Οι πρώτες βροχές που έπεσαν στην Αθήνα, αμέσως μετά το καλοκαίρι, δημιούργησαν και τα πρώτα πλημμυρικά φαινόμενα. Μικρής έκτασης γιατί ήταν εξίσου μικρής διάρκειας και η ένταση της βροχόπτωσης. Όμως σε μια πόλη με τόσο έντονο τσιμέντο, που έχει καλυφθεί η ροή (μικρών ή μεγάλων) χειμάρρων προηγούμενων εποχών, είναι αναπόφευκτα τέτοια φαινόμενα. Οι πλημμύρες βέβαια δεν είναι τωρινό και αποκλειστικό προνόμιό μας, τις έχουμε δει να συμβαίνουν αρκετές φορές και σε άλλες μεγαλουπόλεις του κόσμου, ως αποτέλεσμα πολλές φορές του άναρχου αστικού σχεδιασμού.

Την τελευταία δεκαετία μια νέα ιδέα αστικού σχεδιασμού έχει ξεκινήσει να κερδίζει σταδιακά έδαφος. Η “πόλη-σφουγγάρι” (sponge city) που ξεκίνησε αρχικά από την Κίνα και εξαπλώνεται-δοκιμάζεται και σε άλλες χώρες του κόσμου δίνει μια άλλη κατεύθυνση διαχείρισης του νερού της βροχής, προσφέροντας παράλληλα επιπλέον οφέλη.

Οι πόλεις-μηχανές

Για πάρα πολλές δεκαετίες, αν όχι αιώνες, η εστίαση της αστικής ανάπτυξης σε περιοχές που σήμερα συναντάμε πολλές μεγαλουπόλεις, ήταν στη δημιουργία «πόλεων-μηχανών». Πόλεων δηλαδή που θα μπορούσαν να αναπτυχθούν με ταχύτητα και θα απαντούσαν σε ζητήματα, όπως η στέγαση, η βιομηχανία και η οικονομία συνολικά. Πόλεις που χτίζονταν πάνω σε παλαιότερες, πλημμυρικές πεδιάδες, που περιόριζαν τη φυσική κοίτη ποταμών και χειμάρρων μπαίνοντας έτσι στον ιστορικό κύκλο του νερού. Ο χώρος που κάλυπτε κάποτε μικρή ή μεγάλη βλάστηση ή το χώμα καλύφθηκε από σκυρόδερμα και άσφαλτο με αποτέλεσμα το νερό της βροχής να μην έχει διέξοδο. Να μην μπορεί να απορροφηθεί, να καταστρέφεται ο φυσικός του κύκλος, λόγω της στεγανοποίησης των επιφανειών. Σ’ αυτές τις πόλεις το βρόχινο νερό αποστραγγίζεται, όπως όλοι ξέρουμε, από συμβατικά συστήματα αποχέτευσης.

Στην πλειονότητα των περιπτώσεων το δίκτυο αποχέτευσης είναι αποτελεσματικό για την αποστράγγιση των υδάτων, όμως στις περιπτώσεις των έντονων βροχοπτώσεων, που γίνονται όλο και συχνότερες και όλο και εντονότερες τα τελευταία χρόνια, δύσκολα καταφέρνει να ανταποκριθεί. Η κλιματική κρίση, η υπερθέρμανση του πλανήτη θα φέρνει, όπως συμφωνούν οι επιστήμονες, όλο και πιο έντονες βροχοπτώσεις. Τον αντίκτυπό τους τον διαπιστώσαμε και εμείς πέρυσι με την καταιγίδα Ντάνιελ, η οποία εκτιμάται ότι σε ύψος βροχόπτωσης ήταν η πιο έντονη που έχει δεχθεί η χώρα μας από όταν έχει ξεκινήσει να διατηρείται αρχείο (1930), ενώ εκατομμύρια Ευρωπαίοι (σε Νορβηγία, Γερμανία, Σλοβενία, Ιταλία κ.α.) επηρεάστηκαν από 5 τουλάχιστον μεγάλες καταιγίδες που έπληξαν τη Γηραιά Ήπειρο το 2023.

Σε τέτοια έντονα φαινόμενα ο τωρινός αστικός σχεδιασμός δύσκολα μπορεί να ανταποκριθεί και αρκετές πόλεις στον κόσμο διερευνούν τώρα τρόπους για να αναστρέψουν αυτού του είδους την αστική ανάπτυξη και να μετατραπούν σε πόλεις-σφουγγάρια.

Πόλεις με μια πιο συμβιωτική σχέση με το νερό

Για περισσότερα από 20 χρόνια ο Kongjian Yu, Κοσμήτορας στο κολλέγιο αρχιτεκτονικής του Πανεπιστημίου του Πεκίνου, πρωτοστάτησε στην έρευνα γύρω από τις πόλεις-σφουγγάρια, “εκστρατεύοντας” για την υιοθέτησή τους στην Κίνα, αλλά και σε άλλες τροπικές περιοχές της Νοτιοανατολικής Ασίας. Ισχυριζόταν (και συνεχίζει να το κάνει) ότι η παραδοσιακή προσέγγιση της κατασκευής τεράστιων φραγμών από σκυρόδεμα και της κάλυψης όλων των διαπερατών επιφανειών μιας πόλης είναι καταδικασμένη να αποτύχει. Αντ’ αυτού, οι πόλεις θα πρέπει να υιοθετήσουν λύσεις για τις πλημμύρες με βάση την ίδια τη φύση. Η πρόταση του καθηγητή Yu ήταν να δημιουργηθούν μέσα στον αστικό ιστό περιοχές με πορώδη γη, όπου τα τοπικά φυτά μπορούν να ευδοκιμήσουν με ελάχιστη ή καθόλου συντήρηση. Αν βρέξει, η γη και τα φυτά απορροφούν το νερό και εμποδίζουν μέρος του (ή ακόμα και το σύνολό του) από το να πλημμυρίσει τις κοντινές περιοχές. Οποιαδήποτε περίσσεια νερού που δεν απορροφάται τουλάχιστον θα επιβραδυνθεί από τη βλάστηση, σε αντίθεση με το σκυρόδεμα, το οποίο μπορεί να επιταχύνει επικίνδυνα τη ροή του νερού. Η βασική αρχή δηλαδή είναι ότι οι πόλεις πρέπει να δώσουν στο νερό αρκετό χώρο και χρόνο αποστράγγισης στο έδαφος όπου πέφτει, αντί να το διοχετεύουν στην κατασκευή καναλιών ταχείας ροής. Παράλληλα, οι υποδομές μιας τέτοιας πόλης περιλαμβάνουν και συλλέκτες (τεχνητές λίμνες) του περίσσιου νερού και την επαναχρησιμοποίησή του στην άδρευση ή την παραγωγή ενέργειας.

Οι ιδέες του κ. Yu ήρθαν στο προσκήνιο αμέσως μετά τις καταστροφικές πλημμύρες στο Πεκίνο το 2012 και ένα χρόνο μετά η κυβέρνηση της Κίνας τις υιοθέτησε, δημιουργώντας ένα πρώτο πλάνο για 30 πόλεις. Από τότε και έπειτα, η ιδέα μιας τέτοιας πόλης εξαπλώθηκε σε περισσότερες από 250 πόλεις σε όλο τον κόσμο (πολλά από τα projects αυτά έχει αναλάβει το αρχιτεκτονικό γραφείο Turenscape του Yu Kongjian). Στα παραδείγματα αυτής της μετάβασης αστικού σχεδιασμού πρωτοστατούν πόλεις στην Κίνα, με περισσότερα από 70 τέτοια projects, ανάμεσά τους στο Πεκίνο, τη Σενζέν, τη Σαγκάη και άλλες μεγάλες πόλεις που δημιουργήθηκαν τις τελευταίες δεκαετίες. Η ταχύτητα υιοθέτησης των πόλεων-σφουγγαριών στην Κίνα δεν είναι τυχαία. Σύμφωνα με έκθεση του 2021 της Παγκόσμιας Τράπεζας, το 67% των κατοίκων της χώρας ζουν σε περιοχές επιρρεπείς στις πλημμύρες, ενώ πλημμύρες συμβαίνουν συχνά σε 641 από τις 654 μεγάλες πόλεις της, εξαιτίας σε ένα μεγάλο βαθμό της ταχείας αστικής τους ανάπτυξης. Αντίστοιχα projects συναντάμε στη Τζακάρτα, τη Μπανγκόκ, τη Σιγκαπούρη, το Όκλαντ στην Αυστραλία (που θεωρείται μέχρι στιγμής ως το πιο αποδοτικό τέτοιο σύστημα παγκοσμίως για το κέντρο της πόλης) και πολλές ακόμη. Στην Ευρώπη, η Κοπεγχάγη, που το 2011 χτυπήθηκε από μία βροχή έντασης «1000 ετών» υλοποιεί τη δική της τέτοια μετάβαση.

Όπως έχει σημειώσει κατ’ επανάληψη ο εμπνευστής της ιδέας των πόλεων-σφουγγαριών, κάθε τέτοιο project θα πρέπει να σχεδιάζεται με γνώμονα την εκάστοτε τοποθεσία, λαμβάνοντας υπόψη παράγοντες όπως η τοπογραφία του εδάφους, τα μοτίβα βροχοπτώσεων και τα είδη των φυτών που θα ευδοκιμούσαν, όπως βέβαια καθώς και τις ανάγκες της κοινότητας. Είναι μια λύση που προσαρμόζεται και προϋποθέτει μια ολιστική προσέγγιση. Άλλες ανάγκες έχει μια παραθαλάσσια πόλη, ειδικά όταν βλέπει σε ωκεανό και άλλες μια παραποτάμια.

 Όσο για το κόστος κατασκευής μιας τέτοιας πόλης, το project της Γουχάν που επίσης θεωρείται πρότυπο ανάπτυξης, κόστισε τουλάχιστον 550 εκατομμύρια δολάρια λιγότερο από μια αντίστοιχη λύση που θα βασιζόταν στο τσιμέντο, σύμφωνα με έκθεση του Πανεπιστημίου του Leeds.

Αμφιβολίες για την αποτελεσματικότητα σε έντονες βροχοπτώσεις

Σύμφωνα με τον κ. Yu εάν το 20-30% της γης μιας πόλης δοθεί σε τέτοια projects, η πόλη θα είναι ουσιαστικά ασφαλής από πλημμύρες. Ωστόσο, ορισμένοι ειδικοί αμφισβητούν ότι οι εκτιμήσεις αυτές ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα, σε περιπτώσεις πολύ έντονων βροχοπτώσεων, άνω των 200 χιλιοστών/ημέρα. Μόλις πριν λίγους μήνες, η πόλη της Μεϊζού (το σχετικό project δεν υλοποιήθηκε από το γραφείο του κ. Yu) αντιμετώπισε πολύ έντονες πλημμύρες, μετά από βροχοπτώσεις έντασης 393 χιλιοστών ανά ημέρα (για να έχετε μια καλύτερη εικόνα η καταιγίδα Ντάνιελ είχε υπερδιπλάσια μέγιστα επίπεδα βροχόπτωσης).

Σύμφωνα με αυτούς τους ειδικούς μια πόλη-σφουγγάρι μπορεί να ανταποκριθεί σε μεσαίας ή μεγάλης έντασης βροχόπτωση, αλλά όχι στις πολύ έντονες, που βλέπουμε όλο και πιο συχνά να συμβαίνουν. Θεωρούν ότι η καλύτερη αντιμετώπιση τέτοιων φαινομένων περιλαμβάνει και λύσεις σκληρής μηχανικής, όπως φράγματα και αναχώματα, τα οποία θα βελτιώσουν την ανθεκτικότητα των πόλεων. Από την πλευρά του ο κ. Yu αναγνώρισε τον κίνδυνο πλημμύρας, ως αποτέλεσμα όμως κακού σχεδιασμού ή κατασκευής των απαραίτητων έργων.

Σημαντικά και τα παράπλευρα οφέλη

Εκτός όμως από τη μείωση της έκθεσης στον κίνδυνο μιας πλημμύρας, μια πόλη-σφουγγάρι φέρνει και αρκετά επιπρόσθετα οφέλη στην ίδια την πόλη και τους κατοίκους της. Αναφέραμε ήδη τη δυνατότητα επαναχρησιμοποίησης του βρόχινου νερού, πολύ χρήσιμη, ιδιαίτερα για την αντιμετώπιση και μιας πιθανής λειψυδρίας. Ταυτόχρονα όμως, τα μεγάλα πάρκα που προβλέπονται σε μια πόλη-σφουγγάρι, δροσίζουν τον αέρα και κατά συνέπεια μπορούν να βοηθήσουν στη μείωση των θερμοκρασιών μέσα στον αστικό ιστό. Εξίσου σημαντικό είναι το γεγονός ότι αυτοί οι χώροι προσφέρουν και ένα ευχάριστο περιβάλλον στους κατοίκους. Μελέτες έχουν δείξει ότι σε πόλεις που έχουν υλοποιηθεί τέτοια projects μεγάλης έκτασης έχει βελτιωθεί η ποιότητα του αέρα και η βιοποικιλότητα, σε σχέση με ότι ίσχυε πριν την κατασκευή τους.

Οφέλη σημαντικά, σε μια περίοδο που η κλιματική αλλαγή δείχνει τα δόντια της, που η άνοδος των θερμοκρασιών είναι σταθερή και συνεχής και με τις επιπτώσεις που όλα τα παραπάνω συνεπάγονται. Προφανώς, η μετατροπή μιας πόλης «από μηχανή σε σφουγγάρι» δεν είναι εύκολη διαδικασία, ειδικά όταν έχουμε να κάνουμε με βαριές υποδομές που έχουν σχεδιαστεί και λειτουργούν με τον ένα τρόπο ακόμα και για αιώνες. Ίσως, όπως λένε κάποιοι ειδικοί να είναι απαραίτητος ο συνδυασμός με έργα βαριάς μηχανικής, όμως η «πόλη-σφουγγάρι» μοιάζει ως η πιο αξιόπιστη εναλλακτική που έχουμε για ένα νέο μοντέλο αστικού σχεδιασμού, που όπως δείχνουν οι απειλές που αντιμετωπίζουμε, είναι απαραίτητος.

The post Από τις «πόλεις-μηχανές» στις «πόλεις-σφουγγάρια» appeared first on 2045.gr.

Στις 5 Νοεμβρίου του 2023 τα ελληνικά social media πλημμύρισαν από memes για το Βόρειο Σέλας, το οποίο είχε μόλις κάνει μια guest εμφάνιση στον ουρανό της Μακεδονίας. Κάποιοι έγραφαν χαριτολογώντας ότι ήρθε για να τσεκάρει αν πράγματι σαν την Χαλκιδική δεν έχει, κάποιοι άλλοι σχολίαζαν μεταξύ σοβαρού και αστείου ότι με τη μεταγραφή του σέλαος ολοκληρώσαμε το τουριστικό μας ρόστερ. Δεν μας λείπει πλέον τίποτα. Η high season θα τεντωθεί μέχρι τα Χριστούγεννα, έλα μωρέ ποιο Ροβανιέμι και τέτοια. 

Όλος ο υπόλοιπος μήνας βγήκε με χαβαλέ και αστειάκια για τα κουνούπια. Και με τη μεγάλη συσκευασία αυτοκόλλητα Cer’8 πρόχειρη στην τσάντα και τόνους Crilen και after nip γιατί, κατά τ’ άλλα, τα κουνούπια δεν αστειεύονταν. 

Δεν έλειψαν βέβαια και αυτοί που ήταν πραγματικά θυμωμένοι με τα αιμοδιψή έντομα. Κυρίως όσοι είχαν φροντίσει από νωρίς να κλείσουν ένα ωραίο τραπεζάκι σε καλό σημείο της πλατείας για να απολαύσουν το negroni τους και τα πόδια τους γίνονταν κόσκινο από τα τσιμπήματα. 

Βόρειο Σέλας ορατό από Σέρρες εξαιτίας μιας σπάνιας γεωμαγνητικής καταιγίδας. Επεισόδιο στο Lost γίναμε

Φωτ. Δημήτρης Καστορής pic.twitter.com/mnuTwz4xHl

— live and let live (@Myriam_K) November 5, 2023

Στις αρχές του Δεκέμβρη, αν κάποιος περνούσε από το Σύνταγμα μια τυχαία εργάσιμη ώρα θα βρισκόταν μπροστά σε ένα παράδοξο θέαμα: ομάδες τουριστών με βερμούδες και σανδάλια φωτογράφιζαν με τα κινητά τους τα συνεργεία του Δήμου Αθηναίων που προετοίμαζαν την πλατεία για τον στολισμό του Χριστουγεννιάτικου δέντρου. 

Τώρα πια έχουμε μπει στο 2024. Τα κουνούπια έχουν φύγει επιτέλους και οι τουρίστες που βρίσκονται ακόμα εδώ φορούν μακρυμάνικα και sneakers, αλλά τα περισσότερα τραπεζάκια παραμένουν στη θέση τους. Σε εξωτερικούς χώρους, δηλαδή. Σε πεζοδρόμια και πλατείες, σε φιλόξενα roof gardens και περιποιημένες αυλές. Με εξαίρεση τις ελάχιστες μέρες στις οποίες αναπτύχθηκαν στη χώρα επικίνδυνα μετεωρολογικά φαινόμενα, ο καιρός στην Αθήνα και σε αρκετές άλλες ελληνικές πόλεις παραμένει ιδανικός για δροσερά κοκτέιλ και φασούλα έξω. 

Κατά τ’ άλλα, βέβαια, ο καιρός αυτός είναι το αντίθετο του ιδανικού. Όπως επιβεβαίωσαν οι τελευταίες επίσημες μετρήσεις, ο Νοέμβριος των κουνουπιών ήταν ο πιο θερμός Νοέμβριος που γνώρισε ο πλανήτης από το 1979, ενώ συνολικά το 2023 ήταν, σε παγκόσμια κλίμακα, το θερμότερο έτος στα χρονικά των επίσημων μετεωρολογικών καταγραφών. 

Η Μεσόγειος φλέγεται 

Η άνοδος της θερμοκρασίας, η οποία πλέον γίνεται αντιληπτή στην καθημερινότητά μας κι αρχίζει να έχει αισθητές επιπτώσεις στον τρόπο ζωής μας, είναι το πιο απτό και το πιο εύκολα μετρήσιμο δείγμα της ταχύτητας με την οποία εκδηλώνεται η κλιματική αλλαγή. Η φετινή ετήσια έκθεση του Copernicus, του ευρωπαϊκού παρατηρητηρίου για το κλίμα, περιλαμβάνει κι άλλα ενδεικτικά και πολύ ανησυχητικά στοιχεία, αλλά απ’ ό,τι φαίνεται, η θερμοκρασία είναι αυτή που επηρεάζει πιο άμεσα την Ελλάδα και συνολικά τη δική μας περιοχή. 

“Τον περασμένο Νοέμβριο, για παράδειγμα, δεν καταγράφηκαν απλώς θερμοκρασίες – ρεκόρ. Τα ρεκόρ καταρρίφθηκαν θεαματικά. Έσπασαν μαζί με τα θερμόμετρα.”

Μεσοσταθμικά, ο Νοέμβριος ήταν κατά 0,85°C πιο ζεστός από τον μέσο όρο της περιόδου 1991-2020 (αυτό είναι το καθιερωμένο μέτρο σύγκρισης και σημείο αναφοράς για τη θερμοκρασία). Το πανευρωπαϊκό ρεκόρ υψηλής θερμοκρασίας, μάλιστα, για τον Νοέμβριο του 2023, σημειώθηκε στο Λασίθι της Κρήτης: το Σάββατο 04/11/23, ο τοπικός μετεωρολογικός σταθμός κατέγραψε 35,1 °C. Για να έχουμε κι ένα πρόσφατο μέτρο σύγκρισης, ο μέχρι πρότινος πιο θερμός Νοέμβρης ήταν αυτός του 2020, με απόκλιση +0,53°C από την τιμή αναφοράς.  

Συνολικά, οι έξι από τους 12 μήνες του 2023 καταγράφηκαν ως οι θερμότεροι στα χρονικά παγκοσμίως, με αποτέλεσμα η χρονιά που αφήσαμε πίσω μας να περάσει στην ιστορία ως το πιο θερμό έτος στην ιστορία των μετρήσεων, με απόκλιση +0,62 από τη μέση τιμή. Ο πλανήτης μας είναι πλέον 1,42 °C πιο ζεστός απ’ όσο ήταν στην προβιομηχανική περίοδο (1851-1900). Πλησιάζουμε, δηλαδή, ολοταχώς το όριο του +1,5 °C, το οποίο είχε τεθεί ως  κόκκινη γραμμή στη Συμφωνία του Παρισιού για την κλιματική αλλαγή το 2016. 

Στην Ευρώπη, οι μεγαλύτερες θετικές αποκλίσεις θερμοκρασίας καταγράφηκαν στα Βαλκάνια και στην Ιβηρική. Στη γειτονιά μας, στη νότια Βαλκανική χερσόνησο, οι θετικές αποκλίσεις της θερμοκρασίας έφτασαν ως και τους 3 °C και συνδυάστηκαν με βροχοπτώσεις άνω του μέσου όρου σε όλη σχεδόν τη χερσόνησο. Η εξαίρεση ως προς της βροχές ήταν η δική μας χώρα και πιο συγκεκριμένα η Θεσσαλία, η Στερεά Ελλάδα και η Κρήτη, όπου πλέον παρατηρείται παρατεταμένη ξηρασία.  

Ειδικά για την Ελλάδα, καταγράφεται εδώ και χρόνια μια διαρκώς αυξητική τάση και στην αισθητή θερμοκρασία. Σύμφωνα με το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, ως αισθητή θερμοκρασία αναφέρεται η θερμοκρασία που εκτιμάται όχι από τη θερμοκρασία του αέρα, αλλά από τους βιοκλιματικούς ή θερμικούς δείκτες και αποτελεί μέτρο της απόκρισης του ανθρώπινου οργανισμού στις μετεωρολογικές συνθήκες. Για τη μέτρησή της λαμβάνονται υπόψη πρόσθετες μετεωρολογικές παράμετροι όπως η υγρασία, η ταχύτητα του ανέμου και η ακτινοβολία, καθώς και η φυσιολογία του ανθρώπινου σώματος. 

Ο θερμικός δείκτης που ταιριάζει περισσότερο στο μεσογειακό κλίμα είναι ο Παγκόσμιος Δείκτης Θερμικού Κλίματος (UTCI), ο οποίος εκτιμά πώς ανταποκρίνεται το ανθρώπινο σώμα στο θερμικό του περιβάλλον και πόσο καταπονείται στην προσπάθεια του να προσαρμοστεί σε αυτό. H θερμοκρασία που υπολογίζεται από τον UTCI μπορεί να αντιστοιχηθεί σε μια κατηγορία κλίμακας εκτίμησης της θερμικής καταπόνησης (στρες) του ανθρώπινου οργανισμού λόγω ζέστης ή κρύου. 

Ο χάρτης του Meteo απεικονίζει την τάση του δείκτη UTCI (°C/έτος) για την περίοδο 1991–2020. Τα κόκκινα χρώματα υποδηλώνουν αυξητική τάση, η οποία βέβαια εμφανίζεται σε όλη την ελληνική επικράτεια. Μεσοσταθμικά, η ετήσια τιμή του δείκτη UTCI στο τέλος του 2020 αυξήθηκε κατά 1,5 °C σε σχέση με το 1991, ενώ ανά περιοχές η αύξηση κυμάνθηκε από 0,6 °C (στη Στερεά Ελλάδα και την Πελοπόννησο) έως 2,7 °C (στην Ανατολική Μακεδονία και τη Θράκη).  

Τουρισμός στα πρόθυρα κλιματικής κρίσης  

Είναι αυτονόητο ότι η άνοδος της θερμοκρασίας γίνεται πολύ περισσότερο αισθητή και ενοχλητική τους θερινούς μήνες. Το περασμένο καλοκαίρι, ειδικά, η παρατεταμένη ζέστη συνοδεύτηκε από μια πρωτόγνωρη για τη χώρα μας υγρασία και από φυσικές καταστροφές που συνδέονται με την αλλαγή του κλίματος. Μαζί με τους καύσωνες, ζήσαμε ξανά τη φρίκη των πυρκαγιών (αυτή τη φορά στη Ρόδο και στον Έβρο) και τα πλημμυρικά φαινόμενα σε περιοχές που είχαν καεί τα προηγούμενα καλοκαίρια. 

Στα μισά του καλοκαιριού, τον Ιούλιο του 2023 δημοσιεύθηκε η ετήσια έκθεση της European Travel Commission η οποία συνέδεσε -για πρώτη φορά τόσο άμεσα- την άνοδο της θερμοκρασίας στις χώρες της Νότιας Ευρώπης με αρνητικές επιπτώσεις στον τουρισμό τους. 

Σύμφωνα, μάλιστα, με τους ερευνητές της ETC, η οποία συνεργάζεται με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τα υπουργεία τουρισμού των κρατών-μελών της Ε.Ε. για την προαγωγή και προώθηση του τουρισμού συνολικά στην Ευρώπη, είναι πολύ πιθανό αυτό να λειτουργήσει προς όφελος άλλων ευρωπαϊκών χωρών που αποτελούν ανερχόμενους τουριστικούς προορισμούς. «Η ζήτηση για τους Μεσογειακούς προορισμούς μειώθηκε κατά 10% τον περασμένο χρόνο», συνοψίζει η έκθεση της ETC. «Αντίθετα, χώρες όπως η Τσεχία, η Βουλγαρία, η Ιρλανδία και η Δανία, βλέπουν τη δημοτικότητά τους να ανεβαίνει θεαματικά. Μπορούμε να εκτιμήσουμε με ασφάλεια ότι το ποσοστό αντικατοπτρίζει την επιθυμία κάποιων ταξιδιωτών για προορισμούς με ηπιότερες θερμοκρασίες και μικρότερα πλήθη τουριστών». Στην ανάλυση της ETC υπογραμμίζεται ότι το 7,6% των ερωτηθέντων ταξιδιωτών παραδέχτηκε ότι η κλιματική κρίση και η άνοδος της θερμοκρασίας αποτελούν παράγοντες που επηρεάζουν την επιλογή του μέρους που θα επιλέξουν για ένα ταξίδι ή για τις διακοπές τους». 

[show_proposals ids=”7833″]

Σε σχετικό άρθρο του εκείνη την περίοδο, ο Guardian περιέγραφε (κάπως υπερβολικά, για να είμαστε δίκαιοι), δυστοπικά στιγμιότυπα, με παραθεριστές στην Ελλάδα, την Ισπανία και την Ιταλία, οι οποίοι αναζητούσαν απεγνωσμένα λίγη δροσιά και δεν την έβρισκαν ούτε στη θάλασσα, καθώς σε κάποιες ακτές (κυρίως στην Ανατολική Ισπανία και τις Βαλεαρίδες) η θερμοκρασία του νερού άγγιξε τους 30 βαθμούς.

Για την Ισπανία το περασμένο καλοκαίρι ήταν όντως μαρτυρικό. Η ζέστη δεν πύρωσε μόνο τις νότιες περιφέρειες – στη Βαρκελώνη υπήρχαν μέρες που το θερμόμετρο ξεπέρασε τους 36 °C (σε συνδυασμό με την υγρασία της πόλης η συνθήκη που δημιουργήθηκε ήταν αβίωτη), ενώ στη Φιγκέρες, γενέτειρα του Σαλβαδόρ Νταλί που βρίσκεται στο βορειοανατολικό άκρο της Ισπανίας στα σύνορα με τη Γαλλία, σημειώθηκε ιστορικό ρεκόρ θερμοκρασίας για την περιοχή, ύψους 45 °C. Όλα αυτά, βέβαια, δεν εμπόδισαν 85 εκατομμύρια ανθρώπους να ταξιδέψουν στην Ισπανία τον περασμένο χρόνο (περίπου δύο εκατομμύρια περισσότεροι σε σχέση με το 2019, το τελευταίο καλοκαίρι πριν τον Covid), αλλά η Ένωση των Ξενοδόχων της χώρας σημείωσε ότι αρκετοί απ’ αυτούς τους τουρίστες επέλεξαν προορισμούς σε βορειότερες περιοχές της Ισπανίας, στην Αστούριας, την Κανταβρία και τα Πυρηναία. 

Στο άρθρο του Guardian, ο Ζόριτσα Ουρόσεβιτς, εκτελεστικός διευθυντής του Παγκόσμιου Οργανισμού Τουρισμού δήλωνε απερίφραστα ότι η κλιματική αλλαγή επηρεάζει ήδη τις τουριστικές ροές στην Ευρώπη. «Οι καύσωνες παίζουν ρόλο στην επιλογή ενός προορισμού διακοπών. Οι ακραίες θερμοκρασίες λειτουργούν αποτρεπτικά για μια μερίδα τουριστών που υπό άλλες συνθήκες θα προτιμούσε ένα ταξίδι στη Μεσόγειο. Η κλιματική αλλαγή ίσως αλλάξει συνολικά την αντίληψή μας για τον τουρισμό». Στην ανάλυσή του, ο Ουρόσεβιτς σημειώνει ότι πολλοί ταξιδιώτες προγραμματίζουν τις διακοπές τους αρκετούς μήνες νωρίτερα προκειμένου να μειώσουν τα κόστη κι έρχονται αντιμέτωποι με ταξιδιωτικά γραφεία που δεν καλύπτουν ασφαλιστικά το ενδεχόμενο ενός καύσωνα ή κάποιου άλλου ακραίου καιρικού φαινομένου. Σε ό,τι αφορά το κόστος αυτό καθαυτό, υπογραμμίζει ότι οι Μεσογειακοί προορισμοί έχουν γίνει σημαντικά πιο ακριβοί τα τελευταία χρόνια, καθώς οι επιχειρηματίες στον κλάδο του τουρισμού προσπαθούν να βγάλουν τα σπασμένα της εποχής του Covid. Κατά την εκτίμησή του, οι χώρες του ευρωπαϊκού Νότου πολύ σύντομα θα βρεθούν αντιμέτωπες και με μια νέα κρίση, καθώς η παρατεταμένη ξηρασία θα δημιουργήσει πρόβλημα υδροδότησης σε συγκεκριμένες επαρχίες ή και ολόκληρες περιφέρειες. Κάτι τέτοιο, βέβαια, θα έχει άμεσο αντίκτυπο και στις τουριστικές δομές των περιοχών αυτών (πισίνες, γήπεδα γκολφ κλπ), ειδικά αν χρειαστεί να επιβληθούν περιοριστικά μέτρα στη χρήση του νερού. 

Σε αντίστοιχο δημοσίευμά του, με τον εύγλωττο τίτλο «Ήρθε το τέλος των διακοπών στις ακτές της Μεσογείου;» το βρετανικό BBC εμπλουτίζει το δυστοπικό πανόραμα με σκηνές από τις πυρκαγιές στον Έβρο («κατέκαψαν περισσότερα από 54.000 εκτάρια γης, σχεδόν πέντε φορές περισσότερα από τον ετήσιο μέσο όρο της χώρας και οδήγησαν σε εκκενώσεις οικισμών σε κλίμακα που δεν είχε ξαναβιώσει η Ελλάδα»), ενώ δεν ξεχνά και τις μέδουσες που επισκέφθηκαν μαζικά τις μεσογειακές ακτές και -βέβαια- τα αγαπημένα μας κουνούπια. 

Σχετικά με τις επιπτώσεις που αναμένεται να έχουν αυτά τα φαινόμενα στον τουρισμό των τριών κρατών, της Ελλάδας, της Ισπανίας και της Ιταλίας, το BBC στέκεται σε ένα επιπλέον στοιχείο της έκθεσης της ETC: το 5% των ερωτηθέντων ταξιδιωτών παραδέχτηκαν ότι στο εξής θα προτιμούν λιγότερο ζεστούς και δημοφιλείς μήνες για τις επισκέψεις τους, όπως ο Οκτώβρης και ο Νοέμβρης. Ήδη, στην Ιταλία, ο αριθμός των ξένων που επισκέφθηκαν τη χώρα από τον Ιανουάριο ως τον Απρίλιο του 2023 ήταν αυξημένος κατά 43% σε σχέση με το αντίστοιχο διάστημα το 2022. 

Με δεδομένο, όμως, ότι η θερμοκρασία θα συνεχίσει να ανεβαίνει και οι επιπτώσεις θα γίνονται αισθητές όλο και πιο έντονα, ακόμα κι αυτή η προοπτική, μιας διαφοροποιημένης ημερολογιακά τουριστικής περιόδου δεν αφήνει πολλά περιθώρια αισιοδοξίας. «Οι συνθήκες στη Μεσόγειο θα γίνονται χειρότερες κάθε καλοκαίρι», ξεκαθαρίζει ο Μπας Άμελουνγκ, καθηγητής περιβαλλοντικών συστημάτων στο ολλανδικό πανεπιστήμιο Wageningen, που ειδικεύεται στην αξιολόγηση των επιπτώσεων που επιφέρει η κλιματική αλλαγή στον τουρισμό. «Δεν είμαστε ακόμα σε θέση να εκτιμήσουμε τι ακριβώς θα σημάνει αυτό, αλλά νομίζω ότι πρέπει να είμαστε προετοιμασμένοι για το χειρότερο». 

Ένα κάποιο τέλος 

Το χειρότερο αποτυπώνεται σε κάποιον βαθμό στην τελευταία έκθεση του Ερευνητικού Κέντρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Εκεί ξεκαθαρίζεται -ψυχρά και ακαδημαϊκά, χωρίς περιστροφές- ότι αν επιβεβαιωθούν κάποια από τα κακά σενάρια σχετικά με την κλιματική αλλαγή, πιο χαμένος απ’ όλους θα βγει ο ευρωπαϊκός Νότος. Συγκεκριμένα, μια αύξηση της θερμοκρασίας της τάξης των 3 °C ή των 4 °C, θα μεταφραστεί σε μείωση του πλήθους των τουριστών κατά τουλάχιστον 10% τους θερινούς μήνες σε σχέση με την κίνηση του 2019. Ως παράδειγμα, μάλιστα, χρησιμοποιούνται τα νησιά του Ιονίου, τα οποία εκτιμάται ότι θα χάνουν κάθε καλοκαίρι το 9% των επισκεπτών τους. «Για κάποιες περιοχές στη Νότια Ευρώπη είναι αναπόφευκτο: οι συνθήκες θα χειροτερεύουν κάθε καλοκαίρι. Κάποιες ίσως καταλήξουν να γίνουν ακατάλληλες για τουρισμό», προειδοποιούν οι επιστήμονες του Ερευνητικού Κέντρου. 

Ακόμα κι αν καταφέρουμε να αναχαιτίσουμε τη ζέστη και υπερασπιστούμε το σύνορο του +1,5 °C, ο Μεσογειακός τουρισμός θα δεχτεί σοβαρά πλήγματα. Σ’ αυτό το σενάριο, πιο χαμένη απ’ όλες θα είναι η Κύπρος, η οποία εκτιμάται ότι θα δει την τουριστική της κίνηση να συρρικνώνεται κατά 2%. 

Για τους επιστήμονες που διεξάγουν τις έρευνές τους στο πεδίο, η δυσοίωνη εικόνα που σχηματίζουν τα νούμερα και οι εκτιμήσεις ενισχύεται από τις πρακτικές και τις συμπεριφορές που αντιμετωπίζουν στην καθημερινότητά τους. Ο δρ Άμελουνγκ εμφανίστηκε απηυδισμένος στο BBC από την αδιαφορία και τον στρουθοκαμηλισμό των ανθρώπων που ασχολούνται με τον τουρισμό στις χώρες του ευρωπαϊκού Νότου. «Κάποιοι αμφισβητούν ακόμα την κλιματική αλλαγή», σχολίασε. «Κάποιοι άλλοι απλώς αδιαφορούν, λένε ότι έχουν πιο επείγοντα ζητήματα να αντιμετωπίσουν». Ο ίδιος, βέβαια, σημειώνει ότι σε χώρες όπως η Ελλάδα, η Ιταλία, η Ισπανία και η Πορτογαλία, η «βιομηχανία» του τουρισμού έχει ως επίκεντρο μικρές ή και οικογενειακές επιχειρήσεις και ανθρώπους που εστιάζουν τις προσπάθειές τους στο πώς θα επιβιώσουν από τη μία χρονιά στην άλλη και δεν έχουν τον χρόνο ή την εκπαίδευση να σκεφτούν τι θα σημάνουν μακροπρόθεσμα για τον χώρο και τις δουλειές τους αυτές οι αλλαγές.

Εξίσου απογοητευτική και σίγουρα πιο προβληματική είναι η συμπεριφορά των θεσμών στις χώρες αυτές, που σε μεγάλο βαθμό είναι οικονομικά εξαρτημένες από τον τουρισμό. Στις 21 Ιουλίου του 2023, ενώ μέσω του χειρότερου καύσωνα που έχει πλήξει την Ιταλία, η υπουργός τουρισμού της γείτονος, Ντανιέλα Σανταντσέ δήλωνε: «Η ανταγωνιστικότητα και το επίπεδο των υπηρεσιών μας οδηγούν τις ξένες εφημερίδες σε υπερβολικές διογκώσεις του αφηγήματός τους για τον καύσωνα. Οι υψηλές θερμοκρασίες είναι φυσιολογικές αυτήν την εποχή και δεν υπονομεύουν ούτε στο ελάχιστο το τουριστικό προϊόν που προσφέρουμε». Δύο περίπου μήνες αργότερα, τον Σεπτέμβρη του ‘23, ο Έλληνας πρωθυπουργός, Κυριάκος Μητσοτάκης, εκτιμούσε σε συνέντευξή του στο τηλεοπτικό δίκτυο Bloomberg ότι «η κλιματική αλλαγή αποτελεί μια ευκαιρία για να επεκτείνουμε την τουριστική μας σεζόν». 

Η κλιματική αλλαγή, βέβαια, δεν αποτελεί ευκαιρία για κανέναν και για τίποτα. Και οι καύσωνες που σαρώνουν τις μεσογειακές χώρες κάθε καλοκαίρι δεν είναι ούτε αφήγημα ούτε προάγγελοι καταστροφής. Είναι η καταστροφή που συμβαίνει ήδη και σε ορισμένες περιπτώσεις έχει και θύματα (στην Ισπανία, στις οκτώ μέρες που διήρκεσε ο καύσωνας του Ιουλίου περίπου 1000 άνθρωποι πέθαναν από θερμοπληξία, ανάμεσά τους και πολλοί τουρίστες). Αντίθετα, αφήγημα θα μπορούσε να χαρακτηριστεί προς το παρόν η επέκταση της τουριστικής περιόδου. Ο κύριος όγκος των επισκεπτών που υποδέχεται η Ελλάδα είναι από την Ευρώπη, όπου τα σχολικά προγράμματα και γενικά αυτό που έχουμε στο μυαλό μας ως «σεζόν» για τους μαθητές, τους υπαλλήλους και τους επαγγελματίες δεν αφήνουν περιθώρια για διακοπές σε νησιά και παραλίες πέραν της θερινής περιόδου. Σίγουρα θα προσελκύσουμε κάποιους συνταξιούχους τον Απρίλιο και τον Οκτώβριο, αλλά για όλον τον υπόλοιπο πληθυσμό και όλους τους υπόλοιπους μήνες υπάρχουν πολύ πιο δελαστικοί προορισμοί στην ήπειρο. 

Ένα πρώτο δείγμα για το κόστος που θα πληρώσουμε ως τουριστική χώρα ίσως αποτελεί η τοποθέτηση του Σεμπάστιαν Έμπελ. Ο διευθύνων σύμβουλος της TUI (είναι το μεγαλύτερο ταξιδιωτικό πρακτορείο στην Ευρώπη), σε πρόσφατη παρουσίαση των οικονομικών αποτελεσμάτων της εταιρείας, τόνισε ότι οι πυρκαγιές στη Νότια Ευρώπη επηρέασαν την ανάπτυξη των δραστηριοτήτων στην περιοχή. Οι φωτιές στη Ρόδο κόστισαν στην TUI περίπου 25 εκ. ευρώ, καθώς 8.000 πελάτες της αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν το νησί εν μέσω των διακοπών τους. Όπως σημείωσε ο Έμπελ, στο εξής η εταιρεία του θα επικεντρώσει τις ενέργειές της στην προσθήκη νέων, εναλλακτικών προορισμών, προκειμένου να μετριάσει το ρίσκο της μελλοντικά. 

Οι φωτιές στη Ρόδο και στην Κέρκυρα αποτέλεσαν την αφορμή για ένα δυστοπικό άρθρο που αναρτήθηκε στο Prevention Web, την ιστοσελίδα του Οργανισμού Πρόληψης Καταστροφών του ΟΗΕ. Το ρεπορτάζ ξεκινά με την περιγραφή στιγμιοτύπων φρίκης και τρόμου από τα δύο νησιά: «Χιλιάδες άνθρωποι στην παραλία. Παιδιά που γλιστρούν και πέφτουν από τις σωστικές λέμβους. Πανικός. Άνθρωποι που τρέχουν για να σωθούν κουβαλώντας λίγα ρούχα στην πλάτη τους». Λίγες γραμμές παρακάτω, σημειώνεται ότι η Ακρόπολη παρέμεινε κλειστή κάποιες από τις μέρες του καύσωνα. Σε άλλο σημείο του κειμένου υπάρχει η φράση «οι φωτιές που κατέκαψαν τα ελληνικά νησιά της Ρόδου και της Κέρκυρας μας δείχνουν ότι κάποιοι αγαπημένοι τουριστικοί προορισμοί δεν είναι πλέον ασφαλή μέρη, καθώς η κλιματική αλλαγή εντείνεται… Πολλοί από εμάς αλλάζουμε γνώμη για τις διακοπές σε ζεστά καλοκαιρινά θέρετρα. Κάποτε τις αποζητούσαμε, τώρα τις φοβόμαστε». 

Evacuated onto the beach at Rhodes, small fishing boats came to shore to pick us up, amazing people, they weren’t ask to do it they just heard we where stuck there with the fire getting closer and closer pic.twitter.com/yeC5EeFLx6

— Barney (@brianmcdonnel16) July 24, 2023

Το άρθρο του Prevention Web δεν αφορά μόνο την Ελλάδα, αναφέρονται σ’ αυτό κι άλλα παραδείγματα χωρών όπου συνέβησαν καταστροφές λόγω της κλιματικής αλλαγής. Το συμπέρασμα, όμως, για όλες τις χώρες που «πουλάνε» διακοπές κάτω απ’ τον καυτό ήλιο είναι κοινό: Πρέπει ν’ αλλάξουν το τουριστικό τους μοντέλο. Υπάρχουν πολλοί λόγοι που επιβάλλουν αυτήν την αλλαγή -ο τουρισμός ως μονοκαλλιέργεια είναι βέβαιο ότι σε λίγο δεν θα είναι βιώσιμος- και ίσως έχουμε ήδη καθυστερήσει τη δρομολόγησή τους. Στο κείμενο του Οργανισμού Πρόληψης Καταστροφών του ΟΗΕ, για παράδειγμα, αναφέρεται με σαφήνεια ότι στη Ρόδο υπήρξαν πολλά προβλήματα με τις εκκενώσεις. Οι δομές και οι φορείς δεν ήταν επαρκείς ή δεν ήταν επαρκώς προετοιμασμένοι. 

“Η Μεσόγειος είναι ένα κλιματικό hotspot, που θερμαίνεται 20% πιο γρήγορα από τον πλανητικό μέσο όρο”

UNEP (Περιβαλλοντικό Πρόγραμμα των Ηνωμένων Εθνών)

Σε γενικές γραμμές, οι λύσεις που προτείνονται στο άρθρο είναι οι χιλιοειπωμένες: αναχαίτιση του υπερτουρισμού, προώθηση ορεινών και λιγότερο δημοφιλών προορισμών, αλλαγή στον σχεδιασμό του οικονομικού μοντέλου των κρατών προκειμένου να μην υπάρχει εξάρτηση από τον τουρισμό κλπ. Η θλιβερή διαπίστωση, όμως, είναι ότι σε κάποιες περιπτώσεις ακόμα κι αυτές οι δύσκολες και ριζικές αλλαγές μπορεί να μην αρκούν για τη σωτηρία. Όπως αναφέρεται χαρακτηριστικά, «οι χώρες που σκέφτονται και δρουν προληπτικά θα είναι καλύτερα προετοιμασμένες, αλλά η προετοιμασία και η προσαρμογή μπορούν να λειτουργήσουν μέχρις ενός ορίου. Οι καλοκαιρινές διακοπές στη Μεσόγειο θα γίνονται όλο και λιγότερο δελεαστικές, καθώς η περιοχή είναι ένα κλιματικό hotspot, που θερμαίνεται 20% πιο γρήγορα από τον πλανητικό μέσο όρο. Ο τουρισμός στο μέλλον θα είναι πολύ διαφορετικός απ’ αυτό που ξέρουμε σήμερα».

Το μέλλον, φυσικά, είναι απροσδιόριστο. Κανείς δεν μπορεί να προβλέψει με ακρίβεια πότε θα έρθει και τι θα φέρει. Οι εκτιμήσεις, πάντως, για το δικό μας μέλλον είναι δυσοίωνες. Αν τίποτα δεν πάει καλά, το μεσογειακό καλοκαίρι -και μαζί του το ονειρεμένο ελληνικό καλοκαίρι- θα γνωρίσει έναν άδοξο, παράδοξο και κάπως ποιητικό θάνατο: Θα τελειώσει γιατί δεν θα τελειώνει ποτέ. Οι καύσωνες θα καταστήσουν τους θερινούς μήνες νεκρή, απροσπέλαστη ζώνη και όλοι οι υπόλοιποι μήνες θα μεταλλαχθούν σε ένα πολύ μακρύ και πολύ θερμό καλοκαίρι στο οποίο κανείς δεν θα θέλει να κολυμπήσει, να κάνει ηλιοθεραπεία ή να ζήσει τον μύθο του. 

The post Το άδοξο τέλος του μεσογειακού καλοκαιριού appeared first on 2045.gr.

Η ώρα είναι δώδεκα το μεσημέρι. Οι τελευταίοι κάτοικοι της Μυκόνου μαζί με το επιχειρησιακό κλιμάκιο που επέβλεψε την εκκένωση του νησιού και το πολιτικό προσωπικό που επισφράγισε τον χαρακτηρισμό του ως «οριστικά μη κατοικήσιμο», επιβιβάζονται στην «Κιβωτό». Το πρυμναίο κατάστρωμα του πλοίου που θα τους μεταφέρει στον Πειραιά για την πρώτη φάση της μετεγκατάστασής τους, είναι σπαρμένο με κάμερες. Πίσω τους, δεκάδες ρεπόρτερ και κινηματογραφιστές απ’ όλον τον κόσμο φιλοδοξούν να καταγράψουν με λέξεις και εικόνες το τέλος της ανθρώπινης παρουσίας στο σύμπλεγμα των Κυκλάδων έπειτα από 5000 ιστορικά και προϊστορικά χρόνια. 

Τα περισσότερα Κυκλαδονήσια έχουν ήδη εγκαταλειφθεί από την προηγούμενη δεκαετία. Η πολυετής ανομβρία και η άνοδος της θερμοκρασίας τα μετέτρεψαν σε αβίωτες επιπλέουσες ερήμους, ενώ τα δύο απανωτά τσουνάμι που σάρωσαν το Αιγαίο το 2038 κατάπιαν δεκάδες λιμάνια και παράκτιους οικισμούς και προκάλεσαν ανεπίστρεπτες καταστροφές σε καλλιέργειες και υποδομές. 

Σε μια εβδομάδα από σήμερα, η «Κιβωτός» θα επιστρέψει στη Μύκονο για να μεταφέρει τους δημοσιογράφους που θα καλύψουν την τελετή ανακήρυξης του Κεντρικού Αιγαίου σε υποβρύχιο πάρκο (αυτό είναι το σχέδιο της ελληνικής κυβέρνησης για τη διατήρηση κάποιας τουριστικής ροής στην περιοχή, με κρουαζιερόπλοια και ιστιοπλοϊκά), αλλά η σημερινή συγκυρία είναι αυτή που συγκινεί περισσότερο την παγκόσμια κοινή γνώμη. Ας μην ξεχνάμε ότι εδώ γεννήθηκε ο Δυτικός Πολιτισμός. Από την περασμένη εβδομάδα στα media κυριαρχούν φράσεις όπως «υδάτινη Πομπηία» και «σύγχρονη Ατλαντίδα», ενώ δεν λείπουν και οι φονταμενταλιστικές πινελιές, οι αναπόφευκτες αναφορές στα Σόδομα. 

Υπερβολές, σίγουρα, αλλά όπως και να το δεις, ο συμβολισμός της στιγμής είναι βαρύς. Οι «ίπποι πέτρινοι με τη ράχη ορθή» του Ελύτη δεν θα καλπάζουν πια κάτω από το εκτυφλωτικό φως του ελληνικού ήλιου και το απαράμιλλο γαλάζιο του ουρανού του Αιγαίου. Θα βουλιάζουν χρόνο με τον χρόνο στα σκοτεινά έγκατα μιας θάλασσας που μετατράπηκε σε κλιματικό κολαστήριο.

Κυκλάδες 2050, μια ρεαλιστική προβολή 

Η εικόνα που προηγήθηκε είναι φανταστική, δεν πρόκειται να τη βιώσουμε ως  πραγματικότητα. Σίγουρα όχι μέχρι το 2050 και σίγουρα όχι στην καθολικότητα της ολοκληρωτικής εξαφάνισης των Κυκλάδων. Τα νησιά του Αιγαίου δεν θα ερημοποιηθούν ούτε θα βουλιάξουν. Μέχρι τα μέσα του αιώνα που διανύουμε, όμως, θα έχουν υποστεί τις πρώτες σοβαρές συνέπειες που θα επιφέρει η κλιματική αλλαγή στην ευαίσθητη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου. 

Στην τελευταία μεγάλη έρευνα για τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής που δημοσίευσε η διαΝΕΟσις τον Οκτώβριο του 2021, εκτιμάται ότι μέχρι το 2050 στην Ελλάδα θα βιώνουμε ετησίως 15-20 περισσότερες μέρες καύσωνα, ενώ η βροχόπτωση θα μειωθεί από 10% – 30%. Κατά συνέπεια, «οι ημέρες υψηλού κινδύνου πυρκαγιάς θα αυξηθούν από 15% έως και 70% και τα ακραία καιρικά φαινόμενα θα είναι πολύ πιο συχνά». Με βάση την κλίμακα που έχει διαμορφώσει η Διακυβερνητική Επιτροπή για την Αλλαγή του Κλίματος του ΟΗΕ (IPCC), «συνολικά στο επίπεδο της χώρας, αν ισχύσει το ‘καλό’ σενάριο RCP 2.6, η θερμοκρασία θα αυξηθεί περί τους 2 βαθμούς μέχρι τα μέσα του αιώνα. Αν ισχύσει το ‘μεσαίο’ RCP 4.5 θα αυξηθεί μέχρι και 2,5 βαθμούς, ενώ αν ισχύσει το εφιαλτικό RCP 8.5, η αύξηση θα φτάσει τους 3,4 βαθμούς στην ηπειρωτική Ελλάδα». 

“H Μεσόγειος χαρακτηρίζεται ως κλιματικό hotspot, ως περιοχή όπου οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής εμφανίζονται με μεγαλύτερη ένταση.”

Κωνσταντίνος Καρτάλης

Ο Κωνσταντίνος Καρτάλης, καθηγητής στον τομέα Φυσικής Περιβάλλοντος του ΕΚΠΑ και συντονιστής της έκθεσης της διαΝΕΟσις, υπογραμμίζει ότι τα συγκεκριμένα σενάρια δεν είναι υποθετικά ή φανταστικά. Είναι φαινόμενα που θα βιώσουμε στο εγγύς μέλλον και η έκτασή τους θα εξαρτηθεί από την άμεση και βραχυπρόθεσμη συμπεριφορά μας και -κυρίως- τα μέτρα που θα λάβουμε. «Η κλιματική αλλαγή εξελίσσεται ήδη, σε όλες τις χώρες του κόσμου, σε διαφορετική ένταση και με διαφορετικές επιπτώσεις, ανάλογα με την περιοχή», εξηγεί χαρακτηριστικά ο κ. Καρτάλης. «Και σε όλες τις μελέτες που έχουν πραγματοποιηθεί μέχρι σήμερα, η Μεσόγειος χαρακτηρίζεται ως κλιματικό hotspot, ως περιοχή δηλαδή όπου οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής εμφανίζονται με μεγαλύτερη ένταση, μεγαλύτερη συχνότητα και μεγαλύτερη διάρκεια». 

Ήδη, στην περιοχή της μεσογειακής λεκάνης καταγράφεται μια αύξηση της θερμοκρασίας, η οποία, όπως τονίζει ο κ. Καρτάλης, «δεν είναι υποθετική ούτε υπολογισμός που προκύπτει από προσομοιωτές και κλιματικά μοντέλα – είναι αποτέλεσμα πραγματικών μετρήσεων». Πραγματικότητα είναι και η συστηματική άνοδος της στάθμης της θάλασσας σε όλη τη Μεσόγειο, «η οποία δεν είναι ιδιαίτερα υψηλή, αλλά δεν είναι ευκαταφρόνητη», ενώ καταγράφεται και «μια ιδιαίτερα αυξημένη συχνότητα, ένταση και διάρκεια των ακραίων καιρικών φαινομένων». Περιορίζοντας την εστίαση στον ελλαδικό χώρο και δη στο κεντρικό και νότιο Αιγαίο, ο καθηγητής εξηγεί ότι «στην περιοχή των Κυκλάδων θα υπάρξει μια σημαντική αύξηση της θερμοκρασίας, η οποία τους καλοκαιρινούς μήνες μπορεί να φτάσει μέχρι και τους δυόμιση ή και τρεις βαθμούς Κελσίου, ανάλογα με το ποια θα είναι η εξέλιξη του φαινομένου του θερμοκηπίου. Ακόμα και στο αισιόδοξο σενάριο, προβλέπεται μια σημαντική αύξηση δύο βαθμών Κελσίου». Άλλες επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής που σίγουρα (και σύντομα) θα γίνουν αισθητές στις Κυκλάδες είναι «η μείωση του υετού, των βροχοπτώσεων και η αύξηση των καυσονικών επεισοδίων». 

Και τα τρία αυτά φαινόμενα αναμένεται να επηρεάσουν σημαντικά και σε πολλά επίπεδα τη ζωή των κατοίκων αλλά και των επισκεπτών των νησιών. 

Περισσότεροι καύσωνες, λιγότερο νερό 

Η πιο άμεση και πιο σοβαρή συνέπεια της αύξησης της θερμοκρασίας, του πολλαπλασιασμού των καυσώνων και της μείωσης των βροχοπτώσεων στα νησιά, θα είναι η έλλειψη πόσιμου νερού. Σε γενικές γραμμές, η Ελλάδα τα τελευταία χρόνια δεν αντιμετωπίζει πρόβλημα λειψυδρίας. Προσφάτως, το National Geographic τη χαρακτήρισε ως μία από τις χώρες με το μεγαλύτερο κατά κεφαλήν απόθεμα νερού στη Μεσόγειο, σημειώνοντας, όμως, ότι υπάρχει τεράστια γεωγραφική ανισότητα στην κατανομή αυτού του αποθέματος. Σε ό,τι αφορά τα νησιά, η πρόβλεψη των ερευνητών του περιοδικού είναι απαισιόδοξη: «οι υπόγειοι αποταμιευτήρες αδειάζουν γρηγορότερα απ’ ό,τι γεμίζουν και αν συνεχιστεί η κατανάλωση σ’ αυτούς τους ρυθμούς, η φυσική αναπλήρωση δεν θα είναι δυνατή». 

Ο Θοδωρής Κολυδάς είναι καθησυχαστικός ως προς το αποθεματικό του νερού στα νησιά. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο διευθυντής της ΕΜΥ, «τα φετινά δεδομένα ήταν πολύ ικανοποιητικά στις Κυκλάδες. Τα επίπεδα των νερών είναι υψηλότερα από τα συνήθη. Βοήθησαν και οι χιονοπτώσεις, παρότι τα χιόνια δεν κρατάνε πολύ στα βουνά των νησιών. Ακόμα και το γεγονός ότι οι θάλασσες του Αιγαίου είναι πιο ζεστές τα τελευταία καλοκαίρια μπορεί να ερμηνευθεί ως κάτι θετικό: σημαίνει ότι θα έχουμε πολύ περισσότερα νερά στον υδροφόρο ορίζοντα, γιατί θα προκληθεί μεγαλύτερη εξάτμιση, η οποία θα εντείνει τη δυναμική των βαρομετρικών συστημάτων. Βραχυπρόθεσμα, τουλάχιστον, η αύξηση της θερμοκρασίας της θάλασσας είναι καλό νέο». 

Το Αιγαίο ήταν όντως ζεστό τα προηγούμενα καλοκαίρια. Σύμφωνα με τις μετρήσεις του Συστήματος «Ποσειδών», ο θαλάσσιος καύσωνας που σημειώθηκε στο δεύτερο μισό του 2021 ανέβασε τη μέση ημερήσια θερμοκρασία των νερών στους 28 βαθμούς, τέσσερις περισσότερους από τα προηγούμενα χρόνια. Ο Θοδωρής Κολυδάς υπενθυμίζει ότι οι μακροπρόθεσμες προβλέψεις κάνουν λόγο για μειωμένες βροχοπτώσεις και ξηρασία, αλλά επιλέγει πάλι να είναι ψύχραιμος απέναντί τους: «Ας μην ξεχνάμε ότι στον Ελλαδικό χώρο και δη στον νησιωτικό, έχουν καταγραφεί πολλές περίοδοι ξηρασίας από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Είναι γεγονός αδιαμφισβήτητο ότι τα θερμά έτη πολλαπλασιάζονται, αλλά ό,τι συμβαίνει με τις υψηλές θερμοκρασίες, συμβαίνει και με τις χαμηλές. Στη χώρα μας, για παράδειγμα, παρατηρούμε τα τελευταία χρόνια μεγάλους κι έντονους χιονιάδες. Αντίστοιχο φαινόμενο καταγράφηκε και στη δεκαετία του ‘60, που ήταν μια από τις πιο κρύες δεκαετίες του 20ου αιώνα για την Ελλάδα». 

Τα θερμά έτη στα οποία αναφέρεται ο κ. Κολυδάς δεν έχουν πολλαπλασιαστεί απλώς, έχουν γίνει η σύγχρονη νόρμα. Το 2016 χαρακτηρίστηκε από τη NASA ως το θερμότερο έτος που βίωσε η ανθρωπότητα από τότε που εφαρμόζονται οι σύγχρονες μετεωρολογικές μετρήσεις (από το 1880 δηλαδή), ενώ το 2019, το 2020 και το 2021 συμπεριλήφθηκαν στις επτά θερμότερες χρονιές στην ιστορία των μετρήσεων. Αν αυτή η διαδοχή θερμών ετών συνεχιστεί στον ίδιο ρυθμό, μέχρι τα μέσα του αιώνα μας αναμένεται να έχει μια δεύτερη άμεση επίπτωση στη ζωή των κατοίκων των Κυκλάδων: «Είναι σίγουρο ότι η άνοδος της θερμοκρασίας, συνδυασμένη με τη μείωση της βροχόπτωσης, θα επηρεάσει τις καλλιέργειες και την κτηνοτροφική παραγωγή στα νησιά», εξηγεί ο Κωνσταντίνος Καρτάλης. «Τα επίπεδα της υγρασίας του εδάφους θα ελαττωθούν, η γη θα απωλέσει ποσοστό της γονιμότητάς της και είναι πιθανό κάποια στιγμή να μην μπορεί να υποστηρίξει τις αγροτικές καλλιέργειες». Σταδιακά, η ξηρασία θα επιφέρει αλλοιώσεις ακόμα και στο τοπίο. Ο καθηγητής φέρνει ως παράδειγμα τις πεζούλες, τις χαρακτηριστικές αναβαθμίδες που απαντώνται σε όλα σχεδόν τα νησιά του Αιγαίου: «Οι πεζούλες φτιάχτηκαν στο παρελθόν, όταν ακόμα η κλιματική αλλαγή δεν υπήρχε ούτε ως συζήτηση, προκειμένου να συγκρατηθεί το χώμα και να δημιουργηθούν στα πρανή -στις κατωφέρειες του αναγλύφου- μικροί κήποι, αγροί και περιβόλια. Όσο αυξάνεται η θερμοκρασία, μειώνεται η βροχόπτωση και το έδαφος γίνεται ξερικό όμως, οι αναβαθμίδες αυτές υπόκεινται σε διάβρωση. Η καταστροφή τους αποτελεί σημαντική αλλοίωση του κυκλαδίτικου τοπίου και απομάκρυνση από την παραδοσιακή του εικόνα, όπως την έχουμε σήμερα στο μυαλό μας».

Σημαντικότατη αλλοίωση του τοπίου (και όχι μόνο) θα επιφέρει και η σταδιακή άνοδος της στάθμης της θάλασσας και η πύκνωση φαινομένων όπως οι θυελλογενείς μετεωρολογικές παλίρροιες και οι κυματικές καταιγίδες, που συμπεριλήφθηκαν στις προβλέψεις της προ δεκαετίας έρευνας της Τράπεζας της Ελλάδος για την Κλιματική Αλλαγή και τη Βιωσιμότητα. Το κακό σενάριο προβλέπει τον μόνιμο κατακλυσμό των παράκτιων εκτάσεων, τη μετακίνηση των ζωνών Αγιαλού και Παραλίας και εκτεταμένη παράκτια διάβρωση, η οποία μπορεί να προκαλέσει υφαλμύρωση των υπόγειων παράκτιων υδροφορέων, αλλά και βλάβες στις υποδομές (λιμάνια, παραθαλάσσιοι οδικοί άξονες, παράκτια αεροδρόμια, συστήματα αποχέτευσης, μονάδες επεξεργασίας λυμάτων κλπ). 

Ο Θοδωρής Κολυδάς εμφανίζεται και σ’ αυτόν τον τομέα καθησυχαστικός,  εκτιμώντας ότι οι Κυκλαδίτες δεν χρειάζεται να ανησυχούν για την άνοδο της στάθμης του Αιγαίου, αφού η Μεσόγειος είναι μια κλειστή θάλασσα και δεν αναμένεται να επηρεαστεί δραματικά από το λιώσιμο των πάγων. Παρατηρεί, όμως, ότι «στο εξής ίσως πρέπει να υπάρξει πρόνοια και να δημιουργηθούν μηχανισμοί για την αντιμετώπιση απρόβλεπτων φαινομένων, όπως ένας σεισμός ή ένα τσουνάμι, ειδικά στις περιοχές όπου καταγράφεται πύκνωση των μεγάλων συστημάτων που προκαλούν θυελλώδεις ανέμους». Όπως εξηγεί ο διευθυντής της ΕΜΥ, «Σε κάποιες μεσογειακές χώρες αναπτύσσονται ήδη πειραματικά προειδοποιητικά συστήματα για τσουνάμι, ενώ κι εδώ είναι θετική εξέλιξη η αναβάθμιση της Πολιτικής Προστασίας από γραμματεία σε Υπουργείο, προκειμένου να ενοποιηθούν όλοι οι φορείς που σχετίζονται με την κλιματική αλλαγή. Χρειάζεται χρόνος, βέβαια, και γενναίες επενδύσεις για κάτι τέτοιο. Απ’ όσο γνωρίζω, ήδη έχουν προβλεφθεί κάποια σημαντικά κονδύλια για αναβάθμιση των ραντάρ και για την ανάπτυξη προειδοποιητικών συστημάτων για πλημμύρες». 

Βιωσιμότητα ή όλεθρος 

Κάθε συζήτηση για το εγγύς ή το απώτερο μέλλον περιοχών με χαρακτηριστικά τόσο ιδιαίτερα όσο τα νησιά των Κυκλάδων, ξεκινά υποχρεωτικά από τη σκληρή πραγματικότητα που διαμορφώνει η κλιματική αλλαγή και καταλήγει στο ζήτημα της ενέργειας. Οι μονάδες αφαλάτωσης που μπορούν να αποτελέσουν λύση για την ύδρευση και την άρδευση των νησιών καταναλώνουν τεράστια ποσά ενέργειας. Τα συστήματα ψύξης και κλιματισμού που θα επιτρέψουν την ποιοτική διαβίωση κατοίκων κι επισκεπτών στις αυξημένες θερμοκρασίες που έρχονται, καταναλώνουν τεράστια ποσά ενέργειας. Ο τουρισμός, η βαριά βιομηχανία της σύγχρονης κυκλαδίτικης οικονομίας, γιγαντώνει έτσι κι αλλιώς εδώ και δεκαετίες τις ενεργειακές ανάγκες των νησιών κατά τους θερινούς μήνες. 

Ο Κώστας Κομνηνός, γενικός διευθυντής του μη κερδοσκοπικού Δικτύου Αειφόρων Νήσων (ΔΑΦΝΗ) βιώνει, αναλύει και προσπαθεί να αντιμετωπίσει το ενεργειακό ζήτημα των ελληνικών νησιών καθημερινά. Όπως εξηγεί, «Αυτή τη στιγμή, τα νησιά χωρίζονται σε δύο κατηγορίες ως προς την ενεργειακή τους ταυτότητα: σ’ αυτά που είναι διασυνδεδεμένα με το ηπειρωτικό ηλεκτρικό σύστημα και στα μη διασυνδεδεμένα, τα οποία καταναλώνουν πετρέλαιο ή μαζούτ». Κατά την εκτίμησή του, «το καλύτερό χαρτί που διαθέτουμε για την εξασφάλιση την ενεργειακής επάρκειας των νησιών είναι οι νέες διασυνδέσεις, οι οποίες προχωρούν με βάση το δεκαετές πλάνο του ΑΔΜΗΕ, που επικαιροποιείται κάθε χρόνο κι εγκρίνεται από τη ρυθμιστική αρχή ενέργειας». Κάποια νησιά, όμως, θα παραμείνουν μη διασυνδεδεμένα για περισσότερα χρόνια, «οπότε εκεί εξετάζουμε πιο αυτόνομες λύσεις, υβριδικά συστήματα που συνδυάζονται με μονάδες αποθήκευσης ενέργειας». 

Γι’ αυτά τα νησιά, ο στόχος είναι η φυσική ενεργειακή αυτονομία, η δημιουργία ενός ανεξάρτητου συστήματος χωρίς καλώδιο, το οποίο θα τροφοδοτείται από τοπικές ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Ακόμα και για τα διασυνδεδεμένα νησιά, η παραγωγή ενέργειας από τοπικές ΑΠΕ κι ενδεχομένως η αποθήκευσή της, είναι σημαντικό κομμάτι του ενεργειακού σχεδιασμού, αφού σύμφωνα με τον κ. Κομνηνό «μπορεί να εξασφαλίσει την ενεργειακή ασφάλεια με τοπικά διαθέσιμους πόρους σε περίπτωση που προκύψει κάποια κρίση με την εισαγόμενη ενέργεια, κάποια βλάβη στο καλώδιο ή ακόμα κι ένα σφάλμα που θα οδηγήσει σε διακοπή της παροχής ρεύματος». 

Κοντολογίς, η αξιοποίηση των ΑΠΕ κρίνεται επιβεβλημένη σε κάθε επιχειρησιακό σχεδιασμό για τα νησιά και θα γίνεται όλο και πιο αναγκαία στην προσπάθειά μας να μειώσουμε τα επίπεδα των αερίων του θερμοκηπίου που εκπέμπονται από τους πετρελαϊκούς σταθμούς και την κατανάλωση λιγνίτη. Σε ό,τι αφορά τις Κυκλάδες ειδικά, ο προγραμματισμός των έργων μετάβασης από την κατανάλωση ορυκτών πόρων για την παραγωγή ηλεκτρισμού στην αξιοποίηση των τοπικά διαθέσιμων ΑΠΕ, έχει ορίζοντα δεκαετίας. Ο Κώστας Κομνηνός, μάλιστα, εκτιμά ότι είναι εφικτό αυτά τα έργα να δρομολογηθούν, να ωριμάσουν και να υλοποιηθούν ακόμα κι εντός της τρέχουσας δεκαετίας. Ο δρόμος προς τη βιωσιμότητα, όμως, δεν είναι στρωμένος με ροδοπέταλα. Στη συζήτηση για τις ανεμογεννήτριες και τα φωτοβολταϊκά μπαίνουν υποχρεωτικά δύο σημαντικά ζητήματα: το στοίχημα της δίκαιης μετάβασης και οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις που έχουν οι εγκαταστάσεις των ΑΠΕ. 

«Στην περίπτωση των Κυκλάδων, όπως και του βορείου Αιγαίου και της Κρήτης, η δίκαιη μετάβαση (just transition) αφορά τους θερμικούς σταθμούς. Τους ανθρώπους που εργάζονται εκεί, τις συνεργαζόμενες εταιρείες και συνολικά την όποια οικονομία εξαρτάται απ’ αυτούς», εξηγεί ο Κώστας Κομνηνός, υπογραμμίζοντας ότι «από την πλευρά της Ευρώπης η στρατηγική για τη δίκαιη μετάβαση έχει ήδη θεσμοθετηθεί, γιατί ο ενεργειακός μετασχηματισμός έχει καταστεί επείγουσα υπόθεση. Έτοιμες είναι και οι μελέτες του ελληνικού Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας, ενώ πλέον εμφανίζονται και τα χρηματοδοτικά εργαλεία. Ήδη, το δίκτυο ΔΑΦΝΗ υποστηρίζει πολλούς Δήμους ώστε να εκπονήσουν τις δικές τους μελέτες και προτάσεις προς αυτήν την κατεύθυνση». 

Το ζήτημα των περιβαλλοντικών επιπτώσεων σε ό,τι αφορά τις ΑΠΕ είναι πολυεπίπεδο. Όπως εξηγεί ο Κώστας Κομνηνός, για τις άμεσες συνέπειες που μπορεί να έχουν στο τοπικό οικοσύστημα οι εγκαταστάσεις ανεμογεννητριών, ηλιακών συλλεκτών και οι χώροι αποθήκευσης της ενέργειας, υπάρχει ήδη ένα καλό ευρωπαϊκό νομοθετικό πλαίσιο ενώ και η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες που διαθέτουν επαρκή νομοθεσία σε ό,τι αφορά τα περιβαλλοντικά ζητήματα. «Υπάρχει όμως και το ζήτημα της αλλοίωσης του τοπίου, το οποίο δεν συγκαταλέγεται ρητώς στις περιβαλλοντικές επιπτώσεις που αναφέρονται στις διάφορες μελέτες» παρατηρεί ο κ. Κομνηνός. «Κι εδώ διαφοροποιούμαστε από την κεντρική και βόρεια Ευρώπη, όπου το ανάγλυφο του εδάφους περιλαμβάνει τεράστιες επίπεδες εκτάσεις. Στη δική μας γεωγραφία υπάρχει πολυμορφία κι έντονες διαφορετικότητες. Τα νησιά μας είναι ως επί το πλείστον βουνίσια και το καλό αιολικό δυναμικό συγκεντρώνεται στις βουνοκορφές, με αποτέλεσμα οι ανεμογεννήτριες να τοποθετούνται εκεί και να είναι εμφανείς από πολλά σημεία, αλλοιώνοντας την εικόνα του φυσικού τοπίου». Αυτός είναι ο λόγος που το δίκτυο ΔΑΦΝΗ προάγει πλέον τις προσπάθειες να μετακινηθούν τα μεγαλύτερης κλίμακας έργα στον θαλάσσιο χώρο – μιλάμε δηλαδή για πλωτές ανεμογεννήτριες ή και υπεράκτιες, με θεμελίωση στον βυθό της θάλασσας. Κι αυτές, βεβαίως, επηρεάζουν το θαλάσσιο οικοσύστημα, αλλά όπως σχολιάζει ο κ. Κομνηνός «οι επιπτώσεις συνολικά μειώνονται, λύνεται σε κάποιο σημαντικό βαθμό το ζήτημα των αισθητικών επιπτώσεων, ενώ αποφεύγονται και οι συγκρούσεις χρήσεων γης στις ιδιοκτησίες των νησιών». 

“H πανάκριβη κυκλαδίτικη γη δημιουργεί σημαντικά προβλήματα με τις απαλλοτριώσεις, εντείνοντας κατ’ επέκταση το ζήτημα των λυμάτων και της διαχείρισης των απορριμμάτων στα νησιά.”

Το ζήτημα των «συγκρούσεων» σχετίζεται άμεσα με ένα ακόμα μεγάλο πρόβλημα που ήδη αντιμετωπίζουν οι κάτοικοι των νησιών του Αιγαίου και το οποίο αναμένεται να οξυνθεί μέσα στις επόμενες δεκαετίες: το ζήτημα των λυμάτων και της διαχείρισης των απορριμμάτων. «Σε όλα τα νησιά το μεγάλο πρόβλημα είναι οι χώροι υγειονομικής ταφής», παρατηρεί ο Θοδωρής Κολυδάς (είναι κι ο ίδιος Κυκλαδίτης, κατάγεται από την Άνδρο). «Σε ορισμένες περιοχές η γη είναι πανάκριβη και δημιουργούνται μεγάλα προβλήματα με τις απαλλοτριώσεις. Συχνά αναπτύσσονται διχόνοιες μεταξύ των κατοίκων, αλλά και ανταγωνισμοί και αντιδικίες μεταξύ των Δήμων. Δυστυχώς, σ’ αυτό το πρόβλημα δεν φαίνεται να υπάρχει οριζόντια λύση. Κάθε νησί έχει τα δικά του χαρακτηριστικά και πρέπει να το αντιμετωπίσει διαφορετικά». 

Σ’ αυτό συμφωνεί απόλυτα και ο Κώστας Κομνηνός: «Μιλάμε υποχρεωτικά για tailor made λύσεις, για κοστούμια που πρέπει να ραφτούν αποκλειστικά πάνω σε κάθε νησί. Δεν έχουμε, δυστυχώς, την πολυτέλεια του ‘one size fits all’. Δεν υπάρχει κάποιο πλάνο που να μπορεί να εφαρμοστεί με την ίδια αποτελεσματικότητα από τη Δονούσα ως την Τήνο και από την Τήνο στην Ικαρία και στη Σαμοθράκη». Οι επιστήμονες και οι μηχανικοί του δικτύου ΔΑΦΝΗ αντιμετωπίζουν κάθε νησί σαν ένα αυτόνομο οικοσύστημα και επιχειρούν ολιστικές και διασυνδεδεμένες προσεγγίσεις σε όλους τους τομείς των υποδομών: στη διαχείριση των υδατικών πόρων, στα λύματα και τα απορρίμματα, στην ενέργεια και την αποδοτικότητα, στις μεταφορές, αλλά και σε παρεμβάσεις που αφορούν την εργασία και τον βιώσιμο τουρισμό. «Σ’ αυτήν τη φιλοσοφία της διασύνδεσης των υποδομών -sector coupling είναι η αγγλική ορολογία- εδράζεται η πρωτοβουλία ‘Έξυπνα Νησιά’» αναλύει ο κ. Κομνηνός. Στο πλαίσιο αυτής της πρωτοβουλίας, μάλιστα, υλοποιείται ήδη το έργο ‘Κύθνος, Έξυπνο Νησί’, η πρώτη ολιστική παρέμβαση που επιχειρεί το δίκτυο ΔΑΦΝΗ στις Κυκλάδες. 

And what about our precious tourists? 

Εδώ και δεκαετίες οι Κυκλάδες ζουν σε μεγάλο βαθμό από και για τον τουρισμό. Στις επόμενες δεκαετίες, όμως, ο τουρισμός είναι βέβαιο ότι θα επηρεαστεί από την κλιματική αλλαγή, ενώ παράλληλα θα την επιτείνει. 

Όπως επισημαίνεται στην έρευνα της διαΝΕΟσις, «μια επιφανειακή ανάγνωση των δεδομένων που μας παρουσιάζουν οι κλιματικοί δείκτες θα μπορούσε να οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι η κλιματική αλλαγή μπορεί να έχει και μια θετική επίπτωση στον τουρισμό της Ελλάδας: η τουριστική περίοδος μπορεί να επιμηκυνθεί. Το καλοκαίρι μπορεί να κρατά από τον Μάιο μέχρι τον Σεπτέμβριο – και αυτό είναι κάτι που θα έρθει σχετικά σύντομα». Ο Κωνσταντίνος Καρτάλης, όμως, προειδοποιεί ότι «οι υψηλές θερμοκρασίες μπορεί να στρέψουν κάποιους επισκέπτες των Κυκλάδων σε άλλες τουριστικές περιοχές του πλανήτη, όπου η θερμοκρασία δεν θα είναι τόσο επιβαρυμένη. Το πώς, λοιπόν, θα αναδιαταχθεί η τουριστική αγορά δεν είναι εύκολο να εκτιμηθεί. Το μόνο βέβαιο είναι ότι θα  υπάρξουν αυξημένες θερμικές συνθήκες οι οποίες θα επιβαρύνουν τον πολίτη, τον επισκέπτη και τον εργαζόμενο των νησιών». 

Ο κ. Καρτάλης εκτιμά ότι «όλα τα νησιά πρέπει άμεσα να λειτουργήσουν με βάση τη φέρουσα ικανότητά τους. Με βάση, δηλαδή, τις δυνατότητες που προσφέρει το φυσικό τους περιβάλλον για την εξυπηρέτηση των αναγκών του μόνιμου πληθυσμού και του τουρισμού. Η Σαντορίνη για παράδειγμα, έχει ήδη ξεπεράσει τα όρια των αντοχών της. Το ίδιο θα συμβεί και στη Μύκονο -αν δεν έχει συμβεί ήδη- και στην Τήνο. Στο εξής, η ανάπτυξη των νησιών θα πρέπει να προσαρμοστεί στις αντοχές του φυσικού περιβάλλοντος και στις πιέσεις που δημιουργεί η κλιματική κρίση. Αν αυτό δεν συμβεί έγκαιρα και συνεχίσουν εκατοντάδες χιλιάδες τουρίστες να αποβιβάζονται κάθε καλοκαίρι σε νησιά χωρίς επαρκή υδατικά αποθέματα, χωρίς επαρκή αγροτική παραγωγή και χωρίς επαρκή ενέργεια για την ηλεκτροδότηση και την ψύξη των καταλυμάτων και των τουριστικών μονάδων, οι επιπτώσεις στην ποιότητα του τουρισμού θα είναι εμφανείς». Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο καθηγητής, «Ήδη, πολλές τουριστικές περιοχές στον πλανήτη έχουν αποφασίσει να βάλουν ένα μέτρο στην επισκεψιμότητά τους, όχι γιατί θέλουν να χάσουν χρήματα, αλλά γιατί αντιλαμβάνονται ότι αν δεν το κάνουν θα χάσουν σίγουρα χρήματα και μάλιστα πολύ περισσότερα». 

Για τον Κώστα Κομνηνό, μεγάλο στοίχημα στο εξής θα αποτελέσει η χωροταξία των νησιών – οι χρήσεις γης και οι πολεοδομικές προβλέψεις. «Μέχρι σήμερα, χάρη σε πολιτισμικούς, περιβαλλοντικούς και πολεοδομικούς περιορισμούς η ανάπτυξη στις Κυκλάδες συγκρατήθηκε κατά κάποιον τρόπο. Άλλα νησιά της Ευρώπης όπως η Μαγιόρκα και η Μινόρκα δεν είχαν αυτό το προνόμιο. Η οικιστική και τουριστική ανάπτυξη εκεί ήταν ραγδαία και αλλοίωσε δραματικά τον χαρακτήρα τους. Ευτυχώς, τα εξειδικευμένα πολεοδομικά σχέδια για τα νησιά που βρίσκονται αυτήν τη στιγμή στα σκαριά φαίνεται ότι προχωρούν, έστω και με πολλές δυσκολίες και παρατράγουδα σε ό,τι αφορά την ανάθεση και τη διεκπεραίωσή τους. Είναι διαδικασίες που ξεκίνησαν από την προηγούμενη κυβέρνηση και συνεχίζονται. Τώρα βρισκόμαστε στο σημείο όπου πρέπει να ληφθούν στρατηγικές αποφάσεις για το πού χτίζουμε, τί χτίζουμε, ποιους οικισμούς επεκτείνουμε και πώς δημιουργούμε τις υποδομές που θα εξυπηρετήσουν αυτούς τους οικισμούς. Η ανάπτυξη πρέπει να γίνεται πάνω στον δεδομένο χώρο και ο χώρος πρέπει να είναι οργανωμένος, προκειμένου να επιτρέψει μια αποτελεσματική ανάπτυξη. Αυτό νομίζω ότι είναι το πιο κρίσιμο στοιχείο και -ευτυχώς- υπάρχουν κάποια ελπιδοφόρα στοιχεία προς αυτήν την κατεύθυνση». 

Ένα διαφορετικό μέλλον

Αντίθετα με όσα επιτάσσει η πολιτική επικοινωνία σε περιόδους οικονομικών κρίσεων, κανείς δεν θα τολμήσει να χαρακτηρίσει την κλιματική κρίση ως ευκαιρία για τα νησιά ή για οποιοδήποτε μέρος του κόσμου. Κανενός η ζωή δεν θα βελτιωθεί από τις αλλαγές που συμβαίνουν και θα συνεχίσουν να συμβαίνουν. Η προσαρμογή σ’ αυτές τις αλλαγές, όμως, θα είναι σημαντική για την επιβίωση όλων. Στην περίπτωση των Κυκλάδων και συνολικά των νησιών του Αιγαίου, η προσαρμογή ίσως μεταφραστεί σε σημαντικές αλλαγές του τρόπου ζωής των κατοίκων  και -κυρίως- σε απομάκρυνση από το σημερινό μοντέλο βιοπορισμού των κατοίκων τους. 

«Προσωπικά, ευελπιστώ ότι τα νησιά θα καταφέρουν να είναι πιο ισορροπημένα σε ό,τι αφορά την οικονομία τους», σημειώνει ο Κώστας Κομνηνός. «Να μην έχουν αποκλειστική εξάρτηση από τον τουρισμό κι αυτό να τους δίνει τη δυνατότητα να αναπτύσσονται πιο ήπια, αξιοποιώντας βεβαίως τα οφέλη του τουρισμού, αλλά ταυτόχρονα, διασυνδέοντάς τα δραστηριότητες στον πρωτογενή και δευτερογενή τομέα, η αναβίωση του οποίου είναι στρατηγικής σημασίας». 

Ο Θοδωρής Κολυδάς επισημαίνει με τη σειρά του την ανάγκη απαγκίστρωσης των νησιών από το σημερινό εποχικό τουριστικό μοντέλο: «Πέρα από τα έργα υποδομής, τη δημιουργία ασφαλέστερων λιμανιών και κέντρων υγείας, πρέπει να δοθούν και κίνητρα προκειμένου η νεολαία να παραμένει στα νησιά – να υπάρχουν δουλειές και υγιής ανάπτυξη καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Και με τον τουρισμό μπορεί να συμβεί αυτό, αρκεί να αλλάξουν κάποιες νοοτροπίες και επιδιώξεις. Στην Άνδρο, για παράδειγμα, λειτουργεί ήδη το πρότζεκτ Andros Roots που απευθύνεται σε περιπατητές, σε ανθρώπους που τους αρέσει η φύση κι επισκέπτονται το νησί χειμώνα για να γνωρίσουν τα μονοπάτια του, που διασχίζουν πανέμορφες προστατευόμενες περιοχές Natura». 

Για τον Κωνσταντίνο Καρτάλη, το μέλλον των νησιών και η ευζωία των κατοίκων τους θα κριθεί σήμερα, στον παρόντα χρόνο. «Τα προβλήματα είναι βέβαιο ότι θα προκύψουν στο εγγύς μέλλον. Το αν θα λυθούν θα εξαρτηθεί από το πώς θα ανταποκριθεί σήμερα στην πρόκριση της κλιματικής αλλαγή η πολιτεία μας, οι κυβερνήσεις μας αλλά και η διεθνής κοινότητα. Απαιτείται εγρήγορση απ’ όλους και εμπιστοσύνη στην επιστημονική κοινότητα. Εγώ αυτό θα ‘λεγα πως είναι το βασικό μήνυμα: έγκαιρη λήψη μέτρων με υπομονή στον χρόνο και με γνώση ότι το περιβάλλον και δη το νησιωτικό περιβάλλον που είναι ιδιαίτερα ευάλωτο, δεν έχει άπειρες αντοχές. Αυτές τις αντοχές πρέπει να προστατεύσουμε». 

The post Κυκλάδες, 31 Αυγούστου 2050 appeared first on 2045.gr.

Βραζιλία, 29 Ιουνίου 2014. Το Μεξικό και η Ολλανδία αναμετρώνται για τη φάση των 16 του Παγκοσμίου Κυπέλλου. Η θερμοκρασία στο επίπεδο του αγωνιστικού χώρου του Εστάδιο Καστελάο στη Φορταλέζα είναι 39 βαθμοί Κελσίου κι έπειτα από 30 λεπτά αγώνα, οι ποδοσφαιριστές των δύο ομάδων μοιάζουν εξαντλημένοι και αφυδατωμένοι. Είναι η στιγμή που ο Πορτογάλος διαιτητής Πέδρο Προένσα, αντιλαμβανόμενος το μαρτύριό τους, θα σφυρίξει και θα διακόψει το ματς προκειμένου οι παίκτες να πάρουν μερικές ανάσες και να δροσιστούν εν όψει της δύσκολης συνέχειας.  

Κάπως έτσι, το πρώτο επίσημο cooling break στην ιστορία του ποδοσφαίρου μετατράπηκε από προαιρετική πρόβλεψη στον επικαιροποιημένο κανονισμό της FIFA, σε γεγονός συντελεσμένο και ανεπίστρεπτο. 

Οι εικόνες των Ολλανδών και των Μεξικανών που για τα επόμενα τρία λεπτά άδειαζαν πάνω τους μπουκάλια με παγωμένα νερά και τυλίγονταν με κρύες κομπρέσες μεταδόθηκαν σε ζωντανή σύνδεση στις περισσότερες χώρες του πλανήτη και μετέδωσαν ένα δυσοίωνο μήνυμα: η κλιματική αλλαγή είχε εισβάλει οριστικά και αμετάκλητα στα ποδοσφαιρικά γήπεδα και άλλαζε ήδη τη φυσιογνωμία του αθλήματος. 

Η αφόρητη ζέστη είχε κλέψει τρία λεπτά δράσης από τους ποδοσφαιριστές και τους φιλάθλους (θα έκλεβε άλλα τρία στο δεύτερο ημίχρονο) και -αδιανόητο μέχρι τότε- είχε διακόψει τη ροή ενός νοκ άουτ αγώνα για το παγκόσμιο Κύπελλο. Το ποδόσφαιρο χρωστάει το 80% του μύθου του και τα οκτώ από τα δέκα κορυφαία highlights του στην αδιάλειπτη ροή του. Στους παίκτες που δεν σταμάτησαν να παίζουν ακόμα κι όταν μάτωσαν τα κεφάλια τους ή έσπασαν τα δόντια τους, στα γκολ που μπήκαν επειδή ο αέρας άλλαξε την πορεία της μπάλας ή επειδή το χιόνι που έπεφτε περιόριζε την ορατότητα του τερματοφύλακα, στα άλλα γκολ που μπήκαν με το χέρι επειδή ο διαιτητής δεν διέκοψε τη φάση στο ξεκίνημά της. 

Στο μυαλό όλων το ποδόσφαιρο είναι ένα παιχνίδι παντός τερέν και παντός καιρού. Αυτός ο καθολικός και την ίδια στιγμή αφαιρετικός χαρακτήρας του ήταν που το βοήθησε να διαδοθεί σε όλα τα μήκη και πλάτη της Γης. Εκείνο το μεσημέρι της 29ης Ιουνίου του 2014, όμως, έγινε ξεκάθαρο ότι ο καιρός είχε πλέον αλλάξει τόσο δραματικά, που το δημοφιλέστερο άθλημα του κόσμου έπρεπε να αλλάξει μαζί του αν ήθελε να επιβιώσει. Όπως αποδείχθηκε, τα cooling breaks που τότε δημιούργησαν τόση αίσθηση, ήταν μια απειροελάχιστη αλλαγή. Μια πρώτη και πολύ πρόχειρη αμυντική κίνηση απέναντι σε έναν αντίπαλο που προέλαυνε ανεμπόδιστος. Σήμερα έχουν πια ενταχθεί στην κανονικότητα των αγώνων, δεν ξενίζουν κανέναν. 

Σήμερα επίσης, οκτώ χρόνια μετά από εκείνο το σφύριγμα του Προένσα, ο κόσμος του ποδοσφαίρου έχει κατανοήσει ότι ο αγώνας για το κλίμα δεν θα κερδηθεί με πρόχειρες λύσεις ούτε παίζοντας άμυνα. Ήδη, πολλοί ποδοσφαιρικοί σύλλογοι αναλαμβάνουν σημαντικές πρωτοβουλίες για τη μείωση του οικολογικού τους αποτυπώματος. Αρκετοί φορείς του αθλήματος διοργανώνουν ενημερωτικές εκστρατείες για τους φιλάθλους και αναπτύσσουν σχετικές δράσεις σε επίπεδο τοπικών κοινοτήτων.

Η κεντρική διοίκηση του ποδοσφαίρου, όμως, η FIFA, η UEFA και οι ισχυρές εθνικές Ομοσπονδίες, λειτουργούν όπως όλοι οι κρατικοί και διακρατικοί θεσμοί: με βάση το οικονομικό συμφέρον και τις αναγκαιότητες της πολιτικής τους επιβίωσης. Ανακοινώνουν σχέδια, υπογράφουν συμφωνίες, συνυπογράφουν διεθνείς συνθήκες, αλλά στην πράξη αναβάλλουν οτιδήποτε θα μπορούσε να αποτελέσει την αρχή μιας συγκροτημένης αντεπίθεσης στο μέτωπο της κλιματικής αλλαγής. 

Η επικρατούσα λογική είναι ότι τα χρήματα είναι πολλά, τα συμφέροντα είναι μεγάλα και τα χορηγικά συμβόλαια είναι δεσμευτικά, οπότε -για να χρησιμοποιήσουμε έναν ταιριαστό ποδοσφαιρικό όρο- όσο μας παίρνει κάνουμε καθυστερήσεις. Το πρόβλημα, βέβαια, με την κλιματική κρίση είναι ότι δεν πρόκειται να μας χαρίσει παράταση. 

Ένα παγόβουνο στην έρημο

Για τον ιστορικό του μέλλοντος, η 2/12/2010 θα χρησιμεύσει ως ποδοσφαιρικό «666». Είναι η ημερομηνία στην οποία θα εντοπιστεί η συμβολική Αρχή του Κακού και θα αναφέρεται ως Μέρα της Κρίσης για τα περισσότερα από τα δεινά που θα πλήξουν σε βάθος χρόνου το άθλημα. Αυτό, γιατί η Πέμπτη 2 Δεκεμβρίου του 2010 ήταν η μέρα που ο Σεπ Μπλάτερ, πρόεδρος ακόμα τότε της FIFA, της Παγκόσμιας Ποδοσφαιρικής Ομοσπονδίας, ανακοίνωσε ότι η ευθύνη της διοργάνωσης του Παγκοσμίου Κυπέλλου του 2022 θα ανατεθεί στο Κατάρ. 

Εδώ και κάποια χρόνια ο Μπλάτερ δεν είναι πλέον πρόεδρος της FIFA. Ξηλώθηκε μαζί με τους περισσότερους αξιωματούχους του εξαιτίας αυτής της υπόθεσης και για κάποιες ακόμα ηχηρές περιπτώσεις διαφθοράς που ήρθαν στο φως μετά από έρευνες στις οποίες συμμετείχε ακόμα και το FBI. Κάποια μέλη της διοίκησής του βρίσκονται στη φυλακή, κάποιοι άλλοι αυτοκτόνησαν από τύψεις ή για να γλιτώσουν τον εξευτελισμό των δικαστηρίων, οι υπόλοιποι παρακολουθούν -ατιμασμένοι και από τα σπίτια τους πλέον- τα απόνερα που ξερνάει μέχρι σήμερα εκείνη η ανάθεση, η πιο αμαρτωλή στην ιστορία του ποδοσφαίρου. Γιατί είναι πια γνωστό ότι το Παγκόσμιο Κύπελλο του 2022 θα διεξαχθεί στη σκιά μιας αδιανόητης τραγωδίας: τουλάχιστον 6.500 μετανάστες εργάτες πέθαναν από αφυδάτωση, από εξάντληση ή από επιδημίες στα εργοτάξια των γηπέδων που χτίστηκαν για να φιλοξενήσουν τη διοργάνωση. 

Στα μάτια κάθε λογικού ανθρώπου το Κατάρ δεν είχε κανένα έρεισμα και κανένα δικαίωμα να διοργανώσει Παγκόσμιο Κύπελλο. Τουλάχιστον όχι μόνο του. Είναι ένα υπερβολικά μικρό κράτος, χωρίς καμία ποδοσφαιρική κουλτούρα, με τραγικές επιδόσεις στον τομέα της προστασίας του σεβασμού και της προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και -κυρίως σε ό,τι αφορά το κλίμα- βρίσκεται σε ένα σημείο της Γης όπου οι θερμοκρασίες τα καλοκαίρια υπερβαίνουν τους 45 βαθμούς Κελσίου. Είναι, δηλαδή, εντελώς ακατάλληλες για ποδόσφαιρο. 

Το Κατάρ απλώς εξαγόρασε τη διοργάνωση, με πετροδόλαρα και βρώμικο lobbying, αλλά και με υποσχέσεις τις οποίες στην πορεία αθέτησε. Μεταξύ άλλων, στο φάκελο της υποψηφιότητας του Κατάρ υπήρχε δέσμευση για τη δημιουργία κλιματιστικών συστημάτων που θα διατηρούσαν σταθερή θερμοκρασία 23 βαθμών Κελσίου στους αγωνιστικούς χώρους και στις κερκίδες των γηπέδων, στις fan zones και στους δρόμους(!) που θα διέσχιζαν οι φίλαθλοι για να φτάσουν σ’ αυτές. Μια σκέψη για να επιτευχθούν όλα αυτά ήταν η δημιουργία τεχνητών «σύννεφων» – τεράστιων δηλαδή κλιματιστικών επιφανειών που θα αιωρούνταν πάνω από τα γήπεδα και τους δρόμους για να σκιάζουν και να δροσίζουν τις επιφάνειες που βρίσκονται από κάτω τους. Φυσικά, τίποτα απ’ όλα αυτά δεν θα συμβεί. Το Μουντιάλ του Κατάρ θα γίνει Χειμώνα, από τα μέσα του Νοέμβρη ως τα μέσα του Δεκέμβρη του 2022, αναστατώνοντας όλα τα πρωταθλήματα και τα προγράμματα του πλανήτη. 

Η απόφαση για την αλλαγή του διαστήματος διεξαγωγής της διοργάνωσης πάρθηκε το 2015, όταν δηλαδή υπήρχε ακόμα χρόνος να ανατεθεί σε κάποιες άλλες χώρες, αλλά κανείς δεν τόλμησε να πάρει πάνω του το κόστος μιας τέτοιας κίνησης. Σε σχέση με το κλίμα και τα οικοσυστήματα του Περσικού Κόλπου εννοείται ότι ήταν μια σωστή απόφαση, αλλά εξέθεσε ακόμα περισσότερο τις εξαγγελίες του 2010, οι οποίες σήμερα πλέον μοιάζουν σαν απολιθωμένα μνημεία της ανθρώπινης έπαρσης και ματαιοδοξίας. Με τα τωρινά δεδομένα μοιάζει αδιανόητο, αλλά μόλις 12 χρόνια νωρίτερα, η ανθρωπότητα ονειρευόταν ότι θα παγώσει για έναν ολόκληρο μήνα την έρημο και κομπορρημονούσε για τις βίαιες περιβαλλοντικές παρεμβάσεις και για τις ασύλληπτες ποσότητες ενέργειας που προϋπέθετε αυτό το παράλογο σχέδιο. 

Σε επίπεδο προθέσεων και διατυπώσεων, η FIFA έχει αλλάξει εντελώς πλεύση την τελευταία πενταετία. Συμμετείχε ενεργά στην COP26, την Παγκόσμια Σύνοδο του ΟΗΕ για την κλιματική αλλαγή και συνυπέγραψε τους στόχους που τέθηκαν στη Γλασκώβη για μείωση των εκπομπών αερίων θερμοκηπίων στους διεθνείς αγώνες κατά 50% ως το 2030 και για μηδενισμό τους ως το 2040. Νωρίτερα, ο Τζιάνι Ινφαντίνο, ο νέος πρόεδρος που διαδέχτηκε τον Σεπ Μπλάτερ το 2016, είχε φροντίσει ώστε η Παγκόσμια Ποδοσφαιρική Ομοσπονδία να γίνει ο πρώτος διεθνής αθλητικός οργανισμός που δήλωσε συμμετοχή στην εκστρατεία «UNFCCC Climate Neutral Now», αναλαμβάνοντας τη δέσμευση να μετρήσει, να μειώσει και να αντισταθμίσει τις εκπομπές αερίων που σχετίζονται με τα Παγκόσμια Κύπελλα.

Στην ίδια γραμμή, θεωρητικά πάντα, κινείται και η UEFA, η Ευρωπαϊκή Ποδοσφαιρική Ομοσπονδία. Συμμετέχει ενεργά και με ενθουσιασμό και με πολύ καλές ιδέες σε όλες τις διασκέψεις για το κλίμα. Τον περασμένο Οκτώβριο, για παράδειγμα, συνυπέγραψε την Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία και σε συνεργασία με την Κομισιόν έβγαλε στον αέρα την εξαιρετική καμπάνια «The World’s Best Trick», με στόχο την εξοικονόμηση ενέργειας από τα νοικοκυριά της Γηραιάς Ηπείρου. 

Ταυτόχρονα, βέβαια, η ίδια UEFA, το καλοκαίρι του 2021 διοργάνωσε το Πανευρωπαϊκό Πρωτάθλημα ποδοσφαίρου σε 11 διαφορετικές πόλεις της Ευρώπης και λίγες εβδομάδες αργότερα εισήγαγε στο αγωνιστικό της καλεντάρι μια ολοκαίνουρια διοργάνωση, το Europa Conference League. Το οικολογικό κόστος αυτών των δύο διοργανώσεων είναι -πρακτικά- ανυπολόγιστο. Αρκεί να σκεφτεί κάποιος ότι στο Euro υπήρχαν ομάδες που έπρεπε να ταξιδέψουν από τη Σεβίλλη ως την Μπακού (4.776 χιλιόμετρα) και πίσω προκειμένου να ανταποκριθούν στις αγωνιστικές τους υποχρεώσεις. Ο Covid δεν επέτρεψε σε πάρα πολλούς φιλάθλους να τις ακολουθήσουν, αλλά αυτό ήταν κάτι εντελώς συγκυριακό. Η σύγχρονη, αναβαθμισμένη και ευαισθητοποιημένη UEFA δεν το γνώριζε όταν επέλεγε να διοργανώσει ένα τουρνουά που θα απαιτούσε πολλαπλάσια αεροπορικά ταξίδια (και αντίστοιχους εξωφρενικούς ρύπους και εκπομπές αερίων θερμοκηπίων) για όλους. 

Για το οικολογικό ίχνος του Euro 2020 υπάρχουν ήδη κάποιες αποτιμήσεις, όπως αυτή που επιχείρησε το BBC, ενώ για την παρθενική European Conference League θα έχουμε μια πρώτη εικόνα το Μάιο, όταν ολοκληρωθεί. Το σίγουρο είναι ότι αυξάνει κατά 20% τον ετήσιο αριθμό των αγώνων της UEFA. Μόνο για τη φάση των Ομίλων (χωρίς να υπολογίζουμε δηλαδή τους προκριματικούς αγώνες που προηγήθηκαν και αυτούς που έπονται), έγιναν 96 ματς. Στο 85% αυτών των αγώνων, οι ομάδες χρειάστηκε να ταξιδέψουν με αεροπλάνο, καθώς η απόσταση που χώριζε τις έδρες τους ήταν μεγαλύτερη των 1000 χιλιομέτρων. Κατά μέσο όρο, κάθε ομάδα που συμμετείχε στην παρθενική φάση Ομίλων της ECL κάλυψε στον αέρα αποστάσεις 5.578 χιλιομέτρων. Η Καϊράτ από το Καζακστάν ταξίδεψε 11.348 χιλιόμετρα. 

Και για τις δύο αυτές διοργανώσεις η UEFA υποτίθεται ότι είχε προβλέψει αντισταθμιστικές δράσεις. Τοποθέτησε, για παράδειγμα, κάδους ανακύκλωσης στα γήπεδα και πριμοδότησε τους φιλάθλους που επέλεξαν να πάνε στο γήπεδο με μαζικά μέσα μεταφοράς. Αυτά, βέβαια, δεν αντισταθμίζουν ούτε το 5% του συνολικού οικολογικού κόστους των τουρνουά. Πολύ συνειδητά δηλαδή -και παρά τους παιάνες και τις υποκριτικές μεγαλοστομίες- η ηγεσία του παγκοσμίου ποδοσφαίρου συνεχίζει να οδηγεί το άθλημα προς το παγόβουνο.

“Τα λεφτά μπορεί να έρχονται και οι αριθμοί να ευδοκιμούν, αλλά αν δεν υπάρξει κάποια θεαματική αλλαγή πλεύσης, η πρόσκρουση και το ναυάγιο μοιάζουν αναπόφευκτα.” 

Γυρίζει το ματς;  

Μέχρι πρόσφατα μπορούσαμε να κάνουμε μόνο εκτιμήσεις και εικασίες για το πώς η κλιματική κρίση θα επηρεάσει τις μεγάλες αθλητικές διοργανώσεις, αλλά και τις δομές των αθλημάτων όπως το ποδόσφαιρο. Σήμερα πλέον έχουμε στα χέρια μας και επιστημονικές μελέτες. Ξέρουμε, για παράδειγμα, ότι η άνοδος της θερμοκρασίας, θα καταστήσει μερικώς ή παντελώς άχρηστα 23 αγγλικά ποδοσφαιρικά γήπεδα μέχρι το 2050. Μέσα στα επόμενα 25 χρόνια, δηλαδή, το 1/4 των επαγγελματικών ομάδων της χώρας που γέννησε το ποδόσφαιρο θα μείνουν άστεγες. 

Μεταξύ των γηπέδων που αναμένεται να αχρηστευτούν από τις πλημμύρες που θα πλήξουν τη Βρετανία τις επόμενες δεκαετίες είναι το ιστορικό Στάμφορντ Μπριτζ της Τσέλσι, το Σεντ Μέρις της Σαουθάμπτον αλλά και το καινούριο γήπεδο της Γουέστ Χαμ (χτίστηκε για τους Ολυμπιακούς του Λονδίνου, το 2012). Στη Γερμανία, η άνοδος της στάθμης του ποταμού Βέζερ απειλεί το γήπεδο της Βέρντερ Βρέμης, ενώ στη Γαλλία το γήπεδο της Μπορντό (καινούριο επίσης, εγκαινιάστηκε το 2015) θα βουλιάζει κάθε χρόνο στα νερά του καναλιού της Γκαρόμ. 

Θα μπορούσε να σχολιάσει κάποιος ότι η καταστροφή μερικών ποδοσφαιρικών γηπέδων από φυσικά φαινόμενα αποτελεί στην πραγματικότητα ένα είδος συμπαντικής εκδίκησης και καρμικής δικαιοσύνης. Στη μεγάλη τους πλειοψηφία, οι «ναοί του ποδοσφαίρου» είναι τσιμεντένιες κατασκευές φαραωνικών διαστάσεων που απαιτούν τεράστιες ποσότητες ενέργειας τις μέρες που φιλοξενούν κάποιον αγώνα και εξίσου μεγάλες ποσότητες νερού και χημικών φαρμάκων για τη συντήρηση του χλοοτάπητα όλες τις υπόλοιπες μέρες. Είναι σίγουρο ότι τα τοπικά οικοσυστήματα θα ζούσαν πολύ καλύτερα χωρίς γήπεδα ανάμεσά τους. 

Η περιβαλλοντική επανάσταση του ποδοσφαίρου, όμως, από τα γήπεδα θα ξεκινήσει. Μια ιδέα για το πώς μπορεί να συμβεί αυτό την πήραμε πριν από μερικούς μήνες, στις 19 Σεπτεμβρίου του 2021 (κι αυτή είναι μια ημερομηνία που θα χρησιμεύσει στον ιστορικό του μέλλοντος). Η Τότεναμ και η Τσέλσι συναντήθηκαν για την πέμπτη αγωνιστική της Πρέμιερ Λιγκ, αποφασισμένες να χαρίσουν στον κόσμο ένα λονδρέζικο ντέρμπι με μηδενικό αποτύπωμα άνθρακα. Το Game Zero διοργανώθηκε από την Πρέμιερ Λιγκ σε συνεργασία με την COP26 και το δίκτυο Sky Sports και σύμφωνα με την αναλυτική έκθεση που δημοσιεύθηκε τον Δεκέμβρη, πέτυχε τον στόχο του. Οι παίκτες των δύο ομάδων έφτασαν στο γήπεδο της Τότεναμ με πούλμαν που έκαιγαν βιοκαύσιμα, ενώ οι φίλαθλοι μετακινήθηκαν με τα πόδια, με το μετρό (οι διαδρομές προς το γήπεδο ήταν δωρεάν) και με ποδήλατα. Τα πάρκινγκ του γηπέδου ήταν ανοιχτά μόνο για ηλεκτρικά και υβριδικά αυτοκίνητα. Όλοι -παίκτες και φίλαθλοι- ήπιαν κι έφαγαν κατά την παραμονή τους στις εγκαταστάσεις του γηπέδου από χάρτινες ή ανακυκλώσιμες συσκευασίες, ενώ οι καντίνες και τα εστιατόρια του Tottenham Hotspur Stadium σέρβιραν μόνο plant based βιολογικά τρόφιμα, που είχαν παρασκευαστεί με υλικά τοπικής και βιώσιμης προέλευσης. Οι κουζίνες, οι προβολείς και τα θερμαντικά σώματα του γηπέδου τροφοδοτήθηκαν με 100% ανανεώσιμη ενέργεια, ενώ έτσι κι αλλιώς, στις τουαλέτες των αθλητών και των επισκεπτών είναι τοποθετημένα συστήματα απορρόφησης που δεν χρησιμοποιούν νερό. 

Όλα αυτά, βέβαια, μπόρεσαν να συμβούν επειδή το ολοκαίνουριο, state of the art και πανάκριβο γήπεδο της Τότεναμ (κόστισε περισσότερα από ένα δισεκατομμύριο λίρες) σχεδιάστηκε και κατασκευάστηκε με γνώμονα τη βιωσιμότητα και την ενεργειακή αυτονομία. Δεν είναι τυχαίο ότι από το 2019 που παραδόθηκε για χρήση έχει σαρώσει όλα αρχιτεκτονικά βραβεία (βρετανικά και διεθνή) και έχει καταστήσει την Τότεναμ πρωταθλήτρια της Green League – το «Πράσινο Πρωτάθλημα» είναι μια βαθμολογία που δημιουργήθηκε από την Πρέμιερ Λιγκ σε συνεργασία με τον ΟΗΕ κατατάσσει τις αγγλικές ομάδες με βάση τις επιδόσεις τους στην ανακύκλωση, στη χρήση καθαρής και ανανεώσιμης ενέργειας, τη διαχείριση των απορριμμάτων κλπ. 

Η «πράσινη» αντίληψη στην κατασκευή των ποδοσφαιρικών γηπέδων είναι μονόδρομος κι αυτό έχει -ευτυχώς- γίνει αντιληπτό από τους συλλόγους και τους φιλάθλους, τους πραγματικούς πυρήνες του αθλήματος. Και είναι πραγματικά παρήγορη η διαπίστωση ότι όλο και περισσότερες ομάδες, σε διάφορα μέρη του κόσμου, επενδύουν σε βιώσιμες εγκαταστάσεις για τις δραστηριότητές τους. Το νέο γήπεδο της Μίλαν και της Ίντερ που θα αντικαταστήσει το εμβληματικό Σαν Σίρο θα έχει μικρότερη χωρητικότητα, αλλά θα εξασφαλίσει στη μητροπολιτική περιφέρεια του Μιλάνου 55.000 τετραγωνικά μέτρα πρασίνου. H Allianz Riviera, η καινούρια έδρα της Νις, έγινε το πρώτο απολύτως φιλικό προς το περιβάλλον γήπεδο της ευρωπαϊκής ηπείρου. Εκμεταλλεύεται πλήρως τη γεωγραφία και τις καιρικές συνθήκες της γαλλικής ριβιέρας, αντλώντας ενέργεια από ανεμογεννήτριες και φωτοβολταϊκά πάνελ, ενώ η συντήρηση του χλοοτάπητα και η υδροδότηση των εγκαταστάσεών του γίνεται αποκλειστικά με χρήση βρόχινου νερού. Γενικά, στην Ευρώπη, τα μεγάλα γήπεδα πρασινίζουν. Ο Άγιαξ αντικατέστησε όλα τα καθίσματα του έτσι κι αλλιώς eco-friendly Amsterdam Arena με νέα, που είναι κατασκευασμένα από ανακυκλωμένα υλικά, ενώ το γήπεδο της Ντόρτμουντ λειτουργεί εδώ και κάποια χρόνια αποκλειστικά με «πράσινη» ενέργεια. 

Εκτός Ευρώπης, το ποδόσφαιρο λειτουργεί με ακόμα περισσότερη επινοητικότητα και εξωστρέφεια. Το Καοσιούνγκ, το «Παγκόσμιο Στάδιο» της Ταϊπέι κατασκευάστηκε το 2009 σχεδόν ολοκληρωτικά από βιώσιμα υλικά και καλύφθηκε από 9.000 φωτοβολταϊκά πάνελ μεγάλων διαστάσεων. Τις (πολλές) μέρες που δεν φιλοξενεί αγώνες της εθνικής ομάδας, παράγει ενέργεια, η οποία αξιοποιείται από την κυβέρνηση της Ταϊβάν (περισσότερες από 1.5 εκατομμύρια KWh ετησίως). Στο Μπέλο Οριζόντε της Βραζιλίας, η ηλιακή οροφή του σταδίου Μινεϊράο τροφοδοτεί με ρεύμα 1.000 γειτονικά νοικοκυριά που ζουν κάτω από το όριο της φτώχειας. 

Αν θα έπρεπε αυτήν τη στιγμή να ανακηρύξουμε την πρωταθλήτρια της πράσινης ανάπτυξης στον κόσμο του ποδοσφαίρου, το βραβείο θα το έπαιρνε χωρίς αντίπαλο η ταπεινή και την ίδια στιγμή πολύ φωτεινή Φόρεστ Γκριν. Η ομάδα που φέτος πρωταγωνιστεί στη League 2 (είναι η τέταρτη κατηγορία του Αγγλικού ποδοσφαίρου) έχει ήδη αναγνωριστεί από τη FIFA και τον ΟΗΕ ως ο πρώτος επαγγελματικός σύλλογος στον κόσμο με ουδέτερο αποτύπωμα άνθρακα. Εδρεύει στο Νέιλσουορθ, μια κωμόπολη που βρίσκεται σε απόσταση 25 μιλίων από το Μπρίστολ, αγωνίζεται στις τοπικές κατηγορίες από το 19ο αιώνα και από το 2010 δείχνει τον δρόμο για ένα βιώσιμο μέλλον. Η Φόρεστ Γκριν χρησιμοποιεί για τις μετακινήσεις της ένα ηλεκτρικό πούλμαν. Μέχρι πρόσφατα φορούσε φανέλες και σορτσάκια κατασκευασμένα από ίνες μπαμπού, το οποίο χρειάζεται πολύ λιγότερο νερό για να αναπτυχθεί σε σχέση με το βαμβάκι. Φέτος τις αντικατέστησε με εμφανίσεις από ανακυκλωμένα υπολείμματα κόκκων καφέ που απορρίπτουν οι επιχειρήσεις εστίασης της περιοχής. Όλοι οι παίκτες και οι προπονητές της ομάδας είναι βίγκαν -ο βιγκανισμός είναι προϋπόθεση για να γίνεις μέλος της Φόρεστ Γκριν- ενώ και στο γήπεδό της σερβίρονται μόνο plant based και raw εδέσματα, που δεν απαιτούν υψηλή κατανάλωση ενέργειας για το μαγείρεμά τους. Το σημαντικότερο: οι ιδιοκτήτες της ομάδας ανέθεσαν στο αρχιτεκτονικό γραφείο της εκλιπούσας Ζάχα Χαντίντ την κατασκευή ενός νέου γηπέδου που αναμένεται να αποτελέσει σημείο αναφοράς για τα αρχιτεκτονήματα μεγάλου μεγέθους στο μέλλον. Για την ανέγερσή του θα χρησιμοποιηθεί αποκλειστικά και μόνο βιώσιμη ξυλεία, ενώ ο αγωνιστικός χώρος του θα καλύπτεται από τον πρώτο βιολογικό χλοοτάπητα στον πλανήτη (θα συντηρείται χωρίς χημικά λιπάσματα και χωρίς τη χρήση γεωργικών μηχανημάτων). Στον περιβάλλοντα χώρο του Eco Park θα φυτευτούν 500 δέντρα και μια περίμετρος δύο χιλιομέτρων θα καλυφθεί από χαμηλή βλάστηση. Έξω από αυτήν, θα αναπτυχθεί δρυμός για τη φιλοξενία και προστασία της άγριας ζωής της περιοχής. 

Προφανώς και δεν είναι εύκολο για όλες τις ομάδες να κάνουν αυτό που κάνει η Φόρεστ Γκριν. Και είναι ουτοπικό να περιμένουμε από τη FIFA και την UEFA να κάνουν κινήσεις απο-εμπορευματικοποίησης του ποδοσφαιρικού προϊόντος που διαχειρίζονται. Αυτό που πρέπει να γίνει κοινή συνείδηση σε όλους, όμως, είναι ότι ο αγώνας που έχει ήδη ξεκινήσει θα κρίνει την επιβίωση του προϊόντος αυτού καθαυτού. Και ότι στην ουσία του δεν είναι ένας αγώνας ενάντια στην κλιματική αλλαγή, αλλά ένας αγώνας για το κλίμα. Ένα κρίσιμο ματς στο οποίο δεν υπάρχουν αντίπαλοι. Ή θα βγούμε όλοι μαζί κερδισμένοι -με πρώτον και καλύτερο τον πλανήτη που μας φιλοξενεί- ή θα χάσουμε (κυριολεκτικά) τη Γη κάτω απ’ τα πόδια μας.

The post Αγώνας επιβίωσης: Το ποδόσφαιρο απέναντι στην κλιματική αλλαγή appeared first on 2045.gr.

Τον Μάιο του 1543 ο Καστιγιάνος εξερευνητής Φρανθίσκο ντε Ορεγιάνα επέστρεψε στην Ισπανία από τον Νέο Κόσμο έχοντας μόλις ολοκληρώσει ένα από τα πιο συναρπαστικά, επικίνδυνα και σημαντικά ταξίδια στην ιστορία της ανθρωπότητας: Εντελώς τυχαία, στο πλαίσιο μιας άσχετης αποστολής που του είχε αναθέσει ο κυβερνήτης του Κίτο, Γκονζάλο Πιζάρο, είχε γίνει ο πρώτος άνθρωπος που διέπλευσε τον Αμαζόνιο σε ολόκληρο το μήκος του. Αυτός, μάλιστα, βάφτισε και τον ποταμό όπως τον ξέρουμε σήμερα: «Αμαζόνιος», από τις μυθολογικές Αμαζόνες, επειδή στις όχθες του κατοικούσαν φυλές οι γυναίκες των οποίων πολεμούσαν ισότιμα δίπλα στους άνδρες τους. 

Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις που καταγράφηκαν στα πρακτικά εκείνης της αποστολής ήταν η ύπαρξη αγροτοκαλλιεργειών μεγάλης κλίμακας στην περιοχή. Σύμφωνα με τον Ορεγιάνα, οι πληθυσμοί των κοινοτήτων της Αμαζονίας ήταν πολυάριθμοι και ζούσαν κυρίως από τη γεωργία και δευτερευόντως από το κυνήγι και το ψάρεμα. Όπως οι περισσότεροι κονκισταδόρες, ο Ορεγιάνα συμπεριέλαβε στις αφηγήσεις του φοβερές υπερβολές, θρύλους και δοξασίες. Επιπλέον, πέθανε νέος (κατά τη διάρκεια της αμέσως επόμενης αποστολής του) κι ενώ είχε ήδη χάσει την εύνοια του αυτοκράτορα Καρόλου Α’. Όλα αυτά είχαν ως αποτέλεσμα τα απομνημονεύματά του να μην εκδοθούν για τουλάχιστον δύο αιώνες και όταν πλέον βγήκαν στο φως, να αντιμετωπιστούν με μεγάλη καχυποψία από τους πρώτους μελετητές τους. 

Εν τω μεταξύ, μέσα σε λιγότερα από 100 χρόνια από εκείνον τον παρθενικό διάπλου, το 90% του πληθυσμού των φυλών της Αμαζονίας είχε αφανιστεί από τις ασθένειες που έφεραν στη νέα ήπειρο οι Ευρωπαίοι. Οι πόλεις των αυτοχθόνων ερήμωσαν, οι καλλιέργειές τους εγκαταλείφθηκαν και πολύ σύντομα η ζούγκλα σκέπασε τα πάντα. Οι μεταγενέστεροι εξερευνητές και περιηγητές του Αμαζονίου συνάντησαν ελάχιστες φυλές. Λιγοστούς ιθαγενείς  που είχαν επιστρέψει στο κυνήγι και στη συλλογή καρπών και κρύβονταν στο τροπικό δάσος, το οποίο έκτοτε καταγράφηκε στη συλλογική συνείδηση ως παρθένο, ανέγγιχτο από την ανθρώπινη δραστηριότητα. 

Σήμερα, όμως, που ο Αμαζόνιος αποδασώνεται με εγκληματικούς ρυθμούς, οι επιστήμονες ανακαλύπτουν στο έδαφος της ξηλωμένης ζούγκλας ίχνη από καλλιέργειες και στα αρχαία ιζήματα στις όχθες του ποταμού μεγάλες ποσότητες χορτολιβαδικών φυτών. Αυτά τα ευρήματα δικαιώνουν τον Φρανθίσκο ντε Ορεγιάνα, ο οποίος αποδείχθηκε έντιμος στην καταγραφή του: το τροπικό δάσος του Αμαζονίου δεν ήταν ούτε παρθένο ούτε ανέγγιχτο. Οι άνθρωποι που ζούσαν για σχεδόν 11.000 χρόνια στις περιοχές που διασχίζει ο ποταμός (υπολογίζεται ότι στα μισά του 16ου αιώνα ήταν περισσότεροι από πέντε εκατομμύρια) το εκμεταλλεύονταν και το διαμόρφωναν ανάλογα με τις εκάστοτε ανάγκες τους. Εκεί καλλιεργούνταν συστηματικά τουλάχιστον 80 διαφορετικοί καρποί, όταν στην Ευρώπη οι επίσημες καλλιέργειες ήταν λιγότερες από δέκα. Την εποχή του ταξιδιού του Ορεγιάνα, μεγάλες εκτάσεις της ζούγκλας είχαν μετατραπεί σε χωράφια και ακόμα μεγαλύτερες ήταν πρώην χωράφια που μετά την εγκατάλειψή τους είχαν γίνει σαβάνα, με ποώδη και θαμνώδη βλάστηση. 

Η ισπανική κατάκτηση είναι ίσως η μοναδική ιστορική συγκυρία κατά την οποία μια βίαιη ανθρώπινη παρέμβαση κατέληξε στη δημιουργία ενός οικοσυστήματος πιο πλούσιου και πιο ευφορικού απ’ αυτό που προϋπήρχε στην περιοχή της παρέμβασης. Το τροπικό δάσος του Αμαζονίου εξαπλώθηκε, γιγαντώθηκε και αποτελεί μέχρι σήμερα το βασικό φίλτρο οξυγόνου του πλανήτη, επειδή ανακατέλαβε τις ανθρώπινες καλλιέργειες. Εντελώς ειρωνικά, πέντε αιώνες μετά από εκείνη την ανακατάληψη, το δάσος αφανίζεται επειδή οι ανθρώπινες καλλιέργειες επεκτείνονται ιμπεριαλιστικά σε βάρος του. 

“Το 2018, το 17% του τροπικού δάσους του Αμαζονίου είχε ήδη καταστραφεί. Όταν η καταστροφή αγγίξει το 25%, το οικοσύστημα θα αποχαρακτηριστεί.”

Τυπικά, δεν θα μπορούμε πλέον να μιλάμε για τροπικό δάσος, αλλά για σαβάνα ή για κάποιο άλλο, υποβαθμισμένο μη δασικό οικοσύστημα. Σε συντριπτικό ποσοστό (άνω του 90%), το δάσος καταστρέφεται για να αυξηθούν οι φυτείες της σόγιας και οι καλλιέργειες φυτικών ζωοτροφών και για να δημιουργηθούν νέοι βοσκότοποι για τα βοοειδή. Υπάρχουν, φυσικά, οι εξορύξεις, υπάρχουν και οι πυρκαγιές, αλλά κατά βάση σκοτώνουμε τον Αμαζόνιο για να μπορούμε να τρώμε. Εννοείται ότι αυτό που κάνουμε είναι εντελώς παράλογο: Προσπαθούμε να διασφαλίσουμε κάτι απαραίτητο όπως το φαγητό, σε βάρος του εξίσου απαραίτητου (και σίγουρα δυσαναπλήρωτου) οξυγόνου. 

Αυτός ο παραλογισμός δεν είναι σημερινό φαινόμενο. Εδώ και τουλάχιστον μισό αιώνα η σχέση μας με την τροφή είναι διαστροφική και αυτοκαταστροφική. Ο τρόπος με τον οποίο παράγουμε, καταναλώνουμε και σπαταλάμε τρόφιμα επιβαρύνει το περιβάλλον και συμβάλλει καθοριστικά στην επιδείνωση της κλιματικής κρίσης, ενώ ταυτόχρονα η κλιματική κρίση φέρνει κάθε χρόνο όλο και περισσότερα εκατομμύρια ανθρώπους αντιμέτωπους με το φάσμα της πείνας, οδηγώντας συνολικά την ανθρωπότητα στο κατώφλι μιας παγκόσμιας επισιτιστικής κρίσης. 

Αν θέλουμε κάπως να εικονοποιήσουμε αυτήν την ολέθρια διασύνδεση της επισιτιστικής αλυσίδας με το περιβάλλον, θα πρέπει να φανταστούμε ένα τέρας με δύο ουρές και δύο κεφάλια που αλληλοσπαράσσονται. Τα δυνατά τους σαγόνια έχουν ήδη ανοίξει πληγές στο σώμα του τέρατος, το οποίο αιμορραγεί σε διάφορα σημεία. Αν συνεχίσουν έτσι, είναι σίγουρο ότι κάποια από τις επόμενες δαγκωματιές θα αποδειχθεί θανάσιμη. Το τέρας, φυσικά, είμαστε εμείς. Οι άνθρωποι. 

Κανιβαλίζοντας τη Γη 

Ό,τι συμβαίνει στον Αμαζόνιο συμβαίνει κατ’ αναλογία και στον υπόλοιπο πλανήτη. Η γεωργία ευθύνεται σήμερα για το ένα τέταρτο του συνόλου των εκπεμπόμενων αερίων θερμοκηπίου παγκοσμίως, με τις μονοκαλλιέργειες μεγάλης κλίμακας να είναι αποκλειστικά υπεύθυνες για το 10% των εκπομπών. Παράλληλα, το υπερεντατικό όργωμα και η κατάχρηση βαρέων χημικών λιπασμάτων υποβαθμίζει τα εδάφη του πλανήτη, απελευθερώνοντας τεράστιες ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα. 

Από το σύνολο της γεωργικής γης, σχεδόν το 60% χρησιμοποιείται για την παραγωγή ενός και μόνο διατροφικού προϊόντος: του βόειου κρέατος. Η ανάγκη για νέους βοσκότοπους και για περισσότερες καλλιέργειες ζωοτροφών για τα βοοειδή είναι σήμερα η βασική αιτία αποψίλωσης των δασών. Ο συνολικός δε αντίκτυπος της συγκεκριμένης βιομηχανίας στο κλίμα είναι ασύλληπτος – η παραγωγή ενός κιλού βόειου κρέατος συνεπάγεται εκπομπές ρύπων που ισοδυναμούν με μια υπερατλαντική πτήση μετ’ επιστροφής. 

Μερικά ακόμα αφύσικα νούμερα για το κρέας που καταναλώνουμε χωρίς τύψεις και με απόλυτη φυσικότητα: 

• Σε παγκόσμια κλίμακα, η βιομηχανία παραγωγής βόειου κρέατος εκπέμπει όσους περίπου ρύπους εκπέμπει και η Ινδία. Στο πιάτο μας, μια μοσχαρίσια μπριζόλα 225 γραμμαρίων που παράγεται στην Ευρώπη κοστίζει στην ατμόσφαιρα 10 χιλιόγραμμα αερίων θερμοκηπίου, την ώρα που ολόκληρη η ημερήσια δίαιτα ενός κατοίκου του πλανήτη απελευθερώνει 6 χιλιόγραμμα CO2e. 
• Η ίδια μπριζόλα απαιτεί για την παραγωγή της 20 φορές περισσότερη καλλιεργήσιμη γη απ’ ό,τι ένα γεύμα με φασόλια που περιέχει αντίστοιχη ποσότητα πρωτεΐνης. 
• Μια γενναία μείωση της κατανάλωσης βοδινού κρέατος και η αντικατάστασή του από άλλα κρέατα ή φυτικές πρωτεΐνες, θα συνέβαλε στη μείωση ως και 20% των καθαρών εκπομπών αερίου ετησίως (η ατμόσφαιρα θα απαλλασσόταν από οκτώ γιγατόνους διοξειδίου του άνθρακα). 
• Σε βάθος λίγων μόλις δεκαετιών, η μειωμένη κατανάλωση βοδινού κρέατος θα μπορούσε να απελευθερώσει περισσότερα από δέκα εκατομμύρια τετραγωνικά μίλια γης, μια έκταση, δηλαδή, ίση με το άθροισμα της επιφάνειας που καταλαμβάνουν οι ΗΠΑ, ο Καναδάς και η Κίνα. 

Τα στοιχεία προκαλούν δέος σε όποιον τα διαβάζει σε κάποιο σχετικό άρθρο ή στις εκθέσεις του ΟΗΕ, αλλά το πρόβλημα -ή τουλάχιστον ένα από τα προβλήματα- είναι ότι κανείς δεν σκέφτεται τα στοιχεία όταν ψωνίζει μια ζουμερή μπριζόλα από το σούπερ μάρκετ. Όπως πολύ εύστοχα διατύπωσε ο Οργανισμός Τροφίμων και Γεωργίας του ΟΗΕ (FAO) σε προ πενταετίας μελέτη του για τη βιωσιμότητα της γεωργίας, «είναι πολύ ανησυχητική η αποσύνδεση της εμπορικής τιμής ενός τροφίμου από το συνολικό κόστος της παραγωγής του. Τροφές που επιβαρύνουν σημαντικά το περιβάλλον με εκπομπές αερίων θερμοκηπίου, με μόλυνση του υδροφόρου ορίζοντα, με ατμοσφαιρική ρύπανση ή και με την καταστροφή ολόκληρων οικοσυστημάτων, φτάνουν στον καταναλωτή σε τιμές πολύ χαμηλότερες από αντίστοιχα προϊόντα που έχουν παραχθεί με βιώσιμες μεθόδους». 

Παρότι στην COP26, στην πρόσφατη Διάσκεψη της Γλασκώβης για το κλίμα, οι ηγέτες του πλανήτη συμφώνησαν ότι η στροφή σε βιώσιμα συστήματα παραγωγής, διανομής και κατανάλωσης τροφίμων είναι απαραίτητη, δεν υπήρξαν συγκεκριμένες και άμεσα εφαρμοστέες αποφάσεις σχετικά με τη βιομηχανία του κρέατος. Σύμφωνα, όμως, με την Άλις Ράβενκροφτ, εκπρόσωπο του διεθνούς Ινστιτούτου Καλών Τροφών (GFI), ο στόχος του περιορισμού της αύξησης της θερμοκρασίας του πλανήτη στον 1.5ºC είναι αδύνατο να επιτευχθεί χωρίς «γρήγορες και ριζικές αλλαγές στα διατροφικά συστήματα και -ειδικότερα- στην παραγωγή του κρέατος. Οι κυβερνήσεις θα πρέπει να πάρουν πρωτοβουλίες ανάλογες αυτές που υιοθέτησαν στον τομέα της ενέργειας και να επενδύσουν χρήματα στην έρευνα και την ανάπτυξη εναλλακτικών και βιώσιμων πηγών πρωτεΐνης». 

Αργά ή γρήγορα, λοιπόν, θα μάθουμε να τρώμε λιγότερο κρέας για χάρη του πλανήτη. Κάποιοι το κάνουν ήδη, πολύ συνειδητά (ο βιγκανισμός είναι ίσως το πιο δυναμικό διατροφικό trend της εποχής μας), αλλά οι περισσότεροι θα αναγκαστούμε να το περιορίσουμε όταν η αναπόφευκτη μείωση της παραγωγής κρέατος σε παγκόσμια κλίμακα θα εκτοξεύσει την τιμή του και θα το καταστήσει δυσπρόσιτο για τους πολλούς. «Είναι δεδομένο ότι μέσα στις επόμενες δεκαετίες το κρέας θα γίνει είδος διατροφικής πολυτέλειας», εκτιμά η Μονίκ Ράατς, διευθύντρια του Κέντρου Υγείας, Διατροφής και Καταναλωτικής Συμπεριφοράς του πανεπιστημίου του Σάρεϊ. Ο Πίτερ Αλεξάντερ, ερευνητής στον τομέα της γεωργικής παραγωγής στο πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου, την επιβεβαιώνει, προβλέποντας ότι σύντομα οι κυβερνήσεις των κρατών του δυτικού κόσμου θα αυξήσουν τη φορολόγηση του βόειου κρέατος «σε επίπεδα ανάλογα με αυτά της ζάχαρης». Όπως εξηγεί, «η τιμή αγοράς των ζωϊκών προϊόντων θα πρέπει να αντανακλά το περιβαλλοντικό κόστος της παραγωγής τους». 

Ο κ. Αλεξάντερ προβλέπει και κάτι ακόμα: «Στο μέλλον, η κατανάλωση κρέατος θα αντιμετωπίζεται ως αντικοινωνική συμπεριφορά και οι κρεατοφάγοι θα περιθωριοποιούνται και θα στιγματίζονται, όπως συμβαίνει σήμερα με τους καπνιστές». Ακούγεται μακρινό και εξεζητημένο, αλλά μπορεί να να μην είναι και τόσο. Η περιγραφή του απόβλητου κρεατοφάγου που αυτήν τη στιγμή μοιάζει με εικόνα βγαλμένη από το Φανταστικό Εγχειρίδιο του Σωστού Χίπστερ, στοιχειώνει ήδη τους εφιάλτες κάποιων συνωμοσιολόγων. Μια γρήγορη ματιά στα σόσιαλ μίντια και στα σχόλια που συνοδεύουν τυχαία άρθρα για βίγκαν κεφτέδες, φυτικά μπιφτέκια και μπριζόλες από εναλλακτικές μορφές πρωτεΐνης, αποκαλύπτει ότι οι μόνιμοι αρνητές της λογικής έχουν ήδη εντοπίσει το πεδίο της επόμενης μάχης τους. Σύντομα θα σταθούν απέναντι στους εκπροσώπους της Νέας Τάξης Πραγμάτων για να τους αποτρέψουν από τη διαμόρφωση ενός κόσμου στον οποίο η ελίτ θα απολαμβάνει γεύματα με κανονικά τρόφιμα (και σίγουρα με μπόλικο κανονικό κρέας), ενώ τα δισεκατομμύρια των προλετάριων θα μηρυκάζουν πόες και σκόνες πρωτεΐνης από αλεσμένα έντομα. Στη δική τους ατζέντα οι βίγκαν, οι περιβαλλοντολόγοι και οι οικολόγοι ακτιβιστές έχουν ήδη καταγραφεί ως χρήσιμοι ηλίθιοι που στρώνουν το τραπέζι για να σερβιριστεί ο επόμενος μεγάλος κοινωνικός διχασμός.    

Πριν τους διαγράψουμε εντελώς από τη συζήτηση ως ψεκασμένους, ας τους αναγνωρίσουμε ότι ενστικτωδώς έχουν εντοπίσει την ηθική διάσταση ενός σοβαρού προβλήματος που θα κληθεί να αντιμετωπίσει η ανθρωπότητα στο άμεσο μέλλον: Η επισιτιστική κρίση που πιθανότατα θα προκληθεί λόγω της κλιματικής κρίσης θα έχει ξεκάθαρα ταξικά χαρακτηριστικά. 

Άνθρωποι και σκουλήκια 

Αναλυτές όπως ο Τιμ Γκορ του Ινστιτούτου Περιβαλλοντικής Πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης, προειδοποιούν ότι στη συντριπτική τους πλειοψηφία οι άνθρωποι θα βιώσουν την κλιματική αλλαγή «μέσω της επίδρασης που θα έχει στο φαγητό τους: στο τι τρώνε, στο τι πληρώνουν γι’ αυτό, στο πόσο εύκολα θα το βρίσκουν και στο εύρος των επιλογών που θα έχουν στη διάθεσή τους». Σύμφωνα με τις σημειώσεις του Ντέιβιντ Γουάλας Γουέλς στην «Ακατοίκητη Γη» (κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Μεταίχμιο, σε μετάφραση του Κωστή Πανσέληνου), οι επιστήμονες έχουν υπολογίσει ότι κάθε βαθμός αύξησης της θερμοκρασίας του πλανήτη θα έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση της απόδοσης των βασικών σιτηρών κατά περίπου 10%. 

Χωρίς περιστροφές, στην τελευταία έκθεση της Διακυβερνητικής Επιτροπής για την Αλλαγή του Κλίματος (IPCC), υπογραμμίζεται ότι η αύξηση της θερμοκρασίας κατά δύο βαθμούς Κελσίου «είναι πιθανό να προκαλέσει διαρκείς διαταραχές στην παροχή τροφίμων παγκοσμίως». Στην ίδια έκθεση εκφράζεται η βεβαιότητα ότι η αλλαγή του κλίματος θα οδηγήσει στην ποσοτική αύξηση της πείνας, στον ποιοτικό υποσιτισμό και στην υπανάπτυξη των παιδιών, ενώ θα επιφέρει και σοβαρές επιπτώσεις στην παγκόσμια πολιτική σταθερότητα – πληθυσμοί που θα πάψουν να έχουν πρόσβαση σε βασικά είδη διατροφής θα οδηγηθούν σε μαζικές μεταναστεύσεις. 

Οι παραπάνω προτάσεις περιέχουν πολλά «θα» που ίσως δημιουργούν την εντύπωση ότι η κρίση είναι κάτι μακρινό κι εσχατολογικό. Η σκληρή αλήθεια, όμως, είναι ότι η κρίση έχει ήδη ξεκινήσει. Σε χώρες όπως η Γουατεμάλα και η Σομαλία, άνθρωποι αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους και να μεταναστεύσουν επειδή τα χωράφια τους δεν είναι πλέον βιώσιμα.

“Σχεδόν 800 εκατομμύρια άνθρωποι αντιμετώπισαν το φάσμα της πείνας μέσα στο 2020, ενώ 2.37 δισεκατομμύρια (ο ένας στους τρεις κατοίκους του πλανήτη μας, δηλαδή) βιώνουν σήμερα επισιτιστική ανασφάλεια.”

Στις 16/10/2021, με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Τροφίμων, ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες επισήμανε στο μήνυμά του ότι «σήμερα σχεδόν το 40% της ανθρωπότητας, περίπου τρία δισεκατομμύρια άνθρωποι, δεν έχουν την οικονομική δυνατότητα να τρέφονται υγιεινά. Καθώς η πείνα και ο υποσιτισμός αυξάνονται, οι οικονομικές επιπτώσεις της Covid-19 έχουν πολλαπλασιάσει κατά 140 εκατομμύρια τους ανθρώπους που δεν έχουν πρόσβαση στην τροφή που χρειάζονται». 

Την ίδια στιγμή, στον ανεπτυγμένο κόσμο οι δείκτες της παχυσαρκίας ανεβαίνουν αλματωδώς, ενώ το 30% του παραγόμενου φαγητού καταλήγει στα σκουπίδια. Η Ελλάδα, μάλιστα, είναι η τρίτη χώρα παγκοσμίως στην σπατάλη τροφίμων – σύμφωνα με τον ΟΗΕ, καθένας από μας πετά 142 κιλά φαγητού κάθε χρόνο. Αυτό το θλιβερό στοιχείο είναι η απόδειξη ότι προς το παρόν τουλάχιστον, βρισκόμαστε στην ασφαλή όχθη της λίμνης. Ο άνεμος της πείνας σαρώνει κυρίως τους πληθυσμούς της Αφρικής, της Ασίας και της Νότιας Αμερικής. Η κλιματική κρίση, όμως, απειλεί να μετακυλήσει την ταξικότητα της πείνας από το επίπεδο των ηπείρων και των κρατών στον μικρόκοσμο των εθνικών κοινοτήτων. Όταν το φαγητό ακριβύνει και γίνει δυσπρόσιτο, οι κοινωνίες θα διχαστούν, θα τριχοτομηθούν κι εν τέλει θα κατατμηθούν με κριτήρια που θα θυμίζουν μεσαιωνικά μπούργκους. 

Ήδη, κάποια τρόφιμα που έτσι κι αλλιώς ξεκίνησαν την καριέρα τους στη διατροφική μας σκηνή ως πολυτελείς απολαύσεις για βασιλείς και αριστοκράτες, έχουν αρχίσει να εκλείπουν. «Ο καφές και η σοκολάτα θα γίνουν και πάλι είδη πολυτελείας λόγω της κλιματικής αλλαγής. Οι καλλιέργειές τους θα περιοριστούν δραματικά και η σπανιότητά τους θα καταστήσει την κατανάλωσή τους προνόμιο για τους λίγους», εκτιμά η Μόνικα Ζούρεκ, ερευνήτρια του Περιβαλλοντικού Ινστιτούτου του πανεπιστημίου της Οξφόρδης. Όταν η θερμοκρασία του πλανήτη αυξηθεί κατά δύο βαθμούς, τεράστιες φυτείες κακάο στην Γκάνα και την Ακτή Ελεφαντοστού θα απωλέσουν τη γονιμότητά τους. Επιστήμονες έχουν υπολογίσει ότι ως το 2050 οι μισές καλλιέργειες καφέ στον πλανήτη θα έχουν καταστραφεί. Στη Λατινική Αμερική ειδικά, η επιφάνεια των εκτάσεων όπου ευδοκιμούν τα καφεόδεντρα θα έχει μειωθεί κατά 88% πριν φτάσουμε στα μισά του 21ου αιώνα. Η κλιματική αλλαγή απειλεί άμεσα και τα μπαχαρικά. Στο Κασμίρ, την περιοχή όπου παράγονται οι μεγαλύτερες ποσότητες σαφράν στην Ινδία, η ξηρασία προκαλεί ήδη σοβαρές απώλειες στις ετήσιες σοδειές. Οι κυκλώνες που σάρωσαν τη Μαδαγασκάρη το 2017 κατέστρεψαν το 30% της τοπικής παραγωγής της βανίλιας, ανεβάζοντας την τιμή της στα 600 δολάρια το κιλό. Για τρεις περίπου μήνες, η βανίλια κόστιζε περισσότερο από το ασήμι. 

Μοιραία, κάτι ανάλογο θα συμβεί σύντομα και με το κρέας, το γάλα, τα τυροκομικά και άλλα είδη που σήμερα θεωρούνται βασικά και αναντικατάστατα για την καθημερινή μας δίαιτα. Ήδη, φορείς του δικού μας, πρώτου κόσμου, προωθούν σχέδια για τη μαζική παραγωγή τροφίμων με πρωτεΐνη από εναλλακτικές πηγές, τα οποία ομολογουμένως δεν ακούγονται και πολύ λαχταριστά. Η Κομισιόν, για παράδειγμα, στο πλαίσιο του προγράμματος «Από τη Φάρμα στο Πιρούνι» που παρουσίασε το 2020, ενέκρινε μεταξύ άλλων ερευνητικά κονδύλια για την παραγωγή υποκατάστατων του κρέατος βασισμένα σε πρωτεΐνη από έντομα. Στα έντομα στηρίζει τις ελπίδες του και ο FAO, ενώ μόλις πριν από μερικούς μήνες η Μόνιμη Επιτροπή Φυτών, Ζώων, Τροφών και Ζωοτροφών (scoPAFF) της Ευρωπαΐκής Ένωσης, έδωσε τη συγκατάθεσή της στην εμπορευματοποίηση του κίτρινου σκουληκιού στην αγορά της Ευρωζώνης. Η συγκεκριμένη απόφαση θεωρείται ορόσημο, αφού τα αποξηραμένα κίτρινα σκουλήκια έγιναν το πρώτο βρώσιμο έντομο που λαμβάνει ευνοϊκή γνωμάτευση για ευρεία κατανάλωση στη γηραιά μας ήπειρο. Αυτή ειδικά η απόφαση, θύμισε σε πολλούς τον εφιάλτη του Snowpiercer. 

Στο δυστοπικό φιλμ του Μπονγκ Τζουν Χο (ο σκηνοθέτης που λίγα χρόνια αργότερα μας χάρισε τα «Παράσιτα»), η Γη έχει παγώσει μετά από μια αποτυχημένη προσπάθεια των κυβερνήσεων του πλανήτη να αναχαιτίσουν την άνοδο της θερμοκρασίας με αεροψεκασμούς στη στρατόσφαιρα. Οι τελευταίοι επιζώντες έχουν συγκεντρωθεί σε ένα τρένο που διασχίζει αενάως απέραντες εκτάσεις οι οποίες έχουν καλυφθεί από πάγο και σαρώνονται από χιονοθύελλες. Στα πολυτελή μπροστινά βαγόνια, οι προνομιούχοι της ελίτ ζουν όπως ζούσαν πάντα, απολαμβάνοντας έκλυτα πάρτι και συναρπαστικά πλουσιοπάροχα γεύματα. Οι πληβείοι είναι στοιβαγμένοι στα πίσω βαγόνια. Φορούν κουρέλια, δουλεύουν σαν σκλάβοι υπό την επίβλεψη οπλισμένων φρουρών και τρέφονται αποκλειστικά με μπάρες πρωτεΐνης. Η επανάστασή τους θα ξεκινήσει όταν ανακαλύψουν ότι οι μπάρες είναι παρασκευασμένες με βασικό συστατικό τη σκόνη από αλεσμένες κατσαρίδες. 

Στην ταινία, οι μπάρες της «εξωπρωτεΐνης» είναι αηδιαστικές στην εμφάνιση και εμετικές στη γεύση, επειδή είναι φτιαγμένες έτσι ώστε να αποτελούν ένα ακόμα μέσο καταπίεσης των αδυνάτων και διαχωρισμού των τάξεων του τρένου – κιβωτού. Στη δική μας σημερινή πραγματικότητα, τα βρώσιμα έντομα δεν αντιμετωπίζονται μόνο ως βιώσιμο τρόφιμο, αλλά και -σε κάποιον βαθμό- ως ενδιαφέρουσα γαστριμαργική πρόταση. Σε αρκετές ασιατικές και αφρικανικές χώρες είναι έτσι κι αλλιώς μέρος της καθημερινής διατροφής, ενώ δειλά – δειλά έχουν βρει τον χώρο τους και στα μενού κάποιων δημιουργικών εστιατορίων του υπόλοιπου κόσμου. 

Το 2019, όταν το Netflix έκανε το Snowpiercer τηλεοπτική σειρά, στο πλαίσιο της προώθησης της παρουσίασε στην Comic-Con μπάρες πρωτεΐνης παρασκευασμένες με αλεύρι από αλεσμένες ακρίδες, ξηρούς καρπούς, φράουλες, βρώμη και ηλιόσπορο. Όσοι τις δοκίμασαν τις βρήκαν νοστιμότατες, ενώ οι διατροφολόγοι που τις εμπνεύστηκαν υπογράμμισαν ότι αποτελούν εξαιρετική πηγή πρωτεΐνης, σιδήρου, ασβεστίου και Ωμέγα-3 λιπαρών οξέων. Επιβεβαίωσαν, επίσης, ότι ειδικά οι ακρίδες μπορούν να αποτελέσουν μια βιώσιμη καλλιέργεια, ακόμα και στον περιορισμένο χώρο ενός τρένου. Μπορούν να εκτρέφονται σε μεταλλικά βαρέλια χωρητικότητας 10.000 – 15.000 εντόμων και να είναι έτοιμες για κατανάλωση μέσα σε 30 μόλις μέρες. Η εκτροφή τους απαιτεί ελάχιστο νερό (2000 φορές λιγότερο απ’ ό,τι των βοοειδών), παράγουν το 1% των αερίων θερμοκηπίου που παράγουν τα βοοειδή και η περιεκτικότητά τους σε πρωτεΐνη είναι διπλάσια σε σχέση με οποιαδήποτε άλλη τροφή. 

Οι ακρίδες, λοιπόν, είναι μια πρόταση. Σίγουρα υπάρχουν κι άλλες. Κάποιες μπορεί αυτήν τη στιγμή να μη μοιάζουν τόσο γοητευτικές, αλλά θα πρέπει σύντομα να αποδεχτούμε ότι θα χρειαστεί να κάνουμε γενναίες αλλαγές στις διατροφικές μας συνήθειες, ακριβώς για να μη χρειαστεί κάποτε να τρώμε μόνο ακρίδες και σκουλήκια. 

Δεν θα είναι εύκολο, γιατί έχουμε μάθει πλέον να απολαμβάνουμε ντομάτες και μπανάνες όλον τον χρόνο. Κάθε φορά που αισθανόμαστε λιγούρα για πικάντικο γουακαμόλε μπορούμε να πεταχτούμε μέχρι το μίνι μάρκετ της γειτονιάς και να αγοράσουμε δυο αβοκάντο. Κάποιοι ανάμεσά μας δεν ζουν χωρίς σπόρους τσία στο πρωινό τους, ενώ από τότε που δοκίμασαν μελομακάρονα με μακαντέμια αποφάσισαν ότι δεν υπάρχει επιστροφή στο ταπεινό καρυδάκι για το γαρνίρισμα. Κανένα new age σουβλατζίδικο δεν στεριώνει αν δεν συμπεριλάβει στον κατάλογό του ένα τυλιχτό με black angus, ενώ κάθε σοβαρή επέτειος αποκτά άλλη επισημότητα όταν εορτάζεται πάνω από μια καλά ωριμασμένη wagyu μπριζόλα. Στο σούπερ μάρκετ, η ξινομυζήθρα της Τήνου βρίσκεται στο ίδιο ψυγείο με την μπουράτα της Απουλίας και το τσένταρ από επιλεγμένες ολλανδικές φάρμες. Απέχουν μεταξύ τους μόλις μερικά χιλιοστά. 

Βαθιά μέσα μας είναι ριζωμένη η ιδέα ότι όλα αυτά συνθέτουν μια πρωτοφανή παγκόσμια δημοκρατία – στο φαγητό μας δεν υπάρχουν αποστάσεις, σύνορα και τάξεις. Η κλιματική αλλαγή, όμως, ήρθε για να μας βγάλει από τη φούσκα αυτής της ψευδαισθητικής ευδαιμονίας και να μας φέρει αντιμέτωπους με τη γυμνή και κάπως ανήθικη αλήθεια: Το πολίτευμα του σούπερ μάρκετ περιγράφεται καλύτερα ως Διατροφικός Ιμπεριαλισμός. Εμείς είχαμε το προνόμιο να ζήσουμε για μερικές δεκαετίες σαν κατά φαντασίαν κονκισταδόρες, αλλά τώρα πρέπει να κάνουμε τη επίκαιρη επανάστασή μας. Αν δεν την κάνουμε, είναι βέβαιο ότι στις επόμενες δεκαετίες οι ρόλοι θα αντιστραφούν. Εμείς θα είμαστε οι ιθαγενείς και -δυστυχώς- γύρω μας δεν θα υπάρχει πλέον δάσος για να κρυφτούμε και να μαζέψουμε καρπούς.

The post H κλιματική αλλαγή φέρνει σκουλήκια κι αλεσμένα έντομα στο τραπέζι μας appeared first on 2045.gr.