Η Κατερίνα τις νύχτες πριν κοιμηθεί χαζεύει στο κινητό της. Διαβάζει σχόλια στο Facebook ξαπλωμένη στο κρεβάτι της. Ποτέ δεν σχολιάζει κάτι η ίδια, πολύ σπάνια πατάει το link που οδηγεί στο προτεινόμενο θέμα. Πηγαίνει κατευθείαν στο τέλος κάθε δημοσίευσης, επιλέγει «όλα τα σχόλια» και βυθίζεται στην αλλοπρόσαλλη θάλασσα που δημιουργούν κάτω από κάθε ανάρτηση οι  απόψεις εκατοντάδων αγνώστων σε εκείνη ανθρώπων μέχρι να νυστάξει. 

Τα πρωινά πηγαίνει στη δουλειά της και σχεδόν καθημερινά μιλάει στο τηλέφωνο με τη μητέρα της, αλλά αισθάνεται ότι αυτή η νυχτερινή ενασχόληση -η ανάγνωση των σχολίων στο Facebook- είναι ό,τι πιο κοντινό σε ανθρώπινη επαφή ή κοινωνική συναναστροφή υπάρχει στη ζωή της. Τα σχόλια είναι η παρέα της. Διαβάζει τις γνώμες των άλλων όπως θα άκουγε στο τηλέφωνο τις φίλες της και αντιδρά στα γραφόμενα -χαμογελά ή εκνευρίζεται- όπως θα έκανε σε ένα οικογενειακό τραπέζι ή σε ένα πρώτο ραντεβού με κάποιον υποψήφιο εραστή. 

Πολλές φορές θυμώνει με τον εαυτό της που έχει φτάσει σ’ αυτό το σημείο. Η σκέψη ότι μπορεί να είναι η μόνη που νιώθει τόσο μόνη ώστε να κρέμεται από τα χαζοσχόλια, την καταθλίβει. Δεν είναι η μόνη, όμως. Η ανάγνωση των σχολίων στα σόσιαλ μίντια είναι δημοφιλέστατη πρακτική μεταξύ των χρηστών και αντιμετωπίζεται εδώ και καιρό ως δυναμική τάση, απόλυτα μετρήσιμη και εμπορικά αξιοποιήσιμη από τους digital publishers και τα διαφημιστικά γραφεία. Η Κατερίνα, όμως, δεν το γνωρίζει. 

Σχεδόν κάθε νύχτα, λίγο πριν ενεργοποιήσει το ξυπνητήρι του κινητού της για να την ξυπνήσει το επόμενο πρωί, φαντάζεται ότι βγαίνει από το σώμα της και παρατηρεί τον εαυτό της από ψηλά. Βλέπει το κρεβάτι της σαν μια μοναχική σχεδία στη μέση ενός σκοτεινού, τρικυμισμένου ωκεανού. Εκείνη είναι γαντζωμένη στο κρεβάτι-σχεδία και το κινητό της αναβοσβήνει σαν το φωτάκι στο σωσίβιο ενός ναυαγού – μια χλωμή λάμψη που σύντομα θα την καταπιεί η απεραντοσύνη της νύχτας. Καταλαβαίνει ότι πρόκειται για μια φανταστική σκηνή, για μια προβολή μέσα στο κεφάλι της, αλλά κάθε φορά αυτή η ψευδαισθητική απεικόνιση της απόλυτης μοναξιάς της, την συνθλίβει. Αυτό που και πάλι δεν γνωρίζει, είναι το πόσο στρεβλή είναι αυτή η εικόνα που έχει πλάσει με το μυαλό της. 

Αν η Κατερίνα μπορούσε όντως κάποια νύχτα να βγει από το σώμα της, να αιωρηθεί και να παρατηρήσει την πόλη ή τον κόσμο από ψηλά, θα έβλεπε εκατομμύρια μοναχικά φωτάκια να αναβοσβήνουν. Θα συνειδητοποιούσε ότι η χλωμή λάμψη που εκπέμπεται από το δικό της κρεβάτι είναι το απειροελάχιστο μόριο ενός αργοκίνητου, σιωπηλού, φθοριούχου πλαγκτόν που καλύπτει κάθε νύχτα όλο και μεγαλύτερη επιφάνεια του σκοτεινού αρχιπελάγους που σχηματίζουν τα κράτη του ανεπτυγμένου κόσμου. 

Η μοναξιά είναι μια ασθένεια της εποχής μας. Μια πάθηση με σοβαρές επιπτώσεις στην ψυχική και τη σωματική υγεία των ανθρώπων και με έναν ρυθμό εξάπλωσης τόσο γρήγορο, ώστε οι επιστήμονες να εκτιμούν πως μαζί με την κατάθλιψη θα αποτελέσουν τις δύο μεγαλύτερες επιδημίες που θα κληθεί να αντιμετωπίσει η ανθρωπότητα τον 21ο αιώνα. Ο κορονοϊός, τα λοκντάουν και τα μέτρα κοινωνικής αποστασιοποίησης επιτάχυναν δραματικά αυτόν τον ρυθμό. Ήδη πριν την Covid, η μοναξιά είχε χαρακτηριστεί σε αρκετές χώρες ως σοβαρή απειλή για τη δημόσια υγεία. Σήμερα, δύο χρόνια μετά το αρχικό ξέσπασμα της πανδημίας, έχει εξελιχθεί σε υπαρκτή κρίση.

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση και μόνο, οι πρώτοι μήνες των περιορισμών και του αποκλεισμού είχαν ως αποτέλεσμα τον διπλασιασμό του ποσοστού των πολιτών όλων των ηλικιακών ομάδων που υποφέρουν από μοναξιά. Στις νεότερες ηλικίες (13-35), τα νούμερα έχουν τετραπλασιαστεί σε σχέση με την προηγούμενη έρευνα (του 2016). Σύμφωνα με μετριοπαθείς εκτιμήσεις και με δεδομένο ότι κάποια από τα περιοριστικά μέτρα έχουν ήδη επιστρέψει στις χώρες της Ένωσης, αυτές τις μέρες των Χριστουγέννων και των γιορτών, ο ένας στους τέσσερις Ευρωπαίους θα βιώσει ένα βαθύ, πνιγηρό αίσθημα μοναξιάς. Οι μισοί περίπου απ’ αυτούς θα συνεχίσουν να βουλιάζουν και όταν πλέον τα λαμπάκια θα έχουν σβήσει και τα στολίδια θα έχουν επιστρέψει στις κούτες τους. 

Το χαρτοφυλάκιο της μοναξιάς 

«Στις 12 Φεβρουαρίου του 2021, ο πρωθυπουργός Γιοσιχίντε Σούγκα διόρισε τον Τσετσούσι Σακαμότο ως πρώτο Υπουργό Μοναξιάς της Ιαπωνίας». 

Η φράση θα μπορούσε άνετα να αποτελεί την εισαγωγή ενός ονειρικού διηγήματος της Ογκάουα ή μια off-camera αφήγηση σε κάποιο επεισόδιο του Black Mirror, αλλά δεν ανήκει στη μυθοπλαστική παραγωγή. Είναι απόσπασμα μιας πραγματικής είδησης: Μετά από 11 χρόνια ανεκτής και κάπως καθησυχαστικής στασιμότητας, το ποσοστό των αυτοκτονιών στην Ιαπωνία αυξήθηκε δραματικά τους τελευταίους μήνες του 2020, εξωθώντας την κυβέρνηση της χώρας στη δημιουργία ενός θεσμικού φορέα για την καταπολέμηση της μοναξιάς ως συνθήκη που κάνει τους Ιάπωνες να πηδούν από πεζογέφυρες και να ανοίγουν τις φλέβες τους. 

Αυτό που είχε συμβεί στη χώρα πριν από 11 χρόνια και είχε προκαλέσει 31.600 αυτοκτονίες ήταν η οικονομική κρίση. Αυτό που συνέβη τώρα και οδήγησε 20.919 ανθρώπους στη θλιβερή απόφαση να βάλουν τέλος στη ζωή τους ήταν τα λοκντάουν και οι απαγορεύσεις της κυκλοφορίας. Η επιβεβλημένη λόγω της πανδημίας απομόνωση φαίνεται ότι ξεκλείδωσε το σκοτεινό δωμάτιο όπου είχε καταχωνιαστεί τα τελευταία χρόνια η φετιχιστική σχέση της Ιαπωνίας με τον αναχωρητισμό και την αυτοχειρία. 

Πέρα από το νούμερο αυτό καθαυτό (20.919 αυτοκτονίες, 750 περισσότερες από το 2019), ρίγος στην ιαπωνική κοινωνία προκάλεσε η σημαντική αύξηση του αριθμού των αυτοχείρων γυναικών (6.976) και, κυρίως, των παιδιών: 440 μαθητές του δημοτικού, του γυμνασίου και του λυκείου αυτοκτόνησαν το 2020, οι περισσότεροι μετά το 1980. Σε εθνικό επίπεδο, στην Ιαπωνία αντιστοιχούν 14,9 αυτοκτονίες ανά 100.000 πολίτες, οι περισσότερες μεταξύ των κρατών της G7. 

Ένα ακόμα στοιχείο που σοκάρει είναι ότι η πολυπληθέστερη ομάδα των αυτοχείρων της Ιαπωνίας είναι άνδρες 40 – 50 ετών. Όχι ηλικιωμένοι, δηλαδή, αλλά μεσήλικες που χτυπήθηκαν από την οικονομική κρίση, βρέθηκαν ξαφνικά χωρίς δουλειά, κλείστηκαν στα σπίτια τους και δεν ξαναβγήκαν ποτέ απ’ αυτά. Υπολογίζεται ότι σήμερα υπάρχουν περίπου 500.000 τέτοιοι σύγχρονοι «ερημίτες» στην ιαπωνική επικράτεια και τουλάχιστον άλλοι τόσοι νεαροί που έχουν επιλέξει να ζουν κλεισμένοι σε μια κρεβατοκάμαρα του πατρικού τους σπιτιού, χωρίς να πηγαίνουν στο σχολείο, χωρίς να εργάζονται και χωρίς να διατηρούν φιλικές σχέσεις ή στοιχειώδεις κοινωνικές επαφές. Η ιαπωνική κοινωνία τους ονομάζει «χικικομόρι» και αποτελούν τον κεντρικό δακτύλιο του κύματος της μοναξιάς που απλώνεται πάνω από τις πόλεις και τις επαρχίες της χώρας του Ανατέλλοντος Ηλίου και του δύοντος, γερασμένου πληθυσμού της. 

Ο Τσετσούσι Σακαμότο, ο πρώτος Ιάπωνας υπουργός μοναξιάς, όταν ανέλαβε το χαρτοφυλάκιό του, δεσμεύτηκε να συνεργαστεί με το υπουργείο Υγείας και τους κοινωνικούς φορείς με στόχο την κατάρτιση μιας εθνικής πολιτικής για την αναχαίτιση του χειμάρρου των αυτοκτονιών. Ανακοίνωσε, επιπλέον, μια παράλληλη συνεργασία με το υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης για την ενίσχυση των Τραπεζών Τροφίμων και των συσσιτίων για άστεγους και άνεργους κι έθεσε ως προτεραιότητα τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης στις εργατικές κατοικίες, στις εγκαταστάσεις της πρόνοιας και στους καταυλισμούς που δημιουργήθηκαν μετά τους σεισμούς του 1995 και το τσουνάμι του 2011. Εκεί, ηλικιωμένοι που γλίτωσαν από τις φυσικές καταστροφές, φυτοζωούν, μαραζώνουν και τελικά πεθαίνουν ολομόναχοι κατά χιλιάδες. Και γι’ αυτούς τους μοναχικούς θανάτους έχει επινοήσει έναν όρο η ιαπωνική κουλτούρα: είναι οι «κοντοκούσι» και αντιστοιχούν σχεδόν στο 5% του συνολικού αριθμού των θανάτων που σημειώνονται κάθε χρόνο στη χώρα. 

Οι διακηρύξεις του Σακαμότο αντιμετωπίστηκαν από την πρώτη στιγμή με καχυποψία. Το σχέδιό του χαρακτηρίστηκε ανεπαρκές, οι ιδέες του άνευ πραγματικής ουσίας και οι πρώτες απόπειρες εφαρμογής τους ανέμπνευστες και παρωχημένες. Η αντιπολίτευση αλλά και πολλοί εκπρόσωποι των υφισταμένων δομών της Πρόνοιας στην Ιαπωνία κατηγόρησαν τον υπουργό ότι αντέγραψε αντίστοιχα πλαίσια άλλων χωρών, χωρίς να λάβει υπόψιν του τα πολιτισμικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά που καθιστούν την ιαπωνική μοναξιά τόσο ξεχωριστή και -τελικά- τόσο θανάσιμη. Ο Γιουιτσίρο Ταμάκι, ηγέτης του αντιπολιτευτικού Λαϊκού Δημοκρατικού Κόμματος, αντιπρότεινε ένα σχέδιο δράσης που θα ξεκινά με την επαναδιατύπωση του ορισμού της μοναξιάς ως παθολογικής κατάστασης και θα εστιάζει όχι μόνο στα θύματα της ακούσιας, αναγκαστικής απομόνωσης, αλλά και στις πολυπληθείς ομάδες των νεαρών και των μεσηλίκων που επιλέγουν συνειδητά τον μοναχικό και αποκομμένο από την κοινωνία βίο. Κατά τη γνώμη του, η Ιαπωνία όφειλε να έχει κηρύξει τον πόλεμο στη μοναξιά πριν από 30 χρόνια. Τώρα πια κάποιες μάχες έχουν ήδη χαθεί και η ιαπωνική κοινωνία πρέπει να συμβιβαστεί με την ήττα της από τη μοναξιά ως αιτιατό και να αντεπιτεθεί αντιμετωπίζοντάς τη στο εξής ως αίτιο. 

Εν τω μεταξύ, στις αρχές του Οκτώβρη του 2021, στην Ιαπωνία διενεργήθηκαν εθνικές εκλογές. Το κόμμα των φιλελευθέρων παρέμεινε στην κυβέρνηση, αλλά το κυβερνητικό σχήμα άλλαξε δραστικά. Στον πρωθυπουργικό θώκο κάθεται πλέον ο Φούμιο Κισίντα, ενώ το Υπουργείο Μοναξιάς πέρασε στην 61χρονη Σέικο Νόντα, μαζί με έξι ακόμα χαρτοφυλάκια που ορίζουν τη νέα εθνική πολιτική για την καταπολέμηση της υπογεννητικότητας και την αναζωογόνηση του πληθυσμού. Για τους περισσότερους εμπλεκόμενους κοινωνικούς φορείς, η συγκεκριμένη αλλαγή ισοδυναμεί με υποβάθμιση. 

Μία αγρίως μοναχική Δύση 

“Το πρώτο Υπουργείο Μοναξιάς παγκοσμίως ιδρύθηκε στη δική μας ήπειρο -στο Ηνωμένο Βασίλειο συγκεκριμένα- και τον περασμένο Οκτώβριο συμπλήρωσε τρία χρόνια ύπαρξης και, ασαφούς μάλλον, δράσης.” 

Η Τερέζα Μέι είχε προαναγγείλει στις αρχές του 2018 τη δημιουργία ενός κρατικού φορέα στη μνήμη της Τζο Κοξ, της ακτιβίστριας των Εργατικών που δολοφονήθηκε από έναν ακροδεξιό εξτρεμιστή το 2016, τη θερμή περίοδο της προετοιμασίας της Βρετανίας για το δημοψήφισμα του Brexit. Η Κοξ είχε αφιερώσει τη ζωή και την πολιτική της δράση στην καταπολέμηση της μοναξιάς και -σύμφωνα με την έκθεση που δημοσιεύθηκε έναν χρόνο μετά τη δολοφονία της από το ίδρυμα που σήμερα φέρει το όνομά της– οι πολίτες του Ηνωμένου Βασιλείου υποφέρουν πολύ από μοναξιά. Ήδη το 2017, πριν την πανδημία και το σοκ του Brexit, εννιά εκατομμύρια Βρετανοί (το 14% του πληθυσμού της χώρας), δήλωναν ότι συχνά ή και διαρκώς αισθάνονται ολομόναχοι. Η ίδια έκθεση υπολόγιζε ότι αυτή η μοναξιά μεταφραζόταν σε απώλεια 32 δισεκατομμυρίων λιρών ετησίως για τις βρετανικές επιχειρήσεις – οι άνθρωποι που δεν έχουν κοινωνική ζωή δεν ξοδεύουν χρήματα σε ταξίδια, εξόδους για φαγητό ή ψυχαγωγία. 

Τον Οκτώβριο του 2018, λοιπόν, δέκα περίπου μήνες μετά τις αρχικές διακηρύξεις, η Τερέζα Μέι εγκαινίασε το βρετανικό Υπουργείο Μοναξιάς και το ανέθεσε στην Τρέισι Κράουτς, υπουργό των Συντηρητικών και μητέρα με ιστορικό βαριάς και μακροχρόνιας κατάθλιψης. Στην εισαγωγική της ομιλία, η 42χρονη τότε Κράουτς είχε χαρακτηρίσει τη μοναξιά ως μια «θλιβερή παράμετρο της σύγχρονης ζωής» και είχε δεσμευτεί για μια ολιστική προσέγγιση στην αντιμετώπισή της. Τα στοιχεία της έκθεσης Κοξ, άλλωστε, έδειχναν ανάγλυφα ότι στο Ηνωμένο βασίλειο η παθολογική μοναξιά δεν ήταν πρόβλημα μόνο των ηλικιωμένων, αλλά και των φτωχών, των ανέργων, των αναπήρων, των μεταναστών και υπερβολικά πολλών νέων ηλικίας 16-24 ετών. 

Οι Βρετανοί υποδέχτηκαν το υπουργείο με τον ποιητικό τίτλο ως μια ακόμα επικοινωνιακή κίνηση της κυβέρνησης Μέι, η οποία μέχρι τότε είχε κάνει ό,τι περνούσε από το χέρι της για να επιδεινώσει τη θέση των αναξιοπαθούντων και μοναχικών πολιτών της χώρας: είχε προχωρήσει σε σημαντικές περικοπές των κοινωνικών επιδομάτων, είχε κλείσει δημοτικές και κοινοτικές βιβλιοθήκες, κέντρα νεότητας και δημόσιους παιδικούς σταθμούς, είχε σφραγίσει υπνωτήρια αστέγων και σταθμούς παροχής βοήθειας σε ανύπαντρες μητέρες. Επιπλέον, η νέα υπουργός Μοναξιάς είχε ήδη τρία ακόμα χαρτοφυλάκια υπό την επίβλεψή της: ήταν ταυτοχρόνως υπουργός Αθλητισμού, Κοινωνικών Υποθέσεων και Τυχερών Παιγνίων. 

Οι σκεπτικιστές δικαιώθηκαν πανηγυρικά, αφού η Τρέισι Κράουτς όχι μόνο δεν κατάφερε να γίνει «υπουργός Ευτυχίας», όπως είχε ευαγγελιστεί σε μία από τις πρώτες ομιλίες της ως υπουργός Μοναξιάς, αλλά παραιτήθηκε μόλις έναν μήνα αργότερα. Στη θέση της ανέλαβε η Μιμς Ντέιβις, η οποία στην αρχή της θητείας της ανακοίνωσε 126 προγράμματα υποστήριξης για ηλικιωμένους και διάφορες ευπαθείς κοινωνικές ομάδες, αλλά τον Ιούλιο του 2019 εγκατέλειψε τη θέση, προκειμένου να εργαστεί στο πλευρό του νέου πρωθυπουργού, Μπόρις Τζόνσον. Το βρετανικό υπουργείο Μοναξιάς άλλαξε διεύθυνση για τρίτη φορά μέσα σε δύο χρόνια και πέρασε στην ευθύνη της βαρόνης Νταιάνα Μπαράν. Έκτοτε, και μετά από δύο ανασχηματισμούς της κυβέρνησης Τζόνσον, το χαρτοφυλάκιο της μοναξιάς έχει υποβαθμιστεί σε κάτι σαν υποσημείωση χρεωμένη στο υπερυπουργείο που συμπεριλαμβάνει -εκτός των άλλων- τον πολιτισμό και τα media, ενώ η βαρόνη Μπαράν έχει μεταπηδήσει στο υπουργείο Παιδείας. 

Έστω κι έτσι, στο Ηνωμένο Βασίλειο έγιναν κάποια σημαντικά βήματα. Πέρα από τις τηλεφωνικές γραμμές που προσφέρουν υπηρεσίες ψυχολογικής στήριξης, όσοι υποφέρουν από μοναξιά μπορούν να απευθυνθούν πλέον στους γιατρούς του NHS (είναι το βρετανικό Εθνικό Σύστημα Υγείας), καθώς η κυβέρνηση έχει εγκρίνει συνταγογράφηση μαθημάτων χορού και μουσικής, αλλά και προγραμμάτων άθλησης και θεατρικής αγωγής για την ανακούφισή τους. 

Στις ΗΠΑ, ο νυν επικεφαλής του Σώματος Υπηρεσιών Δημόσιας Υγείας, Βίβεκ Μέρθι είχε χαρακτηρίσει τη μοναξιά ως «υγειονομική επιδημία που εξαπλώνεται» ήδη από το 2017, σε έκθεσή του στο Harvard Business Review, ενώ από το 2010 μια έρευνα σε εθνικό επίπεδο είχε δείξει ότι ο ένας στους τρεις Αμερικανούς πολίτες άνω των 45 υποφέρει από μοναξιά. Στη μελέτη που συνόδευε την έρευνα, συμπεραίνεται ότι η κοινωνική απομόνωση «σχετίζεται με μείωση του προσδόκιμου ζωής ανάλογη με αυτή που επιφέρει το κάπνισμα 15 τσιγάρων ημερησίως».

“H θνησιμότητα μεταξύ των μοναχικών ανθρώπων στις ΗΠΑ είναι 26% μεγαλύτερη απ’ ό,τι στον υπόλοιπο πληθυσμό.”

Στην Ευρώπη, η έκθεση του Κοινού Κέντρου Ερευνών που δημοσιεύθηκε τον Ιούλιο του 2021, κατέγραψε την καταστροφική επίδραση της πανδημίας στην ψυχική υγεία των πολιτών της Ε.Ε. Οι δείκτες της μοναξιάς διπλασιάστηκαν στον γενικό πληθυσμό της Ένωσης και τετραπλασιάστηκαν στις ηλικίες 18-25. Η Αντιπρόεδρος της Κομισιόν για θέματα Δημοκρατίας και Δημογραφίας, Ντούμπραβκα Σούιτσα, κατά την παρουσίαση των συμπερασμάτων της έκθεσης, παραδέχτηκε ότι η πανδημία έφερε στο προσκήνιο -και επιδείνωσε- προβλήματα που προϋπήρχαν: «Το αίσθημα της μοναξιάς και η κοινωνική απομόνωση υπήρχαν από πριν, αλλά η επίγνωση και η ευαισθησία μας γι’ αυτά ήταν περιορισμένη». Σύμφωνα με την ίδια έκθεση, οι αναφορές στο φαινόμενο της μοναξιάς διπλασιάστηκαν μεσοσταθμικά στα online media των κρατών της Ε.Ε. αλλά η ευαισθητοποίηση σχετικά με το θέμα διαφέρει σημαντικά από κράτος σε κράτος. Κάποιοι ασχολούνται, κάποιοι όχι. 

Η πρώτη μεγάλη έρευνα για τη μοναξιά στις χώρες της Ένωσης είχε διενεργηθεί το 2016 και είχε καταγράψει ότι από τότε, πολύ πριν την πανδημία δηλαδή, το 18% των ενηλίκων Ευρωπαίων (75 εκατομμύρια άνθρωποι) ζούσαν σε συνθήκες κοινωνικού αποκλεισμού. Στην Ελλάδα και στην Ουγγαρία, το 40% των ενηλίκων δήλωνε ότι συναντιέται με φίλους και μέλη της οικογένειας το πολύ μία φορά τον μήνα. Στη ίδια έκθεση, η μοναξιά συνδεόταν με σοβαρές επιπτώσεις στην ψυχική και τη σωματική υγεία, αλλά και με κοινωνικό στιγματισμό, ο οποίος οδηγεί ακόμα εντονότερη περιθωριοποίηση των μοναχικών ατόμων.

Ένα από τα καταληκτικά συμπεράσματα της έκθεσης ήταν ότι οι σύγχρονες ευρωπαϊκές κοινωνίες έπρεπε να επαναπροσδιορίσουν την έννοια της μοναξιάς, λαμβάνοντας πλέον υπόψη και τα παθογενή, κλινικά χαρακτηριστικά της. Το ίδιο αίτημα επανέλαβε πρόσφατα και η Επίτροπος Καινοτομίας, Έρευνας, Πολιτισμού, Εκπαίδευσης και Νεολαίας, της Κομισιόν, Μαρίγια Γκαμπριέλ: «Για να αντιμετωπίσουμε αποτελεσματικά αυτήν την πρόκληση πρέπει πρώτα να την κατανοήσουμε». 

Μόνοι και αβοήθητοι

Ο ορισμός της ψυχοπαθητικής μοναξιάς είναι από μόνος του ένα πρόβλημα, το πρώτο από τα πολλά βουνά που πρέπει να σκαρφαλώσουμε μέχρι να φτάσουμε στο σημείο να την αντικρίσουμε κατάματα. Όπως εξηγεί χαρακτηριστικά η ψυχολόγος Ζέτα Κωνσταντινίδου, «Δεν υπάρχει ένας ενιαίος ορισμός για τη μοναξιά. Υπάρχουν πολλές και διαφορετικές προσεγγίσεις, υπάρχουν αναρίθμητες διαβαθμίσεις στον τρόπο με τον οποίο τη βιώνουμε, από την ταπεινή μας καθημερινότητα μέχρι τις πιο σοβαρές ψυχοπαθολογίες, αλλά η αναζήτηση για έναν, μοναδικό και ‘πολυχρηστικό’ ορισμό οδηγεί στο παράδοξο του αυγού και της κότας. Υπάρχουν γύρω μας μοναχικοί άνθρωποι που έχουν αγκαλιάσει τη μοναχικότητά τους και ζουν με αυτήν για χρόνια και δεν είναι απαραίτητο ότι θα εμφανίσουν χαρακτηριστικά που θα παραπέμπουν σε κάποια ψυχοπαθολογία. Υπάρχουν, όμως, και πάρα πολλοί άλλοι που θα βιώσουν σοβαρή κατάθλιψη που σχετίζεται με τη μοναξιά ή θα εμφανίσουν έντονο και μη διαχειρίσιμο άγχος που σχετίζεται με τη μοναξιά, ψυχοσωματικά συμπτώματα ή ακόμα και σοβαρές παθήσεις όπως η σχιζοφρένεια, που επίσης μπορεί να σχετίζονται με το βίωμα της μοναξιάς». 

Ένα δεύτερο πρόβλημα είναι ότι τη μοναξιά δεν μπορούμε να την εξαλείψουμε. Μπορούμε να την απαλύνουμε ή να την περιορίσουμε, αλλά δεν θα απαλλαγούμε από αυτή, γιατί είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ανθρώπινη ύπαρξη. «Το πρώτο πράγμα που βιώνει ένας άνθρωπος όταν έρχεται στον κόσμο, βγαίνοντας από τη μήτρα της μητέρας του, είναι η μοναξιά», σχολιάζει η κα Κωνσταντινίδου. «Περνάμε τους πρώτους μήνες της ζωής μας μέσα σε ένα πολύ προστατευμένο περιβάλλον και κάποια στιγμή απλώς βρισκόμαστε έξω απ’ αυτό, σε έναν αχανή, άγνωστο χώρο». 

Η ανθρωπότητα, βέβαια, κατάφερε να συνυπάρχει με την εγγενή της μοναξιά για πολλούς αιώνες. Ένα τεράστιο μερίδιο του συλλογικού πολιτισμικού μας κληροδοτήματος γεννήθηκε στις πιο σκοτεινές, μοναχικές μέρες των καλλιτεχνών και των κάθε είδους δημιουργών του παρελθόντος. Σύμφωνα με την ιστορικό των ανθρωπίνων συναισθημάτων, Φέι Μπάουντ Αλμπέρτι, όμως, η ψυχοπαθητική μοναξιά όπως τη βιώνουμε σήμερα, είναι ένα θλιβερό αποκλειστικό προνόμιο της δικής μας, σύγχρονης εποχής. Στο βιβλίο της A Biography of Loneliness: The History of an Emotion», σημειώνει εμφατικά ότι «η μοναξιά δεν είναι ένα ανιστορικό, παγκόσμιο φαινόμενο. Στην πραγματικότητα είναι ένα μοντέρνο συναίσθημα. Πριν το 1800, σπανίως αποτυπώνεται με την έννοια που την κατανοούμε σήμερα. Δεν αναφέρεται καν ως αρνητικό βίωμα, αλλά ως μια περίπλοκη συναισθηματική κατάσταση που διαφέρει ανάλογα με την κοινωνική τάξη, το φύλο, την εθνικότητα και το σύνολο των εμπειριών του υποκειμένου που τη βιώνει».  

Σύμφωνα με την Αλμπέρτι, η θριαμβευτική προέλαση της μοναξιάς ενάντια στη συλλογική μας ψυχική υγεία άρχισε την εποχή της βιομηχανικής επανάστασης, με ορμητήριο τις συνοικίες των εξαθλιωμένων εργατών στις πρώτες μεγαλουπόλεις του πλανήτη. Τα δύο χρόνια της πανδημίας και των λοκντάουν έχουν αναμφίβολα λειτουργήσει σαν επιταχυντής σωματιδίων σ’ αυτήν την ξέφρενη πορεία της. Η μοναξιά έχει κερδίσει πλέον κρίσιμα εδάφη. Το υπογραμμίζουν οι ερευνητές στις εκθέσεις τους, το επιβεβαιώνουν και οι ψυχολόγοι με βάση την εμπειρία των δύο τελευταίων χρόνων. «Σίγουρα έχουμε περισσότερα αιτήματα για ψυχοθεραπεία, αλλά και για βοήθεια γενικότερα, από ανθρώπους που ανήκουν σε κοινωνικά, ψυχικά και οικονομικά ευπαθείς ομάδες», αναφέρει χαρακτηριστικά η Ζέτα Κωνσταντινίδου. «Και αυτό είναι κάτι που δεν έχει αναδειχθεί ιδιαίτερα. Χειροκροτούμε -και δικαιολογημένα- τον αγώνα των γιατρών, αλλά και οι άνθρωποι που ασχολούμαστε με την ψυχική υγεία βρισκόμαστε στην πρώτη γραμμή όλο αυτό το διάστημα κι ερχόμαστε καθημερινά αντιμέτωποι με ένα τσουνάμι προβλημάτων». 

Δυστυχώς, το τσουνάμι έχει πλήξει και τους νεότερους Έλληνες. «Μπορεί να μην έχουν γίνει ακόμα σχετικές μελέτες, αλλά θα πάρω το ρίσκο να πω ότι οι έφηβοι και οι νέοι στη χώρα μας βίωσαν πάρα πολύ δύσκολα συναισθήματα μοναξιάς όλο αυτό το διάστημα», αναφέρει η Ζέτα Κωνσταντινίδου. «Η τηλεκπαίδευση και το παρατεταμένο λοκντάουν τους κράτησε για περίπου ενάμιση χρόνο έξω από το βασικό κομμάτι της ζωής τους: το σχολείο, τη σχολική κοινότητα και -τελικά- τον κύκλο των συνομηλίκων τους. Αυτό έχει δημιουργήσει πολλά προβλήματα. Αντιμετωπίζουμε καθημερινά πλέον εφήβους με φοβίες και κρίσεις πανικού και άγχους. Και τα φαινόμενα βίας που βλέπουμε να εκτυλίσσονται σε διάφορα σχολεία της χώρας δεν είναι άσχετα. Η πανδημία και ο εγκλεισμός έβγαλαν στην επιφάνεια πολύ θυμό. Και ο θυμός είναι οργανικά συνδεδεμένος με τη μοναξιά και την κατάθλιψη». 

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, στην Ιαπωνία, στις ΗΠΑ, στην Αυστραλία και σε αρκετά ευρωπαϊκά κράτη, ήδη πριν τον κορονοϊό είχαν ξεκινήσει σημαντικές θεσμικές προσπάθειες για τη αντιμετώπιση της μοναξιάς. Κάποιες, μάλιστα, αγγίζουν τα όρια του κοινωνικού πειραματισμού, όπως οι διαγενεακοί οίκοι φροντίδας στο Τόκιο και το Λονδίνο ή η πολυκατοικία στο Χέλσινμποργκ της Σουηδίας όπου ηλικιωμένοι μοναχικοί πολίτες συνυπάρχουν με νεαρούς πρόσφυγες και αλληλοϋποστηρίζονται στην καθημερινότητά τους. Στην Ελλάδα, όμως, η ψυχική υγεία είναι ένας τομέας που μοιάζει εγκαταλελειμμένος από την πολιτεία. «Μια κουβέντα που δεν έγινε ποτέ μέσα στην πανδημία είναι για το πόσο γυμνή είναι η χώρα στην ψυχική υγεία», καταγγέλλει η Ζέτα Κωνσταντινίδου. «Είναι μια απογύμνωση που ξεκίνησε το 2009, με την οικονομική κρίση, και που σήμερα πλέον μας έχει καταστήσει πρακτικά ανοχύρωτους απέναντι σ’ αυτό που αντιμετωπίζουμε. Οι υπάρχουσες δημόσιες δομές για την ψυχική υγεία επαρκούν για να γίνει μια διαγνωστική δουλειά και μετά τίποτα. Δεν προβλέπονται πια ψυχοθεραπευτικές συναντήσεις, πχ. Η επίσημη πολιτεία και το κράτος δεν ασχολούνται με την ψυχική υγεία πέραν αυτής της υποτυπώδους πρωτοβάθμιας φροντίδας. Οι δήμοι αναπτύσσουν κάποιες σημαντικές δράσεις και τρέχουν προγράμματα, αλλά κι αυτά γίνονται χωρίς κεντρικό σχεδιασμό, χωρίς να δημιουργείται τελικά ένα ενιαίο δίκτυο».

Ένας ακόμα τομέας που αποδείχθηκε «λίγος» σ’ αυτό το διάστημα της πανδημίας, ήταν τα media. Τα επίσημα δίκτυα ενημέρωσης. Θεωρητικά, είχαν έναν σημαντικό ρόλο να παίξουν -αυτόν της σωστής πληροφόρησης του κοινού για τον κορονοϊό και την αντιμετώπισή του- αλλά όπως παρατηρεί η κα Κωνσταντινίδου, «Όλο αυτό το διάστημα βομβαρδιζόμαστε διαρκώς με δυσοίωνες προβλέψεις και βλέπουμε καθημερινά στις οθόνες μας έναν κατάλογο θανάτων. Ζούμε μια ζοφερή πληροφόρηση και τα ΜΜΕ μοιάζουν να συναγωνίζονται το ένα το άλλο στη ζοφερότητα». Πέραν του αβάσταχτου ψυχικού βάρους που επιφέρει όλος αυτός ο ζόφος, ενεργοποιεί κι έναν αυτόματο ανθρώπινο μηχανισμό: στο τέλος της μέρας θα επιδιώξουμε να απομακρυνθούμε από τη μαυρίλα. Να αποστασιοποιηθούμε. «Όλος αυτός ο βομβαρδισμός ζοφερότητας μπορεί να οδηγήσει στην αποξένωση ή στην αποκτήνωση», διατυπώνει συνοπτικά η κα Κωνσταντινίδου. 

Ίσως όχι και τόσο μόνοι τελικά 

Η Κατερίνα και μαζί της πολλά εκατομμύρια άνθρωποι στράφηκαν στον ψηφιακό κόσμο γιατί εκεί βρήκαν ένα σωσίβιο, ένα ασφαλές καταφύγιο και παράλληλα, ένα ανεξάντλητο πεδίο επικοινωνίας, ανταλλαγής πληροφοριών και καταγραφής συναισθημάτων. Ειδικά στο διάστημα της πανδημίας, τα καθιερωμένα σόσιαλ μίντια γιγαντώθηκαν και τα καινούρια -όπως πχ το Tik Tok- έκαναν δισεκατομμυριούχους τους δημιουργούς τους μέσα σε λίγες εβδομάδες. Όλοι μας σε κάποιο βαθμό γαντζωθήκαμε στο Netflix και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για να μη βουλιάξουμε τις πρώτες δύσκολες μέρες του λοκντάουν. Μπορεί κυριολεκτικά να σώθηκαν ζωές χάρη στο Casa de Papel και στα χαζά memes. 

Σήμερα, όμως, γνωρίζουμε ότι χάθηκαν και ζωές στα σόσιαλ μίντια. Κορίτσια και αγόρια αυτοκτόνησαν επειδή έπεσαν θύματα cyberbullying ή revenge porn. Το μίσος και η τοξικότητα ξεχειλίζουν από τις οθόνες και καταστρέφουν καριέρες, σπιλώνουν συνειδήσεις, τραυματίζουν βάναυσα ψυχισμούς και χαρακτήρες. «Αργά ή γρήγορα θα συνέβαινε», σχολιάζει η Ζέτα Κωνσταντινίδου. «Ήταν αναμενόμενο ότι θα μεταφέρουμε στον ψηφιακό κόσμο ό,τι συμβαίνει στον πραγματικό. Οι άνθρωποι δεν αλλάζουν όταν συνδέονται στο Ίντερνετ. Μεταφέρουν εκεί τη μοναξιά αλλά και την επιθετικότητά τους, την αγάπη και τη συμπόνοια, αλλά και το μίσος τους. Συχνά, μάλιστα, τα μεταφέρουν μεγεθυμένα και πιο έντονα απ’ όσο τα βιώνουν στον πραγματικό κόσμο. Η υπερβολή είναι εύκολο να προκύψει όταν κάποιος σκέφτεται, γράφει, αλλά δεν βρίσκεται εκεί σαν φυσική παρουσία για να υποστεί τις συνέπειες αυτών που γράφει».

Τα σόσιαλ μίντια δεν είναι επαρκές αντίδοτο στη μοναξιά. Και σίγουρα δεν είναι πεδίο ανθρώπινης επαφής τα σχόλια που χαζεύει κάθε βράδυ η Κατερίνα πριν κοιμηθεί. Ευθύνονται για το ένα στα πέντε περιστατικά online παρενόχλησης και ενοχοποιούνται για τα φαινόμενα της συναισθηματικής μόλυνσης και της απανθρωποποίησης στον ψηφιακό κόσμο. Αυτό συνοπτικά σημαίνει ότι τα αρνητικά ή επιθετικά σχόλια προκαλούν τη δημιουργία περισσότερων και ακόμα πιο αρνητικών και επιθετικών σχολίων και οδηγούν τον σχολιαστή να αντιμετωπίζει τους άλλους σχολιαστές όχι σαν ανθρώπους με διαφορετικές απόψεις, αλλά σαν αόρατους και απροσδιόριστους εχθρούς που πρέπει να φιμωθούν ή -ακόμα χειρότερα- να εξαλειφθούν. 

Το φάρμακο, το εμβόλιο και το μόνο αποτελεσματικό όπλο κατά της μοναξιάς είναι οι ανθρώπινες σχέσεις. «Αυτές είναι το κλειδί για να μην αισθανόμαστε μοναξιά που μας πνίγει», καταλήγει η Ζέτα Κωνσταντινίδου. «Αλλά οι σχέσεις στην εποχή μας δεν είναι εύκολες. Οι περισσότεροι από μας θα βιώσουμε σε κάποιες φάσεις της ζωής μας τις σχέσεις σαν αγωνία. Θα βασανιστούμε για να κάνουμε μια σχέση και μετά θα βασανιστούμε για να τη συντηρήσουμε, να ζήσουμε μέσα σ’ αυτήν». 

Αυτό ίσως και να είναι το αντικλείδι που πρέπει να έχουμε στην τσέπη μας κάθε φορά που αισθανόμαστε ότι η μοναξιά μας κλείνει την πόρτα στα μούτρα και μας αφήνει σε ένα στενό, σκοτεινό δωμάτιο: η γνώση ότι όλοι κάπου – κάπου αισθάνονται μόνοι τους. Όλοι κάποτε δυσκολεύονται να ξεκινήσουν μια σχέση ή να τη διατηρήσουν ή να την τελειώσουν. Κι αν κάποιος δυσκολεύεται περισσότερο ή για μεγαλύτερο διάστημα, το καλύτερο που έχει να κάνει είναι να αναζητήσει τη βοήθεια ενός ειδικού. Στις μέρες μας θα τον βρει εύκολα, ακόμα και μέσα από τα σόσιαλ μίντια.

The post Μοναξιά, η πανδημία πριν και μετά την πανδημία appeared first on 2045.gr.

Είναι περιττό να πούμε ότι ο κλάδος που χτυπήθηκε με ιδιαίτερη σφοδρότητα τους τελευταίους 18 μήνες, είναι ο τουρισμός. Οι υπηρεσίες φιλοξενίας, ψυχαγωγίας και μεταφορών επλήγησαν βαρύτατα κατά τη διάρκεια της πανδημικής κρίσης, ενώ αλυσιδωτές είναι οι επιπτώσεις στις μεταφορές, στην εστίαση, το εμπόριο και μια σειρά άλλων κλάδων που άμεσα ή έμμεσα σχετίζονται με την τουριστική δραστηριότητα. Δεν υπάρχει ούτε ένας τουριστικός προορισμός διεθνώς που να μην επηρεάστηκε από την πρωτοφανή κρίση, και οι πρώτες ενδείξεις ανάκαμψης οδηγούν πολλούς επιχειρηματίες, εκπροσώπους και συλλογικούς φορείς του τουρισμού στην προσπάθεια να αφήσουν πίσω τους την πανδημία.

Όσο ομόθυμη όμως κι αν είναι η βούληση να επανέλθουμε στην κανονικότητα, ο ιός που μας ταλαιπωρεί δεν τη συμμερίζεται. Μήπως λοιπόν αντί για την πολυπόθητη επάνοδο στην κανονικότητα –όπως τουλάχιστον την εννοούσαμε και την προσλαμβάναμε το 2019–, να προετοιμαζόμαστε για προσαρμογή σε μία νέα κανονικότητα; Η απάντηση στο όχι και τόσο ρητορικό ερώτημα έρχεται απ’ όσα διαδραματίζονται και προλέγονται για τον τουριστικό κλάδο.

“Οι πρώτες εκτιμήσεις κάνουν λόγο για επάνοδο στα προ κρίσης μεγέθη σε ορίζοντα τριετίας, αλλά οι πιο συγκρατημένες εκτιμήσεις καταλήγουν στο ότι η πλήρης επάνοδος δεν θα έρθει πριν το 2025.“

Τα εμβόλια ως πηγή αισιοδοξίας

Κινητήριος μοχλός της αισιοδοξίας των εκπροσώπων του τουριστικού κλάδου είναι αν μη τι άλλο τα εμβολιαστικά προγράμματα που σε αρκετές περιοχές του πλανήτη προχωρούν και επεκτείνονται. Στη συντριπτική πλειονότητα των χωρών όμως, ο εμβολιασμός πόρρω απέχει από το να είναι καθολικός. Η χώρα μας, όπως και όλα τα κράτη-μέλη της ΕΕ, δέχονται επισκέπτες που είτε έχουν εμβολιαστεί, είτε έχουν υποβληθεί σε διαγνωστικό έλεγχο, είτε έχουν (πιστοποιημένα) νοσήσει από COVID-19. Το ευρωπαϊκό ψηφιακό πιστοποιητικό αν μη τι άλλο διευκολύνει τις μετακινήσεις, αλλά προφανώς δεν συνεπάγεται ότι απομακρύνει και τις όποιες ανησυχίες.

Όπως επισημαίνουν αρκετοί αναλυτές, η ταξιδιωτική φοβία που συνδέεται άμεσα με τον κορονοϊό θα συνεχίζει να λειτουργεί ανασταλτικά κυρίως για τα διεθνή ταξίδια – ακόμη και στις περιπτώσεις όπου χώρες με μηδενική ή ελάχιστη διάδοση του ιού, σχημάτισαν μεταξύ τους ταξιδιωτικές φούσκες ή διαδρόμους ασφαλούς και γρήγορης διέλευσης. Οι δυνητικοί ταξιδιώτες είναι ακόμη επιφυλακτικοί, ειδικά αν δεν έχουν ακόμη εμβολιαστεί. Αλλά ακόμη και οι εμβολιασμένοι ανησυχούν. Οι παραλλαγές του ιού που επελαύνουν διεθνώς –λόγω και των εκατομμυρίων ταξιδιωτών που τις διαδίδουν– καθιστούν ακόμη πιο δυσεπίλυτο τον γρίφο της ταξιδιωτικής συμπεριφοράς στο εγγύς μέλλον.

Συνακόλουθα, η οικονομική κρίση που συνδέεται και ανατροφοδοτείται από την πανδημία, λειτουργεί ανασταλτικά για τα ταξίδια. Οι πολυάριθμοι άνθρωποι που έχασαν τη δουλειά τους τους τελευταίους μήνες, όσοι υπέστησαν μείωση των εισοδημάτων τους και αυτοί που βιώνουν εργασιακή ανασφάλεια είναι απίθανο να ταξιδέψουν – ειδικά στο εξωτερικό. Η ανεργία που συνδέεται με τον κλάδο του τουρισμού μάλιστα έχει εκτοξευτεί σε πρωτοφανή ύψη: 100 εκατομμύρια εργαζόμενοι έχασαν την εργασία τους πέρυσι, και παραμένει εξαιρετικά αμφίβολο πόσοι εξ αυτών θα επανέλθουν στην αγορά.

Οι προσωπικές ανάγκες στο επίκεντρο

Οι ειδικοί προβλέπουν ότι η τουριστική βιομηχανία θα αναπροσαρμοστεί ακολουθώντας τις απαιτήσεις των τουριστών. Στο μέλλον, η επιλογή των διακοπών δεν θα γίνεται βάσει του προορισμού ή συγκεκριμένων αξιοθέατων, αλλά θα διαμορφωθεί βάσει των ενδιαφερόντων και των προσωπικών αναγκών των ταξιδιωτών. Εν προκειμένω, βασική απαίτηση θα είναι η υγιεινή, η τήρηση των πρωτοκόλλων και η διαφύλαξη της υγείας όλων των εμπλεκόμενων.

Οι νέες τάσεις θέλουν τις ειδικές και θεματικές μορφές τουρισμού να πρωταγωνιστούν: Τουρισμός υγείας και ευεξίας, αθλητικός και περιπέτειας, θρησκευτικός και πολιτιστικός τουρισμός. Οι ατομικές ανάγκες που στην πλειονότητά τους «καταπιέστηκαν» κατά τη διάρκεια του πανδημικού εγκλεισμού, πιθανότατα θα είναι κομβικές και θα πρέπει να καλυφθούν κατά την επόμενη μέρα.

Το πιθανότερο είναι ότι τα ταξίδια σε μεγάλα γκρουπ θα σημειώσουν επίσης κάμψη, καθώς ολοένα και λιγότεροι θα είναι πρόθυμοι να ταξιδέψουν στοιβαγμένοι με άλλους 50 στο ίδιο πούλμαν. Η συνακόλουθη αύξηση των εξατομικευμένων και οικογενειακών ταξιδιών αναμένεται να είναι καθοριστική για τη βιομηχανία.

Οι προσδοκίες από τα ταξίδια θα είναι αυξημένες, καθώς τα ηλιοβασιλέματα και τα αρχαία μνημεία δεν θα αποτελούν πια μονοσήμαντο πόλο έλξης επισκεπτών. Αντιθέτως, στην εξίσωση θα είναι παρούσες και οι προσφερόμενες υπηρεσίες σε όλα τα στάδια του τουριστικού πακέτου.

Η κομβική αξιοποίηση της τεχνολογίας

Οι τουρίστες θα αναζητούν ολοένα και περισσότερο ολοκληρωμένες ταξιδιωτικές εμπειρίες. Από την αρχική αναζήτηση και επιλογή προορισμού, έως την αναχώρηση και την επιστροφή στο σπίτι. Η τεχνολογία διαδραματίζει ήδη κομβικό ρόλο, ο οποίος αναμένεται να διευρυνθεί στο μέγιστο βαθμό.

Εφαρμογές, πλατφόρμες και ιστοσελίδες όπως το Trip.com αναμένεται να πρωταγωνιστήσουν στην επόμενη μέρα. Η διευκόλυνση των μετακινήσεων, των κρατήσεων αλλά και όλων των διαδικασιών που σχετίζονται με το ταξίδι, κρίνονται επίσης θεμελιώδεις. Το check-in χωρίς επαφή σε ξενοδοχεία και αεροδρόμια, οι εικονικές περιηγήσεις σε μουσεία, αρχαιολογικούς χώρους και άλλα σημεία ενδιαφέροντος {Δείτε το άρθρο μας}

Όπως αναφέρει ο Τζέιμς Λιανγκ, πρόεδρος της μητρικής εταιρείας η δυνατότητα να «ζωντανεύουν» οι προορισμοί, τα αξιοθέατα και τα καταλύματα στην οθόνη του δυνητικού ταξιδιώτη θα είναι κομβικά για την ανάκαμψη.  Άξια αναφοράς είναι και η μελέτη που εκπόνησε η Trip σε συνεργασία με την Google, και από την οποία προέκυψε ραγδαία άνοδος των ταξιδιών τελευταίας στιγμής, και σε κάθε περίπτωση σε χρονικά διαστήματα πολύ μικρότερα σε σύγκριση με το παρελθόν: Το 80% των πρόσφατων κρατήσεων πραγματοποιήθηκαν το τελευταίο δεκαπενθήμερο πριν την αναχώρηση, όταν προ της πανδημίας ο μέσος όρος ήταν 36 ημέρες πριν την αναχώρηση. Σημαντικός παράγοντας είναι και η ευελιξία στις ακυρώσεις και τον επαναπρογραμματισμό των ταξιδιών.

Πώς θα μετριαστούν οι ιλιγγιώδεις απώλειες;

“Σύμφωνα με τους αναλυτές της McKinsey, η αθροιστική πτώση των ταξιδιωτικών εισπράξεων έως την επάνοδο στα προπανδημικά επίπεδα, θα κινηθεί μεταξύ 3-8 τρισεκατομμύρια δολάρια.”

Τα ιλιγγιώδη ποσά υπογραμμίζουν το γεγονός ότι η ανάκαμψη θα είναι αργή και βέβαια δεν θα έρθει ταυτόχρονα και οικουμενικά. Γι’ αυτό καλούν τις κυβερνήσεις και τους παράγοντες του κλάδου να προετοιμαστούν επαναπροσδιορίζοντας τις δομές, τις υπηρεσίες και βέβαια το προσφερόμενο προϊόν. Βασικοί άξονες σε αυτή την κατεύθυνση είναι:

• Η αντιμετώπιση των ανησυχιών των ταξιδιωτών. Οι βασικότερες εξ αυτών σχετίζονται με την υγεία: Αφενός την επιδημιολογική κατάσταση των περιοχών, όσο και τις υγειονομικές υποδομές. Σημαντικός άξονας είναι και η ασφαλιστική κάλυψη, και κατά πόσο πχ τα συμβόλαια εγγυώνται την πρόσβαση στην υγειονομική περίθαλψη κατά το ταξίδι.

• Η προετοιμασία για αργή ανάκαμψη (Κατά το αισιόδοξο σενάριο –που προσώρας δεν φαίνεται να επιβεβαιώνεται η επάνοδος στο 85% των αφίξεων και των εσόδων στα επίπεδα θα σημειωθεί φέτος, ενώ η πλήρης ανάκαμψη θα έρθει έως το τέλος του 2023. Στο απαισιόδοξο σενάριο όμως, φέτος θα φτάσουμε στο 60% των εσόδων του 2019, ενώ η πλήρης ανάπτυξη θα σημειωθεί ακόμη αργότερα).

• Ο εγχώριος τουρισμός πιθανότατα θα ανακάμψει ίσως και ένα έως δύο χρόνια γρηγορότερα από τα ταξίδια στο εξωτερικό.

• Οι ταχύτητες ανάκτησης ποικίλλουν ανάλογα με τις αγορές. Η ισχυρότερη και ταχύτερη ανάπτυξη αναμένεται στις χώρες και τους προορισμούς που διαθέτουν ισχυρό εγχώριο τουρισμού και υψηλής ποιότητας δίκτυα χερσαίων μεταφορών, καθώς πιθανότατα πολλοί ταξιδιώτες θα συνεχίσουν να αποφεύγουν τις αερομεταφορές.

• Η εξάρτηση από τα εγχώρια ταξίδια και τα μη ταξίδια θα καθορίσει πιθανώς την ανάκαμψη

Αλλαγές που θα μείνουν

Τα πρωτόκολλα που έχει εκπονήσει το Παγκόσμιο Συμβούλιο Ταξιδιών και Τουρισμού αναμένεται να μείνουν μαζί μας για αρκετό καιρό. Τα ξενοδοχεία, τα αεροπλάνα, τα εστιατόρια, τα μουσεία και κάθε χώρος που δέχεται τουρίστες θα ακολουθεί συγκεκριμένα πρωτόκολλα όσον αφορά τον καθαρισμό, την απολύμανση, τον προστατευτικό εξοπλισμό του προσωπικού, αλλά και τη μείωση του συνωστισμού, τη βελτίωση του εξαερισμού και τη χρήση συμπληρωματικών μέσων όπως θερμικές κάμερες κ.ά.

Αρκετοί βέβαια αναμένουν ότι οι αλλαγές θα είναι πρόσκαιρες, και γρήγορα θα αρθούν. Κρίνοντας όμως από άλλες κομβικές αλλαγές στον κλάδο, οι οποίες επήλθαν πχ μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11^ης Σεπτεμβρίου, άλλοι προβλέπουν ότι ο μετασχηματισμός θα είναι μόνιμος. Ουδείς φανταζόταν, για παράδειγμα, ότι οι αυστηροί έλεγχοι στα αεροδρόμια θα συνεχίζονται 20 χρόνια μετά τις επιθέσεις στις ΗΠΑ. Κι όμως, έχουν ενταχθεί στη «νέα κανονικότητα», τόσο που πλέον οι περισσότεροι τους προσπερνούν. Ενδεχομένως λοιπόν η «νέα νέα κανονικότητα» να λάβει μόνιμο χαρακτήρα κι έπειτα από ένα δύο χρόνια να μη μας απασχολεί ούτε κατ’ ελάχιστο. Στην Ασία για παράδειγμα η χρήση μάσκας και η σχολαστική απολύμανση των χεριών στα μέσα μεταφοράς και κυρίως στα αεροπλάνα έχει καθιερωθεί σε συντριπτικά ποσοστά μετά την πρώτη επιδημία του SARS το 2003, αλλά και ως τακτική για την αντιμετώπιση της εποχικής γρίπης. 

Η πανδημική κρίση ως ευκαιρία

Όπως επισημαίνει η έκθεση του ΟΟΣΑ, η κρίση αποτελεί μια μοναδική ευκαιρία προκειμένου να κινηθούμε προς «δικαιότερα, πιο βιώσιμα και πιο ανθεκτικά μοντέλα τουριστικής ανάπτυξης». Οι διαρθρωτικές αδυναμίες του κλάδου και η ευπάθειά του σε εξωτερικούς κραδασμούς αποδείχθηκε περίτρανα τους τελευταίους μήνες, αναδεικνύοντας την ανάγκη διαφοροποίησης και ενίσχυσης της ανθεκτικότητας. Σημαίνουσα είναι επίσης η καλύτερη δυνατή προετοιμασία για την αντιμετώπιση αντίστοιχων ή σοβαρότερων καταστάσεων στο μέλλον, η ενθάρρυνση του ψηφιακού μετασχηματισμού και βέβαια η εγκαθίδρυση ενός πιο βιώσιμου μοντέλου με έμφαση στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής – ή έστω στη μείωση της αρνητικής επίπτωσης του κλάδου, μέσω της μείωσης εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα, υπερκατανάλωσης νερού και καυσίμων κ.ά.

Θα την αξιοποιήσουμε όμως αυτή την «ευκαιρία»; Ή θα βιαστούμε να επιστρέψουμε στην προπανδημική κανονικότητα με ό,τι αυτή συνεπαγόταν για τον πλανήτη και την υγεία μας;

The post Πώς η COVID άλλαξε οριστικά τα ταξίδια appeared first on 2045.gr.

Η οικουμενική μάχη με την πανδημία βρίσκεται στην κορύφωσή της και όλοι ελπίζουμε ότι στο τέλος θα νικήσει η ανθρωπότητα και όχι ο ιός. Προκειμένου όμως να συμβεί αυτό, είναι σαφές ότι θα πρέπει να εμβολιαστεί η συντριπτική πλειονότητα του παγκόσμιου πληθυσμού, ούτως ώστε να πάψει να κυκλοφορεί, και συνεπώς να μεταλλάσσεται ο SARS-CoV-2. Η διαδικασία του εμβολιασμού όμως προχωρά με πολύ αργά βήματα διεθνώς, με την εξαίρεση ορισμένων πλούσιων χωρών που έχουν δεσμεύσει την πλειονότητα των διαθέσιμων εμβολίων. Περίπου τέσσερα στα πέντε εμβόλια που παράγονται διεθνώς, κατευθύνονται σε χώρες υψηλού και μεσαίου εισοδήματος, ενώ μόλις το 0,2% χορηγείται σε χώρες χαμηλού εισοδήματος.

“Το πρόβλημα προφανές: Τα εμβόλια, προς το παρόν, δεν αρκούν για όλους τους κατοίκους του πλανήτη. Επομένως, οι χώρες που τα παράγουν, αλλά κυρίως όσες έχουν την οικονομική δυνατότητα διασφαλίζουν τις διαθέσιμες δόσεις για τους πολίτες τους.”

Προκειμένου να επιλυθεί το πρόβλημα, αρκετοί προτείνουν την άρση της προστασίας των πατεντών. Σε αυτό το πλαίσιο, η ανακοίνωση της κυβέρνησης Μπάιντεν ότι οι ΗΠΑ προτίθενται να υποστηρίξουν την πρόταση για άρση των πατεντών ειδικά για τα εμβόλια κατά της Covid-19, προκάλεσε ιδιαίτερη αίσθηση, αλλά και άφθονες αντιδράσεις. Αφενός, όσοι θεωρούν ότι η άρση των πνευματικών δικαιωμάτων των εν λόγω διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας είναι μονόδρομος για να αυξηθεί η προσφορά εμβολίων διεθνώς και να καλυφθεί το ταχύτερο δυνατό η ζήτηση. Αφετέρου, όσοι επισημαίνουν ότι η πρόταση κινείται στο επίπεδο των εντυπώσεων, και δεν πρόκειται να έχει ουσιαστικό αντίκτυπο στην ύφεση της πανδημίας. Πού όμως εντοπίζεται η αλήθεια;

Πώς λειτουργούν οι πατέντες;

Η πατέντα (ή το «πατέντο» όπως χαρακτηριστικά επονομάζεται στους κόλπους της εγχώριας φαρμακοβιομηχανίας) είναι το καθεστώς προστασίας των πνευματικών δικαιωμάτων φαρμάκων ή εμβολίων. To καθεστώς προστασίας των πνευματικών δικαιωμάτων των εμβολίων είναι αρκετά περίπλοκο, αλλά για να το απλουστεύσουμε θα λέγαμε ότι πρόκειται για την ανταμοιβή της καινοτομίας και έναν έμμεσο τρόπο προκειμένου να ενθαρρυνθούν οι φαρμακοβιομηχανίες να επενδύσουν στην έρευνα και ανάπτυξη πολυδάπανων και αμφίβολης αποτελεσματικότητας σκευασμάτων.

Όπως επισημαίνουν αρκετοί ειδικοί, εφόσον δεν υπήρχαν καν οι πατέντες των εμβολίων –όπως μαξιμαλιστικά ζητούν ορισμένοι– θα ήταν πρακτικά ασύμφορο για μια φαρμακοβιομηχανία ακόμη και να μπει στη χρονοβόρα και πολυδάπανη διαδικασία έρευνας ενός εμβολίου που θα μπορούν να αντιγράψουν οι ανταγωνιστές της, σχεδόν αμέσως μετά την εμπορική κυκλοφορία του.

Η προστασία είναι πολυετής και διαρκεί συνήθως έως και 20 έτη, με το σκεπτικό ότι εκτός από τις διαδικασίες έρευνας και ανάπτυξης, απαιτούνται και χρονοβόρες διαδικασίες κλινικών δοκιμών και εγκρίσεων. Θα πρέπει ασφαλώς να συνυπολογίζουμε το γεγονός ότι τα περισσότερα φάρμακα και εμβόλια δεν φτάνουν καν στην εγκριτική διαδικασία.

Ποιοι είναι υπέρ

Αρκετές χώρες ανά τον κόσμο, οι οποίες διαθέτουν εκτεταμένες και προηγμένες δυνατότητες παραγωγής εμβολίων όπως η Ινδία, η Βραζιλία, η Αίγυπτος, η Νότια Αφρική κ.ά., πιέζουν εδώ και μήνες για την άρση των πατεντών. Η πρόσφατη επιδημική έξαρση στην Ινδία έφερε το ζήτημα πιο πιεστικά στην επικαιρότητα, καθώς η ασιατική χώρα θα επιθυμούσε να παράγει εμβόλια εντός συνόρων. Επισημαίνεται βέβαια ότι οι Ινδοί ιθύνοντες δεν επιθυμούν να συμβεί το ίδιο και εντός συνόρων. Υπέρ της άρσης φέρονται και άλλες χώρες παραγωγής και ανάπτυξης εμβολίων όπως η Κίνα και η Ρωσία, παρότι δεν το έχουν ακόμη πράξει για τα δικά τους εμβόλια.

Υπέρ της άρσης όμως εκφράζονται και αρκετοί ειδικοί, επιστήμονες, νομπελίστες και πολιτικοί πλούσιων χωρών. Αρκετοί επίσης επισημαίνουν ότι η καινοτομία δεν εξαντλείται στις μεγάλες φαρμακευτικές εταιρείες, καθώς προέρχεται και από μικρότερες εταιρείες βιοτεχνολογίας ή ακόμη και startups που αναγκάζονται να αναζητούν –συνήθως μάταια– χρηματοδότηση για να αναπτύξουν φάρμακα και εμβόλια.

Ο γενικός διευθυντής του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, Τέντρος Αντανόμ Γκεμπρεγιεσούς επαίνεσε την αμερικανική πρόταση ως μία «μνημειώδη στιγμή στον αγώνα κατά της Covid-19», αναγνωρίζοντας ότι η άρση των πατεντών θα αμβλύνει την εμβολιαστική ανισότητα. O επικεφαλής του ΠΟΥ έχει κατ’ επανάληψη ζητήσει την άρση των πατεντών προκειμένου να αντιμετωπιστεί η COVID-19. Αντίστοιχες είναι οι εκκλήσεις και άλλων διεθνών οργανισμών όπως η UNESCO.

Ποιοι είναι κατά

Εκτός από τις φαρμακοβιομηχανίες που παράγουν εμβόλια, την αντίθεσή τους στην πρόταση των ΗΠΑ εκφράζουν αρκετές κυβερνήσεις ανά τον κόσμο – πιθανότατα λόγω των εντατικών πιέσεων που ασκεί το φαρμακευτικό λόμπι. Στην προτεινόμενη άρση προστασίας των πνευματικών δικαιωμάτων–που σημειωτέον πρέπει να εγκριθεί από την ολομέλεια του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου– αντιτίθετο στο πρόσφατο παρελθόν τόσο η αμερικανική κυβέρνηση, όσο και η ΕΕ, αλλά και τρίτες χώρες, όπως η Ελβετία και η Ιαπωνία. 

«Ποιος θα αναπτύξει εμβόλια την επόμενη φορά;» αναρωτήθηκε στο twitter ο επικεφαλής της Vesper Health.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή τηρεί προς το παρόν μία μάλλον αμφίθυμη στάση απέναντι στις πατέντες. Παρότι σχεδόν όλα τα υψηλόβαθμα στελέχη αναγνωρίζουν ότι πρέπει να αυξηθεί η παραγωγή εμβολίων και να ενισχυθεί η εξαγωγή τους σε όλες τις χώρες του πλανήτη, επισημαίνουν ότι η άρση των πατεντών δεν θα συνεισφέρει προς αυτή την κατεύθυνση. Ειδικά αν διατηρηθεί το σημερινό status-quo: Αρκετές χώρες παραγωγής εμβολίων όπως οι ΗΠΑ και το Ην. Βασίλειο απαγορεύουν τις εξαγωγές, ενώ το ίδιο συμβαίνει και με τις χώρες που εξάγουν πρώτες ύλες απαραίτητες για την παραγωγή τους.

Προς αυτή την κατεύθυνση, στην πρόσφατη σύνοδο κορυφής της ΕΕ συζητήθηκε η προοπτική δημιουργίας ενός μηχανισμού εκτάκτου ανάγκης, ο οποίος στην πράξη θα υποχρεώνει τις φαρμακοβιομηχανίες να παραχωρούν προσωρινές άδειες παραγωγής των εμβολίων τους σε τρίτους, κατά τη διάρκεια επειγουσών καταστάσεων, όπως προφανώς είναι και η τρέχουσα. Όπως είναι εύλογο, θα προβλέπεται αποζημίωση για την παραχώρηση των πνευματικών δικαιωμάτων.

Αυτό άλλωστε συμβαίνει ήδη εν μέρει. Η AstraZeneca για παράδειγμα έχει ήδη συνάψει συμφωνίες με παραγωγούς εμβολίων στην Ινδία, τη Βραζιλία και άλλες χώρες, ενώ το ίδιο έχει συμβεί με το ρωσικό Ινστιτούτο Γκαμαλέγια που αδειοδότησε εργοστάσια ανά τον κόσμο για την παραγωγή του Sputnik-V.

Τι θα κάνει η Ελλάδα;

Η ελληνική φαρμακοβιομηχανία είναι ιδιαίτερα ενεργή στην παραγωγή φαρμάκων, με εξαγωγική παρουσία σε τουλάχιστον 80 χώρες ανά τον κόσμο. Όπως εξηγούν στο 2045.gr παράγοντες του κλάδου, είναι εντελώς διαφορετικής τάξης και δυσκολίας η παραγωγή γενόσημων φαρμάκων και εμβολίων. Στη χώρα μας άλλωστε δεν υπάρχει εργοστάσιο παραγωγής εμβολίων. Ακόμη όμως κι αν αίρονταν οι πατέντες, θα χρειαζόταν επένδυση της τάξης των 20-30 εκατ. ευρώ και βέβαια η πρόσληψη εξειδικευμένου ανθρώπινου δυναμικού, προκειμένου η χώρα να μπει στον διεθνή χάρτη της παραγωγής μετά από 15-18 μήνες. Σύμφωνα με πληροφορίες μας, εγχώριες φαρμακοβιομηχανίες που εξέφρασαν σε διερευνητικό επίπεδο το ενδιαφέρον τους για την παραγωγή εμβολίων (τόσο του Sputnik-V όσο και του σκευάσματος της moderna), δεν έλαβαν σαφείς απαντήσεις από τους αρμόδιους των αντίστοιχων εταιρειών και οργανισμών.

Πόσο θα βοηθήσει;

Η άρση των πατεντών, όπως είναι λογικό, θα επιτρέψει την αύξηση της παραγωγής εμβολίων. Όχι όμως σε βραχυπρόθεσμο ορίζοντα, καθώς η παραγωγή των εμβολίων (ειδικά κατά της covid) είναι μία εξαιρετική σύνθετη και απαιτητική διαδικασία που απαιτεί μεγάλες επενδύσεις, εξειδικευμένο και εκπαιδευμένο προσωπικό, αυστηρότατα πρωτόκολλα ασφαλείας. Σημαντική παράμετρος είναι και η έλλειψη πρώτων υλών η οποία αποτελεί το βασικότερο ίσως εμπόδιο στην αύξηση της παραγωγής.

Εξάλλου, η άρση των πατεντών είναι πιθανό να διαφοροποιήσει την εστίαση από τα πραγματικά προβλήματα της εμβολιαστικής αλυσίδας, που είναι η παραγωγή και η διανομή των εμβολίων. Θα ήταν φρόνιμο, ισχυρίζονται πολλοί, οι πλούσιες χώρες να μοιραστούν δόσεις με τις φτωχότερες, αντί απλώς να μοιραστούν τη «συνταγή». «Η κατάργηση της προστασίας των πνευματικών δικαιωμάτων δεν είναι πανάκεια» δήλωσε ο Στιβ Μπέιτς, διευθύνων σύμβουλος της βρετανικής Bioindustry Association. «Η παράδοση στις κυβερνήσεις των χωρών ενός βιβλίου συνταγών χωρίς τα συστατικά, τις συμφωνίες, την υποδομή και το πολυπληθές εργατικό δυναμικό με τις υψηλές δεξιότητες που απαιτούνται για τη χορήγηση ασφαλών και αποτελεσματικών εμβολίων, δεν πρόκειται να προσφέρει γρήγορα βοήθεια σε όλους όσους το χρειάζονται», προειδοποίησε.

Από την άλλη, δεν μπορούμε να αγνοήσουμε ότι οι χώρες που ζητούν την παραίτηση των φαρμακοβιομηχανιών από τα πνευματικά τους δικαιώματα, αντιμετωπίζουν σοβαρότατα προβλήματα από την τρέχουσα πανδημία, και απλώς ζητούν την ευκαιρία να παραγάγουν εμβόλια χωρίς τον φόβο των ποινικών διώξεων από τους κατόχους τους. Όπως τονίζει και ο Τζον Νκενασόνγκ, διευθυντής του Κέντρου Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων της Αφρικής: «Πρέπει να είναι στη σωστή πλευρά όταν γράφεται η ιστορία της πανδημίας».

The post Πατέντες εμβολίων: Είναι λύση η άρση της προστασίας τους; appeared first on 2045.gr.

«Στο Εκουαδόρ οι άνθρωποι ακόμα αναζητούν τις σορούς των συγγενών τους που πέθαναν από κορονοϊό πριν από 4 μήνες. Στην Ιταλία ένα αγόρι παρακαλεί τον ιερέα να τον συγχωρήσει επειδή κατέβασε την μάσκα του όσο βρισκόταν εκτός σπιτιού. Από τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο είχαμε να δούμε τόσους πολλούς ανθρώπους να έχουν μαζικά τραυματιστεί» έγραφε ο Economist στις 29 Αυγούστου 2020 σε άρθρο με τίτλο «Πώς να μειώσετε το ψυχικό τραύμα του κορονοϊού», αποτελώντας ένα ακόμα μέσο που παρομοίαζε την υγειονομική κρίση και τις απώλειές της με αυτές μιας εμπόλεμης κατάστασης παγκόσμιου βεληνεκούς. Όσο όμως κι αν στο πρώτο άκουσμα της, η παρομοίαση αυτή φαντάζει επιτυχής, για ψυχολογικούς κυρίως λόγους, οι ειδικοί διαφωνούν, συγκλίνοντας μάλιστα στην άποψη ότι οι καταγεγραμμένες απώλειες δεν μπορούν να προσδιορίσουν τις μελλοντικές επιπτώσεις. Κι αυτό γιατί η πανδημία έτσι όπως βιώνεται από τον σύγχρονο παγκοσμιοποιημένο άνθρωπο είναι καινοφανής.

Σε μια προσπάθεια ποσοτικοποίησης των πεπραγμένων να αναφέρουμε ότι η πανδημία έχει την στιγμή που γράφεται το άρθρο αφήσει πίσω της 3.551.592 νεκρούς, σύμφωνα με την καταγραφή του John Hopkins University. Για όσους αναρωτιούνται ο Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος σύμφωνα με την Wikipedia άφησε πίσω του περίπου 80 εκατ. νεκρούς. Η πανδημία έχει επίσης επηρεάσει την ζωή ακόμα 170.787.066 ανθρώπων οι οποίοι νόσησαν από μια ασθένεια που κατ’ ομολογία είχε υψηλά ποσοστά θνησιμότητας κι ακόμα περισσότερες πιθανότητες νοσηλείας σε εντατική μονάδα, εμπειρία δυσάρεστη ακόμα κι αν το τέλος είναι ευτυχές.

Επιπλέον η πανδημία επηρέασε και την ζωή όσων εκ των 7,8 δισεκατομμυρίων κατοίκων αυτού του πλανήτη δεν νόσησαν. Είτε γιατί έχασαν ένα οικείο τους πρόσωπο, είτε γιατί έζησαν έναν χρόνο και πλέον με την αγωνία μήπως νοσήσουν, είτε γιατί έχασαν τις δουλειές τους, είτε γιατί έχασαν τις κοινωνικές τους συναναστροφές, είτε γιατί έχασαν τους τρόπους ψυχαγωγίας και χαλάρωσής τους. Στην τελική είτε γιατί αναγκάστηκαν να κάνουν πολλά από τα παραπάνω μέσα από μια οθόνη, που στην αρχή φάνταζε σωτήρια, αλλά στη συνέχεια μετατράπηκε σε ένα μη επαρκές υποκατάστατο. Το ερώτημα που γεννάται λοιπόν από όλα τα παραπάνω είναι πώς θα είναι το αύριο, όταν όλο αυτό τελειώσει και για να απαντηθεί θα πρέπει να συνυπολογίσουμε όλα τα μέχρι τώρα δεδομένα.

Είμαστε σε πόλεμο;

«Στις απειλές του σήμερα θα πρέπει να συμπεριλάβουμε μια από τις χειρότερες με τις οποίες μπορεί να έρθει αντιμέτωπο ένα θηλαστικό όπως ο άνθρωπος, αυτήν της ομηρίας» αναφέρει στο 2045.gr o κ. Γιώργος Αλεβιζόπουλος, καθηγητής ψυχιατρικής και ψυχοφαρμοκολογίας και Αντιπρόεδρος της Ελληνικής Ψυχιατρικής Εταιρείας, ξεκαθαρίζοντας ωστόσο ότι η φράση «ζούμε έναν πόλεμο» δεν έχει καμία αντιστοιχία με την πραγματικότητα.

«Ζούμε μια περίοδο τρομοφοβίας και τρομολαγνείας. Το ζούμε έναν πόλεμο είναι κάτι που αδιαμφισβήτητα δεν ισχύει, γιατί αρχικά δεν καταστρέφονται οι υποδομές της κοινωνίας μας και δεν σκάνε βόμβες γύρω μας. Άρα δεν ζούμε σε πόλεμο. Πόλεμο στη ζωή μου έζησα το 1995 όταν επισκέφτηκα τον εμφύλιο στη Ρουάντα  και δεν είχε καμία σχέση με την υγειονομική κρίση, σας διαβεβαιώ”.

“Να δεχτούμε ότι σήμερα έχουμε σαφέστατα μια υγειονομική κρίση, μια βιολογική κρίση, μια κρίση οικονομική, ή μάλλον μια μετάβαση των οικονομικών προτεραιοτήτων, γιατί μην ξεχνάτε ότι όταν κλαίει η Lufhtansa γελάει η Netflix και ούτω καθεξής, αλλά μέχρι εκεί.”

“Όσο μπαίνουμε σε αυτή την αντίληψη ότι ζούμε πόλεμο, η ομηρία που προαναφέραμε γίνεται τραγική και υπό αυτή την ερμηνεία αποτελεί απειλή». Η ομηρία συνδυάζεται με απομάκρυνση τουλάχιστον χρονικά, της ελπίδας κι αυτό έχει κλιμακώσει τα συναισθήματά μας, με αρκετούς ανθρώπους να εμφανίζουν ήδη σημάδια κατάθλιψης.

Όπως επισημαίνει ο ψυχολόγος ψυχοθεραπευτής κ. Νίκος Νικολακάκης στο 2045.gr «περάσαμε από μια εναλλαγή συναισθημάτων, με τον καθένα από εμάς να το βιώνει με τον δικό του μοναδικό τρόπο. Η αρχική πληροφόρηση, η οποία ερχόταν με αρκετά παράξενο τρόπο μέσα από τις ειδήσεις και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης γέννησε τον φόβο. Εκείνη την αρχική περίοδο κοιτούσαμε τις όποιες πληροφορίες παραξενεμένοι κι είχαμε την αίσθηση ότι πρόκειται για κάτι που δεν μας ακουμπά ή αφορά, μια στάση δηλαδή άρνησης, αντίστασης, απέναντι σε μια δύσκολη συνθήκη. Η άρνηση εντάθηκε και από τον ακραίο τρόπο αντιμετώπισης της πανδημίας στην Κίνα, από τις αλλαγές δηλαδή που έφερε στην καθημερινότητα των Κινέζων οι οποίες ήταν κινούνταν έξω από την σφαίρα του δυτικού κόσμου.

Όσο ο ιός ερχόταν πιο κοντά στον φόβο ακολούθησε η αγωνία, μια αγωνία που κλιμακώθηκε στην είδηση των πρώτων κρουσμάτων στην Ελλάδα. Και πάλι ισχυρός παράγοντας της κλιμάκωσης των συναισθημάτων ήταν ο τρόπος που προσπαθήσαμε να πάρουμε απαντήσεις και να ανακουφιστούμε. Ήταν ένα από τα πιο δύσκολα μονοπάτια στα οποία μπήκαμε όλοι μας. Η πρόσβαση δε σε ακραίες πληροφορίες έφερε τον τρόμο, τον θυμό, ακόμα και την απόγνωση κάποιες φορές.

Μετά από έναν χρόνο και πλέον όπου η πανδημική κρίση παρατείνεται και δεδομένου ότι ο βασικότερος άξονας εγκαθίδρυσης της ψυχικής μας υγείας είναι η ελπίδα, υποβαλλόμαστε σε μια συνεχή επαναδιαπραγμάτευση και αρχίζει να χάνεται η ελπίδα ως συνθήκη. Αυτό προκαλείται ένα μούδιασμα, έναν μαρασμό, ο οποίος σε συνδυασμό με την ιδιαίτερη συνθήκη της απώλειας του ελέγχου που εμπεριέχει η πανδημίας φέρνει την κατάθλιψη. Αυτό ωστόσο εξαρτάται από το πώς διαχειρίζεται ο καθένας τα παραπάνω. Η αλήθεια είναι όμως δεν υπάρχει πατέντα για κάτι πρωτόγνωρο, πρόκειται για μια βαθύτατα βιωματική εμπειρία όπως είναι οτιδήποτε που έχει να κάνει με το άγνωστο και την απώλεια ελέγχου στην κοινωνία μας».

Τα συμπτώματα κατάθλιψης έχουν επισημάνει αρκετές μελέτες που έχουν πραγματοποιηθεί μέχρι σήμερα για τις ψυχολογικές επιπτώσεις της πανδημίας.

Ενδεικτικά να πούμε ότι οι βάσει των πρώτων μελετών για την επίδραση της πανδημίας στον γενικό πληθυσμό, οι οποίες πραγματοποιήθηκαν στην Κίνα,  καταγράφηκαν επιπτώσεις όπως αυξημένο στρες στο 50% των συμμετεχόντων.

Στην άλλη άκρη του Ειρηνικού, έρευνα του Pew Research Center, έδειξε ότι το 73% των Αμερικανών που συμμετείχαν αισθάνονταν ανήσυχοι τουλάχιστον λίγες ημέρες την εβδομάδα από την έναρξη της πανδημίας.

Κάπως έτσι ήδη από το πρώτο lockdown, οι συνταγές για φάρμακα κατά του άγχους αυξήθηκαν κατά 34%, με την πλειονότητα των ασθενών να συνταγογραφεί φάρμακα για πρώτη φορά κι όχι ως συνέχεια κάποιας θεραπείας.

Ο αντίκτυπος συνεχίστηκε. Τον Αύγουστο του 2020 ο CDC δημοσίευσε τα αποτελέσματα μιας αμερικανικής μελέτης που πραγματοποιήθηκε σε δείγμα 5000 ενηλίκων βάσει της οποίας το 40.9% των συμμετεχόντων είχαν τουλάχιστον ένα σχετικό ψυχικό ή συμπεριφορικό πρόβλημα που συνδεόταν με την πανδημία. Τα συμπτώματα στρες και ψυχικού τραύματος που σχετίζονταν με την πανδημία εντοπίστηκαν στο 26,3% του δείγματος ενώ αυτά των αγχωδών διαταραχών και της κατάθλιψης στο 30,9%, του δείγματος.

“Bάσει πρόσφατων στοιχείων του ΟΟΣΑ το 4,7% των Ελλήνων που ανέφερε μέτρια έως σοβαρά συμπτώματα κατάθλιψης προ πανδημίας έφτασε στο 22,8% το 2020”

Αντίστοιχα βάσει της διεπιστημονικής μελέτης που δημοσιεύτηκε στο τεύχος Ιανουαρίου 2021 του Journal of Affective Disorders με τίτλο «Αυτοαναφερόμενες μεταβολές στο άγχος, την κατάθλιψη και την αυτοκτονία κατά τη διάρκεια του lockdown της COVID-19 στην Ελλάδα», το 9,31% του δείγματος εμφάνισε κλινική κατάθλιψη, το 23,31% όσων είχαν ιστορικό κατάθλιψης, υποτροπίασε και το 8,96% όσων δεν είχαν ιστορικό, εκδήλωσαν το πρώτο τους.

Τα παιδιά, ο μεγάλος χαμένος της κρίσης

Σύμφωνα με την καθηγήτρια ψυχιατρικής Ζακλίν Γκολάν του αμερικανικού Πανεπιστημίου Northwestern ακόμα και τώρα που οδεύουμε προς την έξοδο της υγειονομικής κρίσης χάρη στους εμβολιασμούς η «ανάδυση» στο φως μετά από ένα έτος πανδημίας θα αποτελέσει μια δύσκολη μετάβαση για κάποιους και θα απαιτήσει χρόνο».

«Μέχρι σήμερα πολλοί ειδικοί έχουν αναφέρει ότι μετά την πανδημία του κορονοϊού θα μπούμε στην ψυχιατρική πανδημία και γι’ αυτή δεν υπάρχει εμβόλιο» σημειώνει ο κ. Νικολακάκης, εξηγώντας ότι «ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε τα ερεθίσματα στηρίζεται στα τρία ΑΑΑ, αντιλαμβάνομαι-αποδέχομαι-αντικαθιστώ. Αφού το κατανοώ γνωστικά μετά πρέπει να το αντιληφθώ και συναισθηματικά. Αυτή είναι η πλέον δύσκολη διαδικασία. Από την στιγμή που θα μπορέσουμε να αποδεχτούμε τη συνθήκη, έρχεται και η αντικατάσταση που είναι ένα πιο εύκολο μονοπάτι. Το κλειδί σε όλο αυτό είναι η αποδοχή. Στην προσπάθειά μας να προσαρμοστούμε περάσαμε πάρα πολλά στάδια κατά το οποία ναι μεν κατανοήσαμε ότι έτσι είναι πλέον η ζωή μας, έτσι πρέπει να δουλεύουμε, αλλά όχι απαραίτητα και το αποδεχτήκαμε.

Το παραπάνω βέβαια δεν ισχύει για όλους και «σε κάθε περίπτωση «θα ήταν επιπόλαιο να πούμε ότι οι συνέπειες θα είναι καλές, κακές, ή αδιάφορες. Στην πραγματικότητα δεν ξέρουμε για καμία καινούργια κατάσταση πώς θα είναι το μέλλον» όπως επισημαίνει ο κ. Αλεβιζόπουλος.

«Ένα πράγμα που μπορούμε να πούμε με σιγουριά είναι πως τα πραγματικά ποσοστά των αγχωδών διαταραχών δεν είναι τόσο υψηλά όσο περιμέναμε. Και σε αυτά παρατηρείται και μεγάλη διακύμανση ανάλογα με τον πληθυσμό τον οποίο εξετάζουμε. Για παράδειγμα οι συνάνθρωποι μας στην Ανατολή το έχουν περάσει από ψυχολογικής σκοπιάς πολύ πιο ήπια σε σχέση με τους Ευρωπαίους και τους Αμερικανούς βάσει των σχετικών ερευνών» προσθέτει. Για την ακρίβεια στην Άπω Ανατολή το ποσοστό αύξησης του άγχους και της κατάθλιψης στον πληθυσμό κυμαίνεται στο 17% με μια μετανάλυση, σε σχέση με την Δύση που φτάνει στο 26% βάσει πρόσφατης έρευνας» συμπληρώνει.

«Το βασικό πρόβλημα όμως και το σοβαρότερο κατά την γνώμη μου για το μέλλον είναι η κοινωνική απόσταση στους αναπτυσσόμενους εγκεφάλους, δηλαδή τα παιδιά και τους εφήβους. Για τους αναπτυσσόμενους εγκεφάλους το πλούσιο περιβάλλον οδηγεί σε νευρογέννεση, νευροανάπτυξη άρα και σε πολύ πιο λειτουργικούς εγκεφάλους σε αντίθεση με το φτωχό περιβάλλον που οδηγεί στο ακριβώς αντίθετο αποτέλεσμα. Με κλειστά τα σχολεία έχουμε παιδιά που έχουν ζήσει δύο χρόνια σχεδόν στο σπίτι έξω από το φυσικό τους περιβάλλον» τονίζει. Άλλωστε δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι σε αντίθεση με την ενήλικη ζωή, η παιδική και εφηβική περίοδος είναι αυτή που οι άνθρωποι περνούν το μεγαλύτερο χρόνο με τους συνομήλικους τους, άρα έχει αφαιρεθεί το σημαντικότερο κομμάτι της ανάπτυξης κοινωνικού τύπου».

«Είμαστε βαθιά μαθησιακά όντα οι άνθρωποι και φυσικά και τα παιδιά που είναι ακριβώς στη φάση που ρουφάνε την γνώση, την πληροφορία και το ερέθισμα, αρχίζουν να εξοικειώνονται με την συνθήκη ότι η πραγματικότητα είναι αυτό. Είναι πράγματι από τους άμεσα πληγέντες, γιατί εμείς ως ενήλικες έχουμε και κάποια εργαλεία μέσα από την υπάρχουσα γνώση, εκείνα όχι. Το παιδί που δεν έχει αυτή την γνώση και την εμπειρία είναι ανίσχυρο προς αυτό, πόσο μάλλον όταν μεγαλώνει με έναν πολύ φοβισμένο ενήλικα» σημειώνει από πλευράς του ο κ. Νικολακάκης.

Να σημειωθεί ότι έρευνα της startup Sentio Solutions που ασχολείται με δράσεις ψυχικής υγείας, έδειξε ότι το 60% των συμμετεχόντων μαθητών και φοιτητών θεωρεί ότι η ψυχική τους υγεία επιδεινώθηκε. Το 26% μάλιστα δήλωνε σύμφωνο με την φράση «μου λείπουν τα πιο διασκεδαστικά χρόνια της ζωής μου».

Η εξ αποστάσεως εργασία

Αναντίρρητη συνθήκη είναι και η εξ αποστάσεως εργασία, στην οποίο ωθήθηκαν πολλοί εργαζόμενοι, με τις πρόσφατες έρευνες να εκτιμούν ότι ο digital nomad και το home office θα παραμείνουν σε μεγάλο ποσοστό και μετά την κρίση. Ενδεικτικά να αναφέρουμε ότι η Ελλάδα ήταν μια από τις χώρες με τα χαμηλότερα ποσοστά τηλεργαζόμενων στην Ευρώπη. Σύμφωνα με την Eurostat, προ πανδημίας κατατασσόταν 24η μεταξύ 31 κρατών. Η συνθήκη δείχνει να αλλάζει ραγδαία με τέσσερις στις δέκα εταιρείες να τοποθετούνται θετικά στην προοπτική εφαρμογής της τηλεργασίας και μετά την πανδημική κρίση, σύμφωνα με σχετική έρευνα του Ελληνογερμανικού Εμπορικού και Βιομηχανικού Επιμελητηρίου.  

Αυτή η εξ αποστάσεως εργασία όμως, είναι σύμφωνα με τον κ. Αλεβιζόπουλο κάτι απειλητικό για πολλούς λόγους. «Επί της ουσίας ο εργαζόμενος δεν βρίσκεται στο χώρο που συμβαίνουν οι μεταβολές, δεν έχει τον έλεγχο των καταστάσεων, κάπως έτσι το μήνυμα του “θα δουλεύεις από το σπίτι” μεταφράζεται από πολλούς εργαζόμενους ως “μπορεί να απολυθώ χωρίς να το καταλάβω”. Από αυτόν και μόνο τον συλλογισμό προκύπτουν πολλαπλά προβλήματα, όπως το γνωστό παράδειγμα των μεταπτυχιακών οικονομικών σχολών με τον εργαζόμενο της General Motors πριν από το κραχ. Τι λέει αυτό, ότι ένας εργαζόμενος της αυτοκινητοβιομηχανίας έχει ένα χαλασμένο αυτοκίνητο και 5 χιλιάδες δολάρια στην άκρη. Έρχεται έτσι αντιμέτωπος με το δίλημμα “να πάρω καινούργιο αυτοκίνητο ή θα με διώξουν λόγω κρίσης και θα έχω ξοδέψει τις 5 χιλιάδες και δεν θα έχω δουλειά;”. Μετά από σκέψη αποφασίζει να κρατήσει τις 5 χιλιάδες, να μην αγοράσει αυτοκίνητο, με αποτέλεσμα η General Motors να κλείσει και ο εργαζόμενος να χάσει τη δουλειά του, ξοδεύοντας μέσα σε ένα μικρό διάστημα τις 5 χιλιάδες του. Κάτι δηλαδή σαν αυτοεκπληρούμενη προφητεία με πολλαπλές προεκτάσεις».

Η τεχνολογία σύμμαχος ή δυνητικός εχθρός

Ένας ακόμα μεγάλος χαμένος της πανδημίας ήταν πέρα από τα παιδιά και οι κοινωνικές επαφές.

«Η πανδημία έφερε μεγάλη στροφή στο πως επικοινωνούμε και πώς σχετιζόμαστε, αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η ανθρωπότητα έχει περάσει από πολλά καταστροφικά μονοπάτια καταφέρνοντας πάντα να ξαναβρεί τα πατήματά της. Η προσαρμογή άλλωστε δεν σημαίνει καταστροφή, αλλά μια νέα ματιά για το πώς βλέπουμε την πραγματικότητα.”

“Είναι μια ευκαιρία επανατοποθέτησης υπό ένα διαφορετικό πρίσμα, αλλά όχι καταστροφολογίας. Βήμα-βήμα πιστεύω ότι οι ανθρώπινες σχέσεις θα ξαναθριαμβεύσουν.”

“Ωστόσο θέλει τον χρόνο του, μην ξεχνάμε ότι υπομονή σημαίνει συμμαχία με τον χρόνο» αναφέρει σχετικά ο κ. Νικολακάκης.

Εξίσου αδιαμφισβήτητα βέβαια η ανάγκη για κοινωνική επαφή μας εξοικείωσε αναπόφευκτα με την τεχνολογία. Κι αυτή η εξοικείωση θα μπορούσε να αποτελέσει μια κάποια λύση στην περίπτωση των παιδιών.

«Στην περίπτωση των παιδιών που προαναφέραμε θα μπορούσαν να υπάρξουν αντιρροπιστικοί μηχανισμοί ανάπτυξης, οι οποίοι θα προκύψουν μέσα από τις πληροφορίες που παίρνει κανείς από τον υπολογιστή. Το αν θα υπάρξουν δεν μπορούμε να το ξέρουμε ακόμα, γιατί το σύστημα του ανθρώπινου εγκεφάλου είναι χαοτικό με την έννοια της φυσικής υπόστασης της χαοτικής εξίσωσης» τονίζει ο κ. Αλεβιζόπουλος.

«Θα πρέπει να γνωρίζουμε ότι ένας σημερινός άνθρωπος λαμβάνει ημερησίως τόσες πληροφορίες όσες έπαιρνε στην διάρκεια ολόκληρης της ζωής του ένας άνθρωπος του 1900. Άρα λοιπόν η εκγύμναση που κάνουμε στον εγκέφαλό μας μέσα σε μια ημέρα αντιστοιχεί στην ζωή ενός ανθρώπου το 1900. Αυτός είναι και ο λόγος που έχουμε πολύ πιο αποτελεσματικό εγκέφαλο κατά μέσο όρο σε σχέση με 100 χρόνια πριν»

Σε κάθε περίπτωση κι άσχετα με το αν οι «μηχανές» καταφέρουν να εξισορροπήσουν την κατάσταση, το σίγουρο είναι ότι η εξάρτηση του ανθρώπου από αυτές αυξάνει μέρα με την ημέρα. «Όσο ο άνθρωπος εξελίσσεται κατ’ αυτόν τον τρόπο κι ο εγκέφαλός του προσπαθεί να φτιάξει τελικά προϊόντα επεξεργασίας πληροφορίας, τόσο πιο πολύ εξαρτάται από τις μηχανές» εξηγεί ο κ. Αλεβιζόπουλος. «Να το εξηγήσουμε. Επειδή ακριβώς είναι πάρα πολλές οι πληροφορίες που λαμβάνουμε ο εγκέφαλός μας κάνει μια οικονομία και προσπαθεί να φτιάξει τελικά προϊόντα επεξεργασίας κι όχι να επεξεργαστεί την ίδια την πληροφορία. Για παράδειγμα ξέρουμε ότι το να κάνεις έναν πολλαπλασιασμό γυμνάζει το μυαλό σου σε σχέση με το αν τον κάνει το κομπιουτεράκι. Αλλά είναι άδικο να πούμε ότι αν ένα παιδί δεν κάνει έναν πολλαπλασιασμό με το μυαλό δεν γυμνάζει το μυαλό του γιατί αντίστοιχα το γυμνάζει με την διαχείριση του αποτελέσματος που του έδωσε η μηχανή. Είναι μια ποιοτική διαφορά στην περίπτωση αυτή, γιατί όπως έλεγε κι ο Μαρξ, μεγάλες ποσοτικές διαφορές κάνουν ποιοτικές διαφορές. Η ποσοτική διαφορά του χρόνου που εξοικονομούμε, στην πραγματικότητα κάνει ποιοτική διαφορά στο παράδειγμά μας. Άλλωστε το βιβλίο του σήμερα είναι η οθόνη και για τα παιδιά και δεν θεωρώ κακό κατ’ ανάγκη να εξοικειώνονται μαζί της. Δηλαδή σκεφτείτε αν 30 χρόνια πριν η κόρη σας διάβαζε ατελείωτα βιβλία θα της λέγατε “παν μέτρον άριστο” μην διαβάζεις, δεν νομίζω».

Η εξέλιξη της επικοινωνίας στην μετά-κορονοϊό εποχή

Αναρίθμητες έρευνες της πανδημικής περιόδου επισφραγίζουν και την μεγάλη στροφή στην διαδικτυακή επικοινωνία. Η εξοικείωση μας με αυτή μάλιστα εκτιμάται ότι θα οδηγήσει στην διατήρησή της και μετά την κρίση. Σημειωτέον ότι στην περίπτωση της χώρας μας και σύμφωνα με την Focus Bari, η χρήση Ίντερνετ έχει φτάσει στο 96% των Ελλήνων 13-74 ετών, έχοντας μάλιστα ξεπεράσει το 70% στις ηλικίες 65-74. Την ίδια στιγμή επτά στους δέκα Έλληνες δηλώνουν καθημερινοί χρήστες των social media, επικοινωνώντας μέσα από αυτά. Τι θα μπορούσε να σημάνει αυτό για το μέλλον της επικοινωνίας;

«Πλέον τα instant messages έχουν υποκαταστήσει την γλωσσική επικοινωνία κι αυτό είναι κάτι που θα συνεχιστεί. Είναι το ίδιο ακριβώς που συμβαίνει με την μαγειρική, επειδή δουλεύω δεν έχω χρόνο να μαγειρέψω έτσι στρέφομαι σε έτοιμο φαγητό. Η συνεχή χρήση με ωθεί σιγά σιγά να ξεχάσω τη γεύση του σπιτικού φαγητού και να το εξισώσω στο μυαλό μου με ένα δώρο διακοπών. Είναι μεν σημαντικό αλλά επειδή οι συνθήκες είναι τέτοιες και δεν μπορώ να το απολαύσω, το αφήνω στην άκρη. Κάτι τέτοιο θα μπορούσε να ισχύσει στο μέλλον και με τη γλώσσα» σημειώνει ο κ. Αλεβιζόπουλος.

«Μην ξεχνάμε ότι αν λάβουμε υπόψη μας την αύξηση της υπολογιστικής ικανότητας μέσα στα επόμενα λίγα χρόνια θα μπορούμε να συζητάμε για έναν υβριδικό άνθρωπο, ο οποίος θα μπορούσε να πλησιάζει το κινητό στο συνάδελφό του ώστε να έχει αυτόματα πρόσβαση στο WiFi χωρίς να χρειάζεται να του τον πει. Η υπολογιστική δύναμη των μηχανών έχει γίνει πολύ πιο γρήγορη από εμάς, η επικοινωνία των μηχανών είναι πολύ πιο αποτελεσματική από εμάς κι επειδή ακριβώς όλα τα θηλαστικά, είμαστε ζώα συνήθειας, αυτό θα μπορούσε να μετασχηματίσει μια άλλη ανθρώπινη δομή, έναν “μετα-άνθρωπο”. Τι σημαίνει αυτό, ότι θα είναι διαφορετικός, όπως είναι κι ο σημερινός άνθρωπος από αυτόν του 1900» συμπληρώνει.

Στα παραπάνω θα συμβάλλει μεταξύ άλλων και η πρόοδος που συντελείται αυτή την περίοδο στην εικονική πραγματικότητα, όπως επισημαίνει ο κ. Αλεβιζόπουλος που είναι μέλος της ερευνητικής ομάδας ΑΓΩ και πειραματίζεται με avatar τα οποία προσθέτουν στην εικονική πραγματικότητα αισθήσεις – φανταστείτε να σας έδινε κάποιος το χέρι του εικονικά και να το νιώθατε.

Όσο για το αν η πραγματικότητα, εικονική η μη, από εδώ και πέρα θα μοιάζει κάτι τρομακτικό απαντά: «από το σπήλαιο του Πλάτωνα μέχρι τον Ίλον Μασκ, θα μπορούσαμε να είμαστε σε μια εικονική πραγματικότητα. Όλα είναι θέμα αντίληψης, του πως εμείς ερμηνεύουμε την πραγματικότητα. Το μεγάλο χάρισμα που έχουμε όμως ως όντα είναι ότι κάποιος, όπως θέλετε πείτε τον, μας προίκισε με την ικανότητα να μπορούμε να φανταζόμαστε αφηρημένες έννοιες. Γι’ αυτό έχω απόλυτη εμπιστοσύνη στον άνθρωποι ότι θα καταφέρει να ξεπεράσει τα πάντα». 

The post Τα ψυχικά τραύματα της πανδημίας appeared first on 2045.gr.

Γράφει η Δάφνη Τσεβρένη, Co-founder, Clio Muse Tours.

Ως επαγγελματίες στο χώρο του τουρισμού αλλά και ως απλοί ταξιδιώτες, δε φανταζόμασταν ποτέ ότι θα έρθει μια μέρα που θα απαγορεύονται οι μετακινήσεις εντός και εκτός των συνόρων. Έχοντας χτίσει ένα μεγάλο μέρος της ζωής μας ως επισκέπτες αλλά και ως οικοδεσπότες της χώρα μας, η πανδημία του Covid-19 έπληξε πολλούς ανθρώπους σε διάφορα επίπεδα.

“730 δισ. δολάρια έχασε ο τομέας του τουρισμού τους πρώτους 8 μήνες του 2020”

Όλοι βιώσαμε πρωτόγνωρες καταστάσεις τις οποίες αναγκαστήκαμε να διαχειριστούμε και στις οποίες ακόμα προσαρμοζόμαστε. Είναι γνωστό ότι οι κλάδοι που επηρεάστηκαν περισσότερο από την πανδημία ήταν του τουρισμού και του πολιτισμού. Συγκεκριμένα, υπολογίζεται ότι τους οκτώ πρώτους μήνες του 2020 χάθηκαν στον τουριστικό τομέα παγκοσμίως 730 δισεκατομμύρια δολάρια. Οι συνολικές απώλειες στην Ελλάδα για το 2020 διαμορφώθηκαν στα επίπεδα των 15 δισ. ευρώ, παρόλο που τα σύνορα είχαν ανοίξει τους καλοκαιρινούς μήνες. Δεδομένου ότι η συνολική συμμετοχή του τουριστικού κλάδου στο ΑΕΠ της Ελλάδας είναι 21%, οι απώλειες είναι καταστροφικές.

Παρόλο που η πλήρης ανάκαμψη αναμένεται να έρθει το 2022, εκτιμάται ότι ήδη από το καλοκαίρι του 2021 ο τουρισμός θα αρχίσει να επανέρχεται. Η επόμενη μέρα μετά την πανδημία σίγουρα θα είναι διαφορετική τόσο στο εγχώριο όσο και στο παγκόσμιο σκηνικό.  Προσωπικά πιστεύω ότι όταν ταξιδέψουμε ξανά, θα το κάνουμε καλύτερα.

Το μέλλον της τουριστικής εμπειρίας

Το έχουμε ξαναπεί και θα συνεχίσουμε να το λέμε ότι στην μετά-covid εποχή η υιοθέτηση βιώσιμων πρακτικών θα είναι άμεση και αναγκαία. Από την κλιματική αλλαγή εξαιτίας των εκπομπών του αερίου του θερμοκηπίου από τις μεταφορές μέχρι τις επιπτώσεις του τουρισμού στους κατοίκους των προορισμών αλλά και στις ίδιες τις πόλεις, η πανδημία ανέδειξε προβλήματα που ήδη γνωρίζαμε αλλά επιλέγαμε να αγνοήσουμε. 

Πλέον, ο βιώσιμος τουρισμός θα είναι απαίτηση και των ίδιων των ταξιδιωτών. Θα αποτελεί βασικό κριτήριο για την επιλογή του προορισμού, τον τύπου του ταξιδιού αλλά και το μέσο μεταφοράς που θα επιλέγουν. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, προβλέπεται -και ελπίζουμε- ότι θα μειωθεί ο μαζικός τουρισμός αποσυμφορίζοντας προορισμούς με μεγάλη ζήτηση. Ευρωπαϊκές μητροπόλεις όπως το Άμστερνταμ και η Βαρκελώνη είχαν ήδη στραφεί στην ενίσχυση της βιώσιμης τουριστικής ανάπτυξης  και τώρα βλέπουμε ότι θα ακολουθήσουν το παράδειγμά τους και άλλες. Ελπίζουμε ανάμεσά τους και η Ελλάδα.

Επίσης, είναι εμφανές ότι τον τελευταίο χρόνο η τεχνολογία μπήκε άμεσα και γρήγορα στη ζωή μας. Από τους καταλόγους με QR κωδικούς στα εστιατόρια μέχρι τις νέες ψηφιακές εφαρμογές που υιοθετούνται από τα ξενοδοχεία για την ασφαλή παροχή υπηρεσιών στους πελάτες, ο τουρισμός ψηφιοποιείται με ταχείς ρυθμούς.

Οι ταξιδιώτες αναζητούν την ασφάλεια περισσότερο από ποτέ και οι επαγγελματίες στο χώρο του τουρισμού κάνουν τις απαραίτητες ενέργειες για να κερδίσουν την εμπιστοσύνη των πελατών τους. Για παράδειγμα, το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης επέλεξε την εφαρμογή της Clio Muse Tours για τη δημιουργία ψηφιακών ξεναγήσεων στις μόνιμες εκθέσεις της επειδή είναι μία απόλυτα ασφαλής μέθοδος ψηφιακής ξενάγησης καθώς δεν πραγματοποιείται μέσω συσκευής που μοιράζεται στο κοινό (όπως τα audio guides) αλλά κάθε επισκέπτης την παρακολουθεί από δική του συσκευή.

Παρόλο, λοιπόν, που η Ελλάδα είναι αρκετά πίσω συγκριτικά με άλλες Ευρωπαϊκές χώρες σε αυτό το κομμάτι, βλέπουμε ότι σιγά σιγά γίνονται σημαντικά βήματα και από τους πολιτιστικούς φορείς της χώρα μας.

Η ψηφιοποίηση στην Ελλάδα

Πρόσφατα ανακοινώθηκε ότι 25 σημεία υψηλού πολιτιστικού και ιστορικού ενδιαφέροντος θα αποκτήσουν δωρεάν WiFi. Μέχρι σήμερα δωρεάν ασύρματες ευρυζωνικές υπηρεσίες είχαν 13 αρχαιολογικοί χώροι σε όλη τη χώρα. Εμείς στην Clio Muse Tours που λειτουργούμε από το 2014 με ακουστικές και ψηφιακές ξεναγήσεις γνωρίζουμε τις ελλείψεις και την τεχνοφοβία ίσως, που χαρακτηρίζει τη χώρα μας. Έχουμε αντιμετωπίσει πολλές δυσκολίες τόσο στο να πείσουμε εγχώριους φορείς για την σημαντικότητα της ψηφιοποίησης όσο και λόγω έλλειψης υποδομών να δημιουργήσουμε περισσότερες ξεναγήσεις για να αναδείξουμε την πολιτιστική μας κληρονομιά.

Αν μπορούμε να πούμε ότι η πανδημία είχε ένα θετικό, αυτό είναι ότι έκανε εμφανή τα προβλήματα που όλοι γνωρίζαμε και επισπεύδει την επίλυσή τους.  Έχοντας μαγευτικά τοπία και μνημεία παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς, η Ελλάδα ως προορισμός “πουλάει από μόνη της” και γι’ αυτό πολλοί είχαν εφησυχάσει μέχρι που ήρθε η πανδημία και άλλαξε τα δεδομένα. Εδώ και χρόνια γίνονται συζητήσεις από τους ειδικούς του κλάδου για αλλαγές στο τουριστικό προϊόν, στην ανάγκη για υιοθέτηση βιώσιμων πρακτικών και την επιτακτικότητα βελτίωσης των υλικών υποδομών. Ιδιαίτερα στα ελληνικά νησιά που θεωρούνται από τους πιο μαζικούς τουριστικούς προορισμούς.

Πολλοί από τους ομιλητές του online conference Destination Greece | Communication in challenging times που πραγματοποιήθηκε πρόσφατα από τον ΣΕΤΕ και την Marketing Greece έθιξαν αυτά τα προβλήματα και τόνισαν την άμεση ανάγκη για ενίσχυση και αναδιαμόρφωση του το τουριστικού προϊόντος της Ελλάδας. Αναμένουμε λοιπόν να δούμε πόσα από όλα αυτά θα υλοποιηθούν στο άμεσο μέλλον. 

The post Βιώσιμο και ψηφιακό το μέλλον της τουριστικής εμπειρίας appeared first on 2045.gr.

Στις καθιερωμένες ανασκοπήσεις του έτους που φεύγει, αναπόφευκτα οι περισσότεροι θα πουν ότι είναι η χρονιά του νέου κορονοϊού. Τουλάχιστον όσο βλέπουν το ποτήρι μισοάδειο. Όσοι όμως το βλέπουν μισογεμάτο, θα πουν ότι ήταν η χρονιά της επιστήμης. Τους τελευταίους μήνες, η επιστημονική κοινότητα συσπειρώθηκε με πρωτοφανή ομοψυχία, αλληλεγγύη και εργατικότητα κατά του αόρατου εχθρού.

Επιστήμονες, ερευνητές, εμπειρογνώμονες και ειδικοί από δεκάδες κλάδους αφιέρωσαν αναρίθμητες εργατοώρες για να καταπολεμήσουν το φονικό παθογόνο. Και λίγο πριν το κλείσιμο της χρονιάς, αχνοφαίνεται το φως που θα σημάνει την επικράτηση της ανθρωπότητας έναντι του ιού. Τα ασφαλή και αποτελεσματικά εμβόλια, οι υπό ανάπτυξη θεραπείες, η γονιδιακή ανάλυση του ιού, η χωρίς προηγούμενο επιστράτευση της τεχνολογίας, είναι μερικές μόνο αποδείξεις αυτού του εν εξελίξει θριάμβου της επιστημονικής κοινότητας. Του ανέλπιστου θριάμβου των nerds.

Η πανδημία έφερε στο προσκήνιο τους αφανείς ήρωες των εργαστηρίων και των ερευνητικών κέντρων. Έδωσε δημόσιο βήμα και ανήκουστων διαστάσεων και χρόνου προβολή σε καθηγητές πανεπιστημίου, γιατρούς και ειδικούς που μέχρι σήμερα είχαν την ευκαιρία να μιλήσουν μόνο σε κλαδικά συνέδρια και κλειστά fora. Κι όμως, οι εισηγήσεις τους πλέον γίνονται σε prime-time, οι αναρτήσεις τους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποκτούν viral διαστάσεις, ενώ οι ίδιοι είναι πλέον όχι απλώς αναγνωρίσιμοι αλλά έχουν αποκτήσει βεληνεκές rock-star.

Δεν πρέπει να υπάρχει ούτε ένας κάτοικος της χώρας μας που να μην αναγνωρίζει τον Σωτήρη Τσιόδρα.

Ή Αμερικανός που να αγνοεί τον Άντονι Φάουτσι, επικεφαλής της αμερικανικής task-force κατά της πανδημίας και διευθυντή του Εθνικού Ινστιτούτου Αλλεργιών και Λοιμωδών Νοσημάτων των ΗΠΑ. Ο 79χρονος επιστήμονας δεν έγινε απλώς το κεντρικό πρόσωπο πολλών εξωφύλλων και αφιερωμάτων, διαδικτυακών memes,αλλά οδήγησε πολλούς να ζητήσουν την ανακήρυξή του σε πιο «σέξι άντρα στον κόσμο». Μεταξύ των οποίων, και ο Μπραντ Πιτ.

Τατουάζ με τη φιγούρα του λοιμωξιολόγου

Εξίσου γρήγορα και εντυπωσιακά εκτοξεύτηκε και η δημοφιλία του Κρίστιαν Ντρόστεν στη Γερμανία. Δεν είναι μόνο ότι το podcast του είναι το δημοφιλέστερο της γερμανικής γλώσσας, αλλά ότι ο cult ιολόγος θεωρείται πλέον μία από τις πιο συζητημένες προσωπικότητες της χώρας.

Όπως και ο Σουηδός Άντερς Τέγκνελ που ηγήθηκε της εναλλακτικής προσέγγισης της Σκανδιναβικής χώρας. Παρά τα αμφιλεγόμενα αποτελέσματα της τακτικής που εισηγήθηκε ο 64χρονος λοιμωξιολόγος, οι συμπατριώτες του τον σέβονται και ακολουθούν με ευλάβεια τις συστάσεις του. Παρεμπιπτόντως, κάποιος χτύπησε τατουάζ στο μπράτσο του τη φιγούρα του Καθηγητή.

“Οι επιστήμονες είναι οι νέοι rock stars. Καθηγητές και ερευνητές απολαμβάνουν πλέον του σεβασμού και της εκτίμησης ανθρώπων που μέχρι πρότινος τους αγνοούσαν εντελώς”

Παράλληλα όμως με τους προβεβλημένους λοιμωξιολόγους και επιδημιολόγους, στη δημόσια σφαίρα αναδεικνύονται πολυάριθμες ακόμη φωνές. Αρκεί να αναρωτηθούμε πόσοι γνώριζαν τέτοιες ημέρες πέρυσι την Καθηγήτρια Εντατικολογίας Αναστασία Κοτανίδου; Πόσοι άκουγαν τρεις φορές την εβδομάδα τις τοποθετήσεις του επίκουρου καθηγητή Υγιεινής και Επιδημιολογίας, Γκίκα Μαγιορκίνη; Πόσοι ακολουθούσαν στο facebook και το twitter τον Ηλία Μόσιαλο και τον Μανώλη Δερμιτζάκη; Ή ποιος θα το έλεγε ότι πολλά μέσα θα ανακήρυσσαν «Προσωπικότητα της χρονιάς» τον μέχρι πρότινος άγνωστο στο ευρύ κοινό, CEO της Pfizer: Τον Θεσσαλονικό Άλμπερτ Μπουρλά που ηγήθηκε της προσπάθειας ταχύτατης ανάπτυξης του πρώτου εγκεκριμένου εμβολίου κατά της Covid-19.

Η επιστήμη στο ευρύ κοινό

H προβολή –σε ορισμένες περιπτώσεις και υπερπροβολή– επιστημόνων και εμπειρογνωμόνων ισοδυναμεί με το ευρύτερο πείραμα επικοινωνίας της επιστήμης. Όπως έχει αποδειχθεί τους τελευταίος μήνες, η ξεκάθαρη, βασισμένη σε πραγματικά γεγονότα και επιστημονικές αποδείξεις, επικοινωνία δύναται ακόμη και να μειώσει το άγχος και να βελτιώσει την αίσθηση ευημερίας των πολιτών.

«Η επιστήμη και οι φορείς της πρέπει οπωσδήποτε να φέρουν το ευρύ κοινό όσο πιο κοντά γίνεται» λέει στο 2045.gr ο Δρ. Σπύρος Κιτσινέλης, Υπεύθυνος Επικοινωνίας της Ένωσης Ελλήνων Χημικών. «Ζούμε σε έναν κόσμο επιστημονικό και τεχνολογικό με πολλές προκλήσεις και γρήγορες εξελίξεις οπότε ο πολίτης μόνο όταν είναι σωστά ενημερωμένος θα μπορεί να πάρει σωστές αποφάσεις για το μέλλον το δικό του και των παιδιών του» προσθέτει. «Για μια ακόμη φορά, με όπλα μας την επιστήμη και τους αμέτρητους εργάτες της, στο τέλος θα βγούμε νικητές και σε αυτόν τον αγώνα. Θα πολεμούν κάποιοι που μοχθούν πάνω από βιβλία, μέσα σε εργαστήρια και δίπλα σε ασθενείς, για όλους μας. Κάθε φορά» τονίζει.

Όσον αφορά την επικοινωνία της επιστήμης μέσω social media, ο Σπύρος Κιτσινέλης επισημαίνει: «Αν και όλοι μας κάποιες στιγμές θα αναπαράγουμε ατεκμηρίωτες θέσεις, διότι οι αιτίες είναι πολλές και άρρηκτα συνδεδεμένες με την ανθρώπινη φύση, συνήθως οι πιθανότητες αυξάνονται όταν δεν υπάρχει επιστημονικός εγγραμματισμός και επιστημονική εκπαίδευση διότι η επιστήμη δεν είναι μόνο ένα σύνολο πληροφοριών και γνώσεων, αλλά τρόπος σκέψης και μεθοδολογία τεκμηρίωσης. Γι’ αυτό και είναι εξαιρετικά σημαντικός ο ρόλος των επιστημών στα σχολεία αλλά και ο ρόλος της επικοινωνίας της επιστήμης στο ευρύ κοινό».

“Μια κοινωνία στην οποία η επιστήμη έχει κύριο ρόλο και λόγο είναι μια κοινωνία πληροφορίας και κριτικής σκέψης και όχι κοινωνία αυθαίρετων ιδεών, δογματισμών και προκαταλήψεων“

Λόγω της παραπληροφόρησης και των θεωριών συνωμοσίας που κυκλοφορούν ευρέως στα κοινωνικά δίκτυα, είναι κρίσιμο να έρθουν οι νέοι και δη οι μαθητές ακόμη πιο κοντά στην επιστήμη. «Ο πραγματικός κόσμος και ο κόσμος της επιστήμης είναι πολύ πιο μαγικός από οποιοδήποτε παραμύθι» σημειώνει. Απλώς θέλει λίγη τόλμη και λίγο κόπο για να κάνεις τα πρώτα βήματα και να ανακαλύψεις όσα είναι εκεί».

Όπως τονίζει ο Δρ. Σπύρος Κιτσινέλης: «Μια κοινωνία στην οποία η επιστήμη έχει κύριο ρόλο και λόγο είναι μια κοινωνία πληροφορίας και κριτικής σκέψης και όχι κοινωνία αυθαίρετων ιδεών, δογματισμών και προκαταλήψεων». Επισημαίνει επίσης ότι ανοιχτόμυαλος δεν είναι αυτός που υιοθετεί έτσι αβίαστα οτιδήποτε αυθαίρετο επειδή του ακούγεται ωραίο. «Να είσαι ανοιχτόμυαλος σημαίνει να ελέγχεις την εγκυρότητα οποιασδήποτε θέσης, να κρίνεις με βάση τα στοιχεία και να αναθεωρείς μόλις έχεις νέα δεδομένα. Αυτό σημαίνει ούτε “Ναι σε όλα” ούτε ότι μένεις κολλημένος στις αρχικές σου θέσεις ισοβίως. Κάθε τι κρίνεται και ελέγχεται χωρίς παρωπίδες και χωρίς προκαταλήψεις και το αποτέλεσμα δεν έχει να κάνει με το γούστο σου».

Η επιστημονική πρόοδος ισοδυναμεί με ελπίδα

Ακόμη και σε μια τόσο δύσκολη χρονιά για την ανθρωπότητα, η πρόοδος της επιστήμης και της τεχνολογίας διέδωσε παντού την ελπίδα. Η πρωτοφανής κινητοποίηση της επιστημονικής κοινότητας στη μάχη με την COVID-19 είχε ως συνέπεια την πρωτοφανών διαστάσεων παραγωγή άρθρων, μελετών και ερευνών. Έχουν ήδη δημοσιευτεί πάνω από 150.000 άρθρα ενώ στην πλατφόρμα PubMed έχουν ανέβει περίπου 85.000 δημοσιεύσεις. Εκτός από την πανδημία βέβαια υπάρχουν αναρίθμητα ζητήματα και προκλήσεις για την επιστημονική κοινότητα. Αν ανοίξουμε ελαφρώς την εστίαση, αντικρίζοντας τη μεγάλη εικόνα, εύκολα θα αντιληφθούμε τη συμβολή της επιστήμης στον σύγχρονο πολιτισμό.

«Ο κόσμος αλλάζει προς το καλύτερο αν δούμε τη μεγάλη εικόνα. Είναι εύκολο να κοιτάξουμε καταστροφές, πολέμους, εγκλήματα, πείνα και να πούμε ότι όλα είναι τα ίδια χάλια ή και χειρότερα. Όμως στη σημερινή εποχή λιγότεροι άνθρωποι πεινάνε, λιγότερα παιδιά χάνουν τη ζωή τους από αρρώστιες, το προσδόκιμο ζωής παντού αυξάνεται, λιγότερος κόσμος είναι αναλφάβητος, και όλα αυτά χάρη στην επιστήμη, την τεχνολογία και την εξάπλωση της πληροφορίας» λέει στο 2045.gr ο Δρ. Σπύρος Κιτσινέλης, Υπεύθυνος Επικοινωνίας Ένωσης Ελλήνων Χημικών. «Αν έχει αλλάξει η ζωή των ανθρώπων μέσα στους αιώνες οφείλεται κυρίως στην εξέλιξη της επιστήμης η οποία έχει συνέπειες βαθύτερες και μεγαλύτερες από αυτό που συνήθως βλέπουμε, δηλαδή τις τεχνολογίες που γεννιούνται για να αντιμετωπίσουμε αρρώστιες και τα εμπόδια της φύσης» επισημαίνει ο κ. Κιτσινέλης. «Για παράδειγμα όταν νέες τεχνολογίες χαρίζουν σε κοινωνίες περισσότερη ευμάρεια και ευκολότερη διαβίωση, τότε αυτό έχει και ηθικές συνέπειες για τον άνθρωπο». Όπως μας λέει ο κ. Κιτσινέλης η επιστημονική μέθοδος είναι το καλύτερο εργαλείο που έχει αναπτύξει η ανθρωπότητα για να βρίσκει απαντήσεις, λύσεις και να ξεκλειδώνει τα μυστικά του κόσμου.

The post 2020: Ο θρίαμβος των nerds appeared first on 2045.gr.