκαταβολικά τα πνευματικά σου δικαιώματα είτε σου δίνει μια στάνταρ αμοιβή για το βιβλίο, τα έσοδά σου θα αντικατοπτρίζουν τη διείσδυση και την απήχηση που έχεις στους αναγνώστες. Κανείς δεν θα σε πληρώσει, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, αν δεν έχεις απήχηση, εκτός πχ, αν είσαι το ποιοτικό του άλλοθι. Για να συμβεί αυτό, όμως, θα πρέπει ο εκδότης να έχει άλλους συγγραφείς, πιο εμπορικούς, που θα του βγάζουν τα λεφτάκια του». 

Ως προς το δωρεάν περιεχόμενο, πάντως, είναι κάθετος ότι έπρεπε ήδη να έχουν ληφθεί μέτρα. «Είναι κάτι που θα προσπαθήσω να το οργανώσω κι εγώ ο ίδιος κάποια στιγμή, να υπογράψουμε δέσμευση όλοι όσοι ασχολούμαστε με το γράψιμο ότι κανείς μας δεν θα ξαναγράψει δωρεάν σε site το οποίο έχει στοιχεία εμπορικότητας ή αξιώσεις κέρδους. Οι αμοιβές κατρακυλάνε γιατί κάποιοι προσφέρουν δωρεάν ή μπιρ παρά αυτά που γράφουν. Από ένα σημείο και μετά, το θεωρώ έλλειψη αυτοπεποίθησης». 

Η Κατερίνα Μαλακατέ είναι πεπεισμένη ότι το βιβλίο έχει πάρει μαθήματα από τα παθήματα του Τύπου και της μουσικής κι έχει φροντίσει να θωρακίσει τη βιωσιμότητά του: «Το βιβλίο δεν θα καταλήξει δωρεάν ψηφιακό περιεχόμενο γιατί πρόλαβε να αναπτύξει δικλείδες ασφαλείας. Βλέπουμε σήμερα ότι πολύ λίγα e-books διαρρέουν στο διαδίκτυο. Η πειρατεία πατάσσεται και όσα τελικά κυκλοφορούν δωρεάν είναι κακοφτιαγμένα – κάτι άσχημα και κακοφωτισμένα PDF. Το βιβλίο, λοιπόν, δεν έχει να φοβηθεί τίποτα από την ψηφιοποίηση. Ούτε η Amazon αυτή καθαυτή μας ενοχλεί – οποιοσδήποτε πουλάει βιβλία δουλεύει για το καλό του βιβλίου. Το πρόβλημα είναι η Amazon ως μονοπώλιο και οι πάροχοι δωρεάν περιεχομένου. Όταν η Τέχνη καταλήγει δωρεάν πεθαίνει».

“Το βιβλίο θα πεθάνει ως Τέχνη όταν δεν θα υπάρχει κανείς να το αξιολογεί, να το αποτιμά και να το πληρώνει σε όλα τα στάδια της παραγωγής του.” 

Κατερίνα Μαλακατέ

Επίλογος – Γίγαντας με γερά, χάρτινα πόδια

Τα βιβλία έχουν οραματιστεί πολλές φορές το τέλος των βιβλίων. Στο «Fahrenheit 351» του Ρέι Μπράντμπερι και στην «Αστυνομία της Μνήμης» της Γιόκο Ογκάουα, γίνονται στάχτη στις φωτιές που ανάβουν οι αρμόδιες υπηρεσίες σκοταδιστικών καθεστώτων. Στη «Χώρα των Εσχάτων Πραγμάτων» του Πολ Όστερ, τα βιβλία και οι βιβλιοθήκες υπάρχουν ακόμα, αλλά είναι θέμα χρόνου να εξαφανιστούν και στη συνέχεια να σβηστούν από τις ατομικές μνήμες και τη συλλογική συνείδηση και μαζί τους να εκλείψουν οι λέξεις που τα περιγράφουν. Γενικά στη λογοτεχνία, ο αφανισμός των βιβλίων ταυτίζεται με τη δυστοπία και το τέλος του πολιτισμού. 

Τα πολυαγαπημένα μας βιβλία, όμως, δεν πρόκειται να κινδυνεύσουν ούτε από κάποιο απολυταρχικό καθεστώς, ούτε από κάποιον παγκόσμιο ή πανανθρώπινο όλεθρο. Αν κάποτε όντως εκλείψουν, αυτό θα συμβεί μόνο ως προς την υλική τους υπόσταση, είτε επειδή το χαρτί θα είναι πλέον οικονομικά και οικολογικά ασύμφορο, είτε επειδή οι επόμενες γενιές θα χάσουν την εξοικείωση μαζί του και θα προτιμούν την ανάγνωση σε οθόνες ή σε κάποιο άλλο τεχνολογικά ανεπτυγμένο περιβάλλον. Στην πρόκληση που τους έθεσε η πρώτη εποχή του Ίντερνετ, πάντως, αντεπεξήλθαν παλικαρίσια. Τα χάρτινα, τυπωμένα βιβλία όχι απλώς δεν εξαφανίστηκαν, αλλά η αγορά τους παραμένει κραταιά και η δύναμή τους αδιαμφισβήτητη. 

Τι μπορεί να συμβεί, όμως, μέσα στα επόμενα δέκα, δεκαπέντε ή πενήντα χρόνια; For the sake of the game, ζητήσαμε από τους δικούς μας ανθρώπους του βιβλίου να προβλέψουν το μέλλον. 

Ο Δημήτρης Ζαχαράκης δεν μπορεί να φανταστεί έναν κόσμο χωρίς χαρτί. «Σε ένα ολοκληρωτικά ψηφιοποιημένο μέλλον, όμως, το χαρτί θα επιβιώσει ως premium προϊόν. Το τυπωμένο βιβλίο θα ταυτιστεί με τις πολυτελείς εκδόσεις, κάτι ανάλογο μ’ αυτό που συμβαίνει σήμερα με τα περιοδικά που επανέρχονται ως coffee table magazines και τα βινύλια που επέστρεψαν ως συλλεκτικά αντικείμενα. Θα ικανοποιούμε τις αναγνωστικές μας ανάγκες διαβάζοντας ψηφιακά βιβλία και θα αγοράζουμε τυπωμένα για την αίσθηση της ιδιοκτησίας».

Ο Γιάννης Γορανίτης πιστεύει ότι τα βιβλία θα συνεχίσουν να τυπώνονται γιατί θα συνεχίσουν να το απαιτούν οι αναγνώστες. «Δεν το λέω ρομαντικά. Σε ό,τι έχει να κάνει με την προσφορά, είναι σίγουρο ότι για τους εκδότες είναι πιο βολικό να διακινούν ηλεκτρονικά αρχεία από το να μπαίνουν στη διαδικασία της εκτύπωσης, της διανομής, της μεταφοράς, των επιστροφών κλπ. Η ζήτηση, όμως, για τυπωμένα βιβλία είναι μεγάλη και οι τάσεις παγκοσμίως εμφανίζονται αυξητικές. Όσο τουλάχιστον είμαστε εμείς εν ζωή, οι δικές μας γενιές, θα συνεχίσουν να βγαίνουν τυπωμένα βιβλία». 

Η Κατερίνα Μαλακατέ δεν αποκλείει το ενδεχόμενο τα βιβλία να σταματήσουν να τυπώνονται όσο η ίδια βρίσκεται εν ζωή. «Όχι γιατί θα σταματήσει η ζήτηση, αλλά για οικολογικούς λόγους, για τη βιωσιμότητα των οικοσυστημάτων του πλανήτη. Προς το παρόν πάντως, ακόμα και στη hi-tech σημερινή εποχή, το χάρτινο βιβλίο είναι η καλύτερη τεχνολογία που διαθέτουμε στον χώρο του βιβλίου: δεν ενοχλεί τα μάτια, δεν του τελειώνει η μπαταρία και δεν είναι πολύ ακριβό. Επιπλέον, το κρατάς για πάντα. Αν πάντως, η λογοτεχνία κληθεί κάποτε να απεξαρτηθεί εντελώς από το χαρτί, θα το κάνει εύκολα. Έτσι κι αλλιώς, τα σπουδαιότερα πράγματα που γράφτηκαν ποτέ, στην πραγματικότητα δεν γράφτηκαν. Η Ιλιάδα και η Οδύσσεια ήταν ιστορίες που αφηγούνταν οι άνθρωποι γύρω από τις φωτιές».

Ο Κώστας Μακρής εκτιμά ότι τα τυπωμένα βιβλία θα συνεχίσουν να μας συντροφεύουν για πάντα, ως πυρήνες μιας ολιστικής αναγνωστικής εμπειρίας. «Το βιβλίο είναι ένα πνευματικό προϊόν που ικανοποιεί όλες τις αισθήσεις πλην της γεύσης. Οι αναγνώστες έχουν ανάγκη να αγγίζουν το βιβλίο τους, να το ξεφυλλίζουν, να το αισθάνονται στα χέρια τους, να συζητάνε γι’ αυτό με άλλους βιβλιόφιλους. Τα βιβλιοπωλεία που είναι σχεδιασμένα εξ αρχής και χτισμένα ως βιβλιοπωλεία, όπως ο ‘Ευριπίδης’, δεν πουλάνε βιβλία, προσφέρουν ένα σύνολο συναισθημάτων που συνδέονται με τα βιβλία. Η αγορά ενός βιβλίου δεν είναι μια εμπορική συναλλαγή, αλλά μια ολοκληρωμένη εμπειρία που εμπεριέχει την αναζήτηση του βιβλίου, την προσμονή πριν από το διάβασμά του, την απόλαυση της ανάγνωσής του, τη χαρά του διαμοιρασμού των συναισθημάτων που σου προκάλεσε». 

Ο Βλάσης Μαρωνίτης δεν μπορεί να αποκλείσει το ενδεχόμενο να εξαφανιστεί το χαρτί. «Μέχρι πρόσφατα πίστευα ότι τα βιβλία ανήκουν στην κατηγορία των πραγμάτων για τα οποία ο Έκο έλεγε ότι ο άνθρωπος χρειάζεται να τα ανακαλύψει μία φορά και μετά δεν χρειάζεται να ξανασχοληθεί μαζί τους, όπως το κουτάλι. Η πραγματικότητα, όμως, με διαψεύδει. Αυτήν τη στιγμή βρισκόμαστε εν μέσω δύο παγκοσμίων κρίσεων: της περιβαλλοντικής και της οικονομικής που έχει προκύψει λόγω του αποκλεισμού της Κίνας, η οποία είναι ο μεγαλύτερος παραγωγός χαρτιού στον πλανήτη. Έχει διαμορφωθεί, δηλαδή, ένα σκηνικό πολύ μεγαλύτερο από αυτό που εμείς ορίζουμε ως χώρο του βιβλίου. Αν οι αυξήσεις της τιμής του χαρτιού συνεχιστούν και τα βιβλία ακριβύνουν πάρα πολύ, ο κόσμος ίσως αναγκαστεί να τα εγκαταλείψει και να στραφεί στα e-books. Δεν θα είναι απαραίτητα καταστροφικό, θα είναι απλώς μια αλλαγή, μια εξέλιξη. Και όπως μας έχει διδάξει ο Δαρβίνος, σ’ αυτές τις περιπτώσεις επιβιώνει όποιος ακολουθεί τις εξελίξεις, αυτός που προσαρμόζεται γρήγορα στα εκάστοτε νέα δεδομένα».

Ο Χρήστος Χωμενίδης δεν πιστεύει ότι θα αφήσουμε πίσω μας το χαρτί (αν και η οικολογική του συνείδηση θα το δεχόταν μετά χαράς), αλλά μπήκε στον κόπο να φανταστεί ποιο θα μπορούσε να είναι το τελευταίο τυπωμένο βιβλίο που θα κυκλοφορήσει: «Λογικά, πριν φτάσουμε στο τελευταίο βιβλίο θα διανύσουμε μια εποχή κατά την οποία θα τυπώνονται όλο και λιγότερα βιβλία, άρα αυτά τα βιβλία θα είναι όλο και ακριβότερα και θα απευθύνονται σε όλο και πιο παράξενους ανθρώπους, σε ρέκτες του είδους, οι οποίοι θα είναι διατεθειμένοι να τα αγοράζουν για συλλεκτικούς λόγους. Συνεπώς, το τελευταίο βιβλίο που θα τυπωθεί θα απευθύνεται στον ένα που θα ενδιαφέρεται ακόμα να αγοράσει ένα βιβλίο. Άρα μιλάμε για ένα βιβλίο πάρα πολύ ακριβό και πάρα πολύ ιδιαίτερο. Κάποιο βιβλίο Τέχνης, ίσως, το οποίο θα είναι από μόνο του ένα αντικείμενο Τέχνης». 

Επίμετρο 

Ο Γιάννης Γορανίτης αυτές τις μέρες διαβάζει τα «Πρόσωπα σε Απόγνωση» της Πόλα Φοξ. Το πρώτο του βιβλίο, η συλλογή διηγημάτων με τίτλο «24» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη. 

Η Κατερίνα Μαλακατέ αυτές τις μέρες διαβάζει την «Εκμηδένιση», το νέο μυθιστόρημα του Μισέλ Ουελμπέκ. Το δικό της νέο μυθιστόρημα έχει τίτλο «Χωρίς Πρόσωπο» και κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. 

Ο Βλάσης Μαρωνίτης αυτές τις μέρες διαβάζει τα νέα βιβλία των εκδόσεων Key Books. «Το Παζλ: Γίνε καλύτερος στο παιχνίδι της ζωής» της Έφης Ανδρεουλάκου και τους «Μέντορες» του Ράσελ Μπραντ. 

Ο Χρήστος Χωμενίδης αυτές τις μέρες διαβάζει κι αυτός την «Εκμηδένιση». Το νέο του μυθιστόρημα, «Ο Τζίμης στην Κυψέλη» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη. 

* Cover photo: Σκηνή από την κινηματογραφική ταινία Interstellar (2014).

The post To διάβασμα, το γράψιμο και τα βιβλία στην εποχή της απολυταρχίας του Ίντερνετ appeared first on 2045.gr.