Ιστορικά η πολιτική επικοινωνία προϋπάρχει της εταιρικής και αυτό είναι απολύτως λογικό αν σκεφτείτε ότι οι πολιτικοί απευθύνονται στους πολίτες από αρχαιοτάτων χρόνων, ενώ οι εταιρείες ακολούθησαν με πολλούς πολλούς αιώνες διαφορά.

Ωστόσο η απόσταση καλύφθηκε με ταχύτητα τον 19^ο και τον 20^ο αιώνα, ενώ παρά την άνοδο του ρόλου τους πολλές επιχειρήσεις αντιλήφθηκαν ότι χρειάζεται να διατηρούν ανοιχτούς διαύλους επικοινωνίας με το πολιτικό σύστημα για έναν προφανή λόγο – το πολιτικό σύστημα δημιουργεί το θεσμικό πλαίσιο εντός του οποίου λειτουργεί (και) η οικονομία. Για την οικονομία της κουβέντας, ο όρος πολιτικό σύστημα δεν περιλαμβάνει εδώ μόνο τον πυρήνα που αποτελείται από τους νομοθέτες και την κυβέρνηση, αλλά εκτείνεται και στις ρυθμιστικές αρχές και, γενικότερα, κάθε φορέα που με κάποιο τρόπο ορίζει το θεσμικό πλαίσιο.

Όμως το να προσεγγίσεις τους διαμορφωτές πολιτικής χωρίς επιχειρήματα ενέχει προφανείς κινδύνους.  Κάθε μηχανισμός που μπορεί να στηρίξει την άποψη ενός κλάδου ή ενός μεμονωμένου επιχειρηματία είναι ευπρόσδεκτος και αν αυτός ο μηχανισμός έχει και μία επίφαση επιστημοσύνης τόσο το καλύτερο.

Μπορεί, δηλαδή, ένας κλάδος να επηρεάσει τα πράγματα προς όφελός του (και να αποκτήσει επιχειρήματα στις συζητήσεις του με το πολιτικό σύστημα) επικαλούμενος την επιστήμη;

Ναι, όπως δείχνουν δύο εξαιρετικά διδακτικές ιστορίες και ένα επεισόδιο που βρίσκεται σε εξέλιξη στα πρώτα μεταπανδημικά χρόνια στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Θα σε δω (και θα σε ξαναδώ) στο Plaza

Στις 4 Ιανουαρίου 1954 δημοσιεύθηκε σε σχεδόν 450 εφημερίδες στις ΗΠΑ η «Ειλικρινής Δήλωση προς τους Καπνιστές», όπου οι καπνοβιομηχανίες  αμφισβητούσαν ευθέως τα αποτελέσματα μελετών που συνέδεαν το κάπνισμα με τον καρκίνο του πνεύμονα.

Η καταχώριση ανέφερε μεταξύ άλλων:

«Διακεκριμένες αρχές επισημαίνουν ότι:

• Η ιατρική έρευνα των πρόσφατων ετών υποδεικνύει πολλές πιθανές αιτίες του καρκίνου του πνεύμονα
• Δεν υπάρχει συμφωνία μεταξύ των αρχών σχετικά με την ακριβή αιτία
• Δεν υπάρχει απόδειξη ότι το κάπνισμα είναι μία από τις αιτίες
• Οι στατιστικές που ισχυρίζονται ότι συνδέουν το κάπνισμα με την ασθένεια θα μπορούσαν εξίσου να ισχύουν για οποιοδήποτε από τα πολλά άλλα στοιχεία της σύγχρονης ζωής. Η ίδια η εγκυρότητα των στατιστικών αμφισβητείται από πολλούς επιστήμονες».

Υπολογίζεται ότι περισσότεροι από 40 εκατ. Αμερικανοί είδαν την καταχώριση, η οποία δεν δημιουργήθηκε έτσι ξαφνικά…

Λιγότερο από έναν μήνα πριν, στις 14 Δεκεμβρίου 1953, τα κορυφαία στελέχη των επτά μεγαλύτερων καπνοβιομηχανιών των ΗΠΑ συναντήθηκαν στο ξενοδοχείο Plaza στη Νέα Υόρκη. Είχαν προηγηθεί εκτενή ρεπορτάζ στα περιοδικά Time και Readers’ Digest για τη σύνδεση του καπνίσματος με τον καρκίνο του πνεύμονα μετά από σχετικές ιατρικές μελέτες σε ΗΠΑ και Βρετανία. Αντικείμενο της συνάντησης ήταν, φυσικά, η αντιμετώπιση της αρνητικής δημοσιότητας που έπληττε τον κλάδο της καπνοβιομηχανίας και τυχόν κίνδυνοι για τις εταιρείες. Παρόντες στη συνάντηση ήταν και κάποιοι άνθρωποι που δεν ήταν της δουλειάς. Επικεφαλής αυτών των ανθρώπων ήταν ο John Hill της εταιρείας δημοσίων σχέσεων Hill & Knowlton. Χάρη στα πρακτικά της συνάντησης -τα οποία αποκαλύφθηκαν τέσσερις δεκαετίες μετά- υπήρξε έντονος προβληματισμός των στελεχών για τον αντίκτυπο των ερευνών και της σχετικής δημοσιότητας. Συζητήθηκαν επίσης ενέργειες που παραπέμπουν σε εναρμονισμένες πρακτικές.

Παραμονή των Χριστουγέννων του 1953 η Hill & Knowlton πρότεινε τη δημιουργία ενός φορέα που θα χρηματοδοτούσε ανεξάρτητες επιστημονικές έρευνες για τις επιπτώσεις του καπνίσματος στην υγεία. Τέσσερις ημέρες μετά και σε μια νέα συνάντηση στο Plaza οι εκπρόσωποι των καπνοβιομηχανιών ενέκριναν την πρόταση που τους είχε υποβληθεί και αποφάσισαν τη σύσταση της Ερευνητικής Επιτροπής της Καπνοβιομηχανίας. Η «Ειλικρινής Δήλωση προς τους Καπνιστές» ανήγγειλε το νέο, αναφέροντας ότι «το ενδιαφέρον μας για την υγεία των ανθρώπων  είναι υψίστης σημασίας» και υποσχέθηκε «συνδρομή στην ερευνητική προσπάθεια σε όλες τις φάσεις της χρήσης καπνού». Φυσικά ο σκοπός ήταν να θολώσει τα νερά και να δημιουργηθεί σύγχυση ως προς τη σύνδεση καπνίσματος – καρκίνου του πνεύμονα. Κρίνοντας εκ του αποτελέσματος, η έμπνευση της Hill & Knowlton και η αποφασιστικότητα των εταιρειών πέτυχαν τον σκοπό τους, αφού η καπνοβιομηχανία κέρδισε περίπου 40 χρόνια (σχεδόν) ανεμπόδιστης λειτουργίας. Εύκολο να αντιληφθεί κανείς πώς θα ήταν η εξέλιξη των πραγμάτων, ποιες θα μπορούσαν να ήταν οι παρεμβάσεις από τους διαμορφωτές πολιτικής αν δεν είχαν γίνει οι συγκεκριμένες συναντήσεις στο Plaza.

Ρίχνοντας σε άλλους το φταίξιμο

H δρ Κρίστιν Κερνς κάτι άλλο ίσως έψαχνε κάτι άλλο στις στοιβαγμένες κούτες μίας αποθήκης του Χάρβαρντ όταν διαπίστωσε ότι τρεις -μακαρίτες σήμερα- διατροφολόγοι του διάσημου πανεπιστημίου συνεργάστηκαν με τη βιομηχανία της ζάχαρης και όχι για καλό σκοπό. Αντικείμενο της συνεργασίας ήταν να «καθαρίσουν» το όνομα της ζάχαρης ως παράγοντα πρόκλησης καρδιαγγειακών ασθενειών. Το νήμα της ιστορίας μας πηγαίνει πάλι πίσω στη δεκαετία του ’50, όταν εμφανίστηκαν οι πρώτες που συνέδεαν την κατανάλωση της ζάχαρης με τις καρδιαγγειακές παθήσεις. Ο κλάδος, ωστόσο, δεν έδειξε τα ίδια αντανακλαστικά με εκείνα της καπνοβιομηχανίας. Όπως έδειξε η σχετική έρευνα της Κερνς, το Ερευνητικό Ίδρυμα Ζάχαρης (γνωστό ως Ένωση Ζάχαρης)  κατέβαλε ποσό ισοδύναμο με 50.000 δολάρια σήμερα για να δημοσιεύσουν το 1967 μία μελέτη που αξιολογούσε δημοσιευμένες έρευνες και περιόριζε σημαντικά τον ρόλο της ζάχαρης στην εκδήλωση καρδιαγγειακών παθήσεων, ρίχνοντας το φταίξιμο στα κορεσμένα λιπαρά. Σε αντίθεση με τους κατασκευαστές τσιγάρων που έφτιαξαν ένα ολόκληρο σύμπαν (παρα)πληροφόρησης από το μηδέν, η βιομηχανία της ζάχαρης επέλεξε έναν πιο σύντομο δρόμο – του χρηματισμού. Ένας από τους τρεις ερευνητές που υπέκυψαν στον πειρασμό, ο Δρ Μαρκ Χέγκεστ, έφτασε το 1977 στη θέση του επικεφαλής διατροφολόγου στο υπουργείο Γεωργίας των ΗΠΑ.

Αν αναζητάτε χαρακτηριστικότατη περίπτωση λύκου που φύλαξε τα πρόβατα μόλις βρήκατε μία…

Αναφερόμενοι στις αποκαλύψεις οι New York Times έγραφαν το 2016 ότι για πολλές δεκαετίες ενθαρρύνονταν οι Αμερικανοί να μειώσουν την πρόσληψη λιπαρών «γεγονός που έστρεψε πολλούς στην κατανάλωση τροφών με χαμηλά λιπαρά και υψηλή περιεκτικότητα σε ζάχαρη, τις οποίες τροφές κάποιοι ειδικοί κατηγορούν σήμερα για ενίσχυση της κρίσης παχυσαρκίας». Έναν χρόνο νωρίτερα, η αμερικανική εφημερίδα είχε αποκαλύψει ότι η Coca-Cola είχε διαθέσει εκατομμύρια δολάρια στη χρηματοδότηση ερευνών που επιχειρούσαν να υποβαθμίσουν τη σχέση  μεταξύ ζαχαρούχων ποτών και παχυσαρκίας. Ανάλογες πρακτικές είχαν υιοθετήσει και εταιρείες παραγωγής γλυκών, σύμφωνα με σχετικό ρεπορτάζ του Associated Press.

Τι είναι ελευθερία λόγου;

Γνωρίζουμε ότι οι πολίτες έχουμε συνταγματικά δικαιώματα και ότι ορισμένα από αυτά είναι απαράγραπτα στις σύγχρονες δημοκρατίες, όπως είναι η ελευθερία λόγου. Έχουν όμως τα ίδια ακριβώς δικαιώματα και οι επιχειρήσεις;  Αυτό το επεισόδιο δεν εξελίσσεται στα μέσα του 20ου αιώνα αλλά στις ημέρες μας. Η ομοσπονδιακή Υπηρεσία Φαρμάκων και Τροφίμων (FDA) επιδιώκει να αναθεωρήσει τους κανόνες σχετικά με το ποια τρόφιμα μπορούν να επικαλούνται στις συσκευασίες τους ότι είναι υγιεινά. Ορισμένοι από τους μεγαλύτερους παραγωγούς δημητριακών, κατεψυγμένων και συσκευασμένων τροφών αντιδρούν στα σχέδια της FDA και υποστηρίζουν ότι παραβιάζονται τα συνταγματικά τους δικαιώματα συμπεριλαμβανομένης της Πρώτης Τροπολογίας που προστατεύει την ελεύθερη έκφραση..

Η FDA επιδιώκει ο όρος «υγιεινός» (και τα παράγωγά του) να μη χρησιμοποιείται στις συσκευασίες προϊόντων με χαμηλά λιπαρά και υψηλή περιεκτικότητα σε ζάχαρη, κάτι που έχει προκαλέσει αντιδράσεις από εταιρείες όπως η γνωστή και στη χώρα μας Kellog’s ή η General Mills της οποίας το όνομα μπορεί να μη σας λέει πολλά πράγματα αλλά διαχειρίζεται γνωστά και στην Ελλάδα προϊόντα όπως τα Cheerios, τα προϊόντα της σειράς Pillsbury και τα γαλακτοκομικά προϊόντα Yoplait. Η General Mills μιλάει για υπερβολικά περιοριστικά όρια που επιχειρεί να θέσει η FDA και παραπονιέται για την παραβίαση της Πρώτης Τροπολογίας, ωστόσο δεν καλεί σε συγκέντρωση διαμαρτυρίας και δεν έχει ζητήσει τη συνδρομή των οργανώσεων προστασίας πολιτικών δικαιωμάτων.

Η εταιρεία δεν είναι η μόνη που επικαλείται το Σύνταγμα των Ηνωμένων Πολιτειών. Η Ένωση Καταναλωτικών Προϊόντων με μέλη όπως η Coca-Cola, η PepsiCo και η Campbell Soup υποστηρίζουν ότι με βάση την Πρώτη Τροπολογία «οι καταναλωτές έχουν δικαίωμα να λαμβάνουν αληθείς πληροφορίες για τα προϊόντα και οι κατασκευαστές έχουν δικαίωμα να τις παρέχουν». Το τι είναι αληθές και τι όχι, όπως είδαμε πιο πριν, είναι κάτι συζητήσιμο…

Μπορεί ο επιστημονικός λόγος να επιστρατευτεί στην εξυπηρέτηση συγκεκριμένων συμφερόντων; Όπως φαίνεται, η απάντηση είναι καταφατική γεγονός που, βεβαίως, επηρεάζει δραστικά τη διαμόρφωση πολιτικών που δεν αφορούν κάποια νεφελώδη έννοια αλλά την καθημερινότητα και την υγεία εκατομμυρίων ανθρώπων. Η εμπειρία έχει δείξει ότι διαρροές πληροφοριών με καθυστέρηση μερικών δεκαετιών μπορεί μεν να ανοίγουν τον δρόμο σε αποζημιώσεις αλλά δεν λύνουν θεμελιώδη προβλήματα.

Με μια κλονισμένη εμπιστοσύνη του κοινού απέναντι στην επιστημονική κοινότητα πώς μπορεί να δημιουργηθούν οι κατάλληλες συναινέσεις για τη λήψη μέτρων; Δεν χρειάζεται να πάμε και πολύ μακριά. Στη διάρκεια της πανδημίας υπήρξαν οι φωνές που επέμεναν «να ακουστεί και η άλλη άποψη», φράση που έχει τις ρίζες της στο εγχειρίδιο της αμερικανικής καπνοβιομηχανίας για την αντιμετώπιση δύσκολων καταστάσεων. Το πώς αυτές οι φωνές έφτασαν να επηρεάζουν και μέρος του λεγόμενου πολιτικού προσωπικού είναι γνωστό και καταγεγραμμένο. Δεν είναι, άλλωστε, πάντα απαραίτητο να χρησιμοποιηθούν εξελιγμένες τεχνολογικές λύσεις για να σπείρεις αμφιβολίες για την επιστημονική αλήθεια και, κατά βάθος, για το θεσμικό πλαίσιο…

The post Το hacking της Δημοκρατίας (2): Επιστήμη στην υπηρεσία της συναίνεσης appeared first on 2045.gr.

Συμπεριλήφθηκε πρόσφατα στη λίστα των πιο καινοτόμων Ευρωπαίων επιστημόνων κάτω των 35 ετών, του ΜΙΤ. Νωρίτερα, είχε συμπεριληφθεί σε μια αντίστοιχη λίστα του Forbes. Το ΑΙ πρόγραμμα που έχει αναπτύξει, η “Ιθάκη” βοηθάει σε εντυπωσιακό βαθμό στην αποκατάσταση κατεστραμμένων κειμένων, στην ακρίβεια τοποθέτησής τους στον τόπο και το χρόνο γραφής τους. Πιστεύει ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να φέρει τεράστιες αλλαγές και να προσφέρει λύσεις σε ένα ευρύ φάσμα από κρίσιμους τομείς. Για όλα τα παραπάνω και όχι μόνο, συνομιλούμε τον Γιάννη Ασσαέλ, Staff Research Scientist, Google DeepMind, λίγες ημέρες πριν τη συμμετοχή του στο 8ο Οικονομικό Φόρουμ των Δελφών (26 – 29 Απριλίου).

Όπως έχετε δηλώσει στο παρελθόν (συνέντευξη στο ΑΠΕ-ΜΠΕ) επιλέξατε την έρευνα στην τεχνητή νοημοσύνη με το όραμα να αλλάξετε θετικά τον κόσμο. Ποιοι είναι οι τομείς που εκτιμάται ότι το ΑΙ θα αφήσει ανεξίτηλο το θετικό της αποτύπωμα;

Ο τομέας της τεχνητής νοημοσύνης μας προσφέρει ένα σύνολο εργαλείων που έχουν ήδη θετικό αντίκτυπο σε ένα ευρύ φάσμα από κρίσιμους τομείς. Μεταξύ άλλων, και εστιάζοντας στον άνθρωπο, στην Ιατρική, η Τεχνητή Νοημοσύνη ενισχύει τους τρόπους διάγνωσης, την ανακάλυψη φαρμάκων και τα εξατομικευμένα σχέδια θεραπείας, βήματα που μπορούν να σώσουν αμέτρητες ζωές. Στην Βιολογία, διευκολύνει τη βαθύτερη κατανόηση σύνθετων βιολογικών συστημάτων, οδηγώντας σε ανακαλύψεις  στην πρόβλεψη της δομής των πρωτεϊνών, στη γενετική, και την νευροεπιστήμη. Στην Φυσική, παίζει καθοριστικό ρόλο στην σταθεροποίηση συστημάτων πυρηνικής σύντηξης.

Το φάσμα αυτό όμως δεν περιορίζεται στις θετικές επιστήμες αλλά εκτείνεται μέχρι την Ιστορία και τον Πολιτισμό – κάτι που στην Ελλάδα είμαστε ιδιαίτερα περήφανοι. Συγκεκριμένα, η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει ήδη φέρει επανάσταση στον τρόπο με τον οποίο μελετάμε το παρελθόν μας βοηθώντας την ανάλυση αρχαίων ευρημάτων και κειμένων, με τον ίδιο τρόπο που τα τηλεσκόπια και τα μικροσκόπια ως εργαλεία βοηθούν το έργο των επιστημόνων.

Πώς αντιμετωπίζετε τους προβληματισμούς που εκφράζονται από την ευρεία χρήση της; Σε ποια πεδία χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή ο τρόπος που θα εφαρμόσουμε το ΑΙ;

Η τεχνολογία είναι ένα εργαλείο που η επιρροή του στην βελτίωση του βιοτικού μας επιπέδου είναι αδιαμφισβήτητη. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν και προβληματισμοί και σκέψεις. Για να αντιμετωπίσουμε τους προβληματισμούς που προκύπτουν από την ευρεία ενσωμάτωση της τεχνητής νοημοσύνης, πρέπει να εξετάζουμε κριτικά την αλληλεπίδραση μεταξύ των ανθρώπινων κοινωνιών και της τεχνολογίας.

Κάποια από τα πεδία που κατά την γνώμη μου χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή περιλαμβάνουν την ιδιωτικότητα και την ασφάλεια δεδομένων, την ηθική και τη διαφάνεια των αλγορίθμων, και τέλος την απασχόληση και τον περιορισμό του ψηφιακού χάσματος μεταξύ των κοινωνικοοικονομικών ομάδων. Το βρίσκω θετικό να προβληματιζόμαστε καθώς έτσι μπορούμε να προσαρμόσουμε καλύτερα τα επόμενα βήματα. Είναι στο χέρι μας να μας προστατέψουμε από κακόβουλες χρήσεις και να χρησιμοποιήσουμε την τεχνολογία με τον τρόπο που θεωρούμε καλύτερο. Τέλος, γι αυτό τον λόγο θεωρώ ότι ως επιστήμονες πρέπει να είμαστε παράδειγμα και να καινοτομούμε με θετικό κοινωνικό αποτύπωμα.

Ας πάμε στο δικό σας έργο. Τι έχει καταφέρει το πρόγραμμα ΑΙ «Ιθάκη» που δημιουργήσατε στη DeepMind; Πώς το αποδέχτηκαν οι ιστορικοί με τους οποίους συνεργαστήκατε;

Η Ιθάκη είναι το πρώτο Νευρωνικό Δίκτυο για την α) αποκατάσταση κειμένου κατεστραμμένων επιγραφών και τον προσδιορισμό β) του τόπου και γ) της χρονολογίας γραφής τους. Συγκεκριμένα, επιτυγχάνει ακρίβεια 62% στην αποκατάσταση κατεστραμμένων κειμένων, 71% ακρίβεια στην αναγνώριση του τόπου γραφής και μπορεί να χρονολογήσει κείμενα, που γράφτηκαν 2500 χρόνια πριν, εντός 30 ετών από το εύρος ημερομηνιών που δίνουν οι Ιστορικοί.  Το πιο ενθαρρυντικό αποτέλεσμα της έρευνάς μας όμως είναι ότι οι Ιστορικοί με τους οποίους συνεργαστήκαμε είχαν 25% ακρίβεια όταν εργάζονταν μόνοι τους για την αποκατάσταση αρχαίων κειμένων. Όμως, χρησιμοποιώντας την Ιθάκη, η απόδοσή τους αυξήθηκε στο 72%, ξεπερνώντας την απόδοση της ίδιας της Ιθάκης, και δείχνοντας πόσο σημαντική είναι η συνεργασία ανθρώπου και τεχνητής νοημοσύνης στη μελέτη της ιστορίας.

Είμαστε σε επαφή με Ιστορικούς σε όλο τον κόσμο και την Ελλάδα που χρησιμοποιούν την Ιθάκη, ενώ τους τελευταίους μήνες έχουν δημοσιευτεί τα πρώτα επιστημονικά άρθρα που κάνουν χρήση του μοντέλου μας για την ανάκτηση κατεστραμμένων κειμένων. Μόνο τον τελευταίο μήνα είχαμε περισσότερα από 500 διαφορετικά κείμενα προς ανάλυση στο ithaca.deepmind.com. Την ίδια στιγμή, η Ιθάκη έχει μπει σε τουλάχιστον 2 σχολεία στο Βέλγιο όπου μετράμε πάνω από 180 μαθητές να χρησιμοποιούν το μοντέλο μας ως μέρος ενός μαθήματος που συνδυάζει την Ιστορία με την Τεχνητή Νοημοσύνη.

Πώς φαντάζεστε τη συνεργασία ανθρώπου και τεχνητής νοημοσύνης στη μελέτη της ιστορίας τα επόμενα χρόνια;

Θεωρώ ότι στα επόμενα χρόνια θα βλέπουμε διαρκώς περισσότερες αντίστοιχες δράσεις. Μοντέλα όπως η Ιθάκη έχουν την δυνατότητα να επεξεργάζονται στιγμιαία όλη την ψηφιοποιημένη πληροφορία του κλάδου και λειτουργούν συμπληρωματικά στο έργο των ιστορικών. Έτσι μελλοντικά πιστεύω ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη θα είναι ένα αναπόσπαστο εργαλείο της εργαλειοθήκης των Ιστορικών και πολλών άλλων κλάδων.

Πώς παίρνει ένας ερευνητής κίνητρο για να συνεχίσει την προσπάθειά του για ένα έργο που μπορεί να πάρει αρκετά χρόνια για να ολοκληρωθεί χωρίς να είναι εξασφαλισμένη η επιτυχία;

Στον κόσμο της έρευνας, είναι σύνηθες φαινόμενο πολλά έργα καθώς και οι περισσότερες προσπάθειες να μην έρθουν ποτέ στο φως. Προκειμένου να συνεχιστεί ένα έργο είναι σημαντικό να υπάρχουν κάποια έστω μικρά δείγματα ελπίδας τους πρώτους μήνες αλλά η επιτυχία δεν είναι ποτέ εγγυημένη. Έτσι, το κίνητρο ενός/μιας ερευνητή/ριας πηγάζει από το πάθος του για την δημιουργία και τη συγκίνηση της ανακάλυψης, παρά από την επιτυχία.

Επιπλέον, η εξερεύνηση αχαρτογράφητων προβλημάτων καθώς και τη δυνατότητα να έχουμε θετικό αντίκτυπο στον τομέα μας, αλλά και στην κοινωνία, είναι ο λόγος που τις Δευτέρες σηκώνομαι πάντα χαρούμενος. Αγκαλιάζοντας το άγνωστο και επιμένοντας στις προκλήσεις, εστιάζω στους μακροπρόθεσμους στόχους μου.

Στην Ελλάδα συνήθως η αποτυχία δεν συγχωρείται. Αντιθέτως στο εξωτερικό θεωρείται απαραίτητο βήμα για να κατακτήσει κάποιος την επιτυχία. Πώς μπορεί να αλλάξει η αντιμετώπισή μας για την «αποτυχία»;

Συνεργάζομαι με άτομα από όλο τον κόσμο και δεν αισθάνθηκα σε κάποια από τις συνεργασίες μου να υπάρχει διαφορά στην αντιμετώπιση της αποτυχίας. Είναι κάτι που στην έρευνα είναι δεδομένο. Οι παράγοντες που είναι σημαντικοί για την βιωσιμότητα ενός ερευνητικού έργου σε κάθε βήμα να υπάρχει ξεκάθαρος στόχος, προσυμφωνημένος τρόπος αξιολόγησης της προόδου, μικρά ελπιδοφόρα πρώιμα αποτελέσματα ανά τακτά διαστήματα, και η αναπροσαρμογή.

Πρόσφατα λάβατε μια ακόμα διάκριση, αφού συμπεριληφθήκατε στη λίστα των 35 πιο καινοτόμων επιστημόνων της Ευρώπης, κάτω της ηλικίας των 35, από το ΜΙΤ. Τι σημαίνει για εσάς;

Αισθάνομαι μεγάλη τιμή και περηφάνια ως Έλληνας να βρίσκομαι στην λίστα του MIT με τους διακεκριμένους εφευρέτες της Ευρώπης! Την ίδια στιγμή αισθάνομαι ευγνωμοσύνη προς τους συνεργάτες μου που δουλεύουμε μαζί όλα αυτά τα χρόνια.

Όπως ο κλάδος της Τεχνητής Νοημοσύνης προσφέρει ερευνητικά εργαλεία για να δημιουργήσουμε καινοτομίες με θετικό κοινωνικό απόηχο σε μεγαλύτερη κλίμακα, αντίστοιχα “εργαλεία” θέλω να πιστεύω ότι προσφέρει και ο εν λόγω τίτλος.

Τι θα συμβουλεύατε κάποιον που θα ήθελε να ασχοληθεί τώρα στο πεδίο της έρευνας και ειδικότερα στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης;

Για να ασχοληθεί κάποιος με τον κλάδο της Τεχνητής Νοημοσύνης και συγκεκριμένα της Μηχανικής Μάθησης είναι σημαντικό να αναπτύξει βάσεις στα μαθηματικά, τη στατιστική, και τον προγραμματισμό. Εκτός από πανεπιστημιακά μαθήματα, υπάρχει μια πληθώρα διαδικτυακών πόρων για να επιτευχθεί αυτό, κάτι που το βρίσκω υπέροχο χαρακτηριστικό της εποχής μας και για την “δημοκρατικοποίηση” της γνώσης.

Κάποια πράγματα που με έχουν βοηθήσει στο ταξίδι μου μέχρι σήμερα είναι τα εξής: Είμαι πάντα ανοιχτός με τις ιδέες μου και επιδιώκω να τις μοιράζομαι – κάποιος που παράγει ιδέες μπορεί πάντα να παράγει καινούργιες – η συνεργασία για την επίτευξη ενός κοινού στόχου είναι ένα ιδιαίτερα όμορφο συναίσθημα, πόσο μάλλον όταν πρόκειται για την δημιουργία κάτι καινούργιου. Θεωρώ σημαντικό επίσης κάποιος να μένει ενημερωμένος με τις πρόσφατες εξελίξεις στον τομέα παρακολουθώντας σχετικά άρθρα, και επικοινωνώντας με την ερευνητική κοινότητα. Η επικοινωνία αυτή είναι αποτελεσματικό να είναι αμφίδρομη, έτσι κάποιος μπορεί μοιράζεται τα πράγματα που δημιουργεί ανοιχτά με την ερευνητική κοινότητα (π.χ. project ανοιχτού κώδικα), και με αυτό τον τρόπο να αρχίσει να ενισχύει το βιογραφικό του.

Τέλος έχω βρει ότι μου είναι πιο εύκολο να μαθαίνω κάτι όταν έχω κάποιο στόχο, έτσι μια αρχή ίσως γίνεται ακόμα πιο εύκολη όταν κάποιος εντοπίσει ένα πολύ μικρό έργο που θα ήθελε να υλοποιήσει και αρχίσει να αποκτά την γνώση για να το φέρει εις πέρας. Κάθε πρόκληση είναι μια ευκαιρία να βελτιωθούμε και να συμβάλουμε στην πρόοδο.

The post Γιάννης Ασσαέλ: το ΑΙ θα είναι αναπόσπαστο εργαλείο Ιστορικών και άλλων επιστημόνων appeared first on 2045.gr.

Στο κέντρο καρδιολογικής έρευνας στο Yale έφθασε με φόρα από τη Θεσσαλονίκη το 2017 για να διερευνήσει μοριακούς συντελεστές που ευθύνονται για την κυστική ίνωση. Έξι χρόνια και μία πολύ σημαντική αμερικανική υποτροφία αργότερα, σήμερα η Λίνα Ντόκου διερευνά παράλληλα πώς η πλατφόρμα της Greek Women in STEM ενδυναμώνει τις Ελληνίδες των θετικών επιστημών και αναδεικνύει το έργο τους.

Μιλά στο 2045  για την ευθύνη του να βρίσκεσαι στο επίκεντρο των επιστημονικών εξελίξεων και με ειλικρίνεια τοποθετείται για τη ψευδοεπιστήμη και την αδυναμία μερίδας των ΜΜΕ να μετακινηθούν από «ειδήσεις» για γυναίκες που αλλάζουν το χρώμα των μαλλιών τους σε ειδήσεις για γυναίκες που αλλάζουν τον κόσμο.

Σε μία πρόσφατη έρευνα μάθαμε ότι 1 δισεκατομμύριο άνθρωποι σε όλο τον κόσμο πιστεύουν με τον ένα ή άλλο τρόπο στη μαγεία και 4 στους 10 στην Ελλάδα πιστεύουν στη μαγεία και στο κακό μάτι. Μήπως δεν ακούμε καλά την επιστήμη;

Η μαγεία, το κακό μάτι κλπ είναι κομμάτι της παράδοσης των Ελλήνων. Ανά τον κόσμο όλοι οι λαοί έχουν το παραφυσικό στοιχείο ριζωμένο στην κουλτούρα τους. Γιατί; Ίσως γιατί είναι κάτι απλό και τους καθησυχάζει χωρίς να χρειάζεται να σκέφτονται πάρα πολύ. Είναι άσπρο-μαύρο και αυτό διευκολύνει την καθημερινότητά τους. Αυτό που είναι απολύτως σημαντικό είναι να μην μπερδεύουμε την επιστήμη και τα επιστημονικά δεδομένα με τα έθιμα και τις παραδόσεις. Είναι χαριτωμένο όταν κάποιος βάζει χαντράκι για να προστατευθεί από το κακό μάτι, είναι επικίνδυνο όταν αφήνεται σε αυτό και δεν λαμβάνει τα φάρμακά του π.χ. όταν έχει πονοκέφαλο.

Είναι στο ανθρώπινο γονίδιο η ροπή στις θεωρίες συνωμοσίας ή έχει πια δημιουργηθεί μια αυτοματοποιημένη εγκεφαλική λειτουργία που μας οδηγεί εκεί λόγω όσων συμβαίνουν γύρω μας στον κόσμο των κρίσεων και των μετακρίσεων;

Γονίδιο δεν υπάρχει, αλλά είναι μια φυσιολογική τάση όσων δυσκολεύονται με τη κριτική σκέψη. Η πληθώρα πληροφορίας και η ταχύτητα που μεταδίδεται, όπως και το ελάχιστο φίλτρο που υπάρχει στα διάφορα μέσα επικοινωνίας, είναι αυτά που οδηγούν στο να ακούγονται τόσες πολλές θεωρίες συνωμοσίας και μάλιστα να ανατροφοδοτούνται. Συχνά και ως παιχνίδι ή αστείο, με αποτέλεσμα να παίρνουν πολύ μεγαλύτερες διαστάσεις από ότι θα συνέβαινε παλιότερα. 

Είναι λογικό σε μια κρίση να προσπαθούμε να βρούμε κάτι παρηγορητικό, μια ελπίδα ή έναν αποδιοπομπαίο τράγο. Αν κάποιος υποδείξει έναν υπεύθυνο για μια καταστροφή, μετατίθεται αυτόματα η ευθύνη από το άτομο και αυτό μετατρέπεται σε θύμα. Για κάποιο λόγο είναι πολύ πιο βολική η θυματοποίηση από τη δράση, τη μελέτη και την παρατήρηση πραγματικών δεδομένων. Επίσης όταν κάποιος φοβάται μόνος είναι μια περίεργη εξαίρεση, όταν όμως αυτό γίνεται ομάδα, όπως σε όλες αυτές τις θεωρίες, παίρνει δύναμη και συνεχίζει. Ανατροφοδοτεί μεν την παράνοια, αλλά έχει συμμάχους σε αυτό και νιώθει καλύτερα.

Παρατηρούμε ενισχυμένη επικοινωνία και διάχυση της «ψευδοεπιστήμης». Γιατί μοιάζει να υπερισχύει κυρίως στα κοινωνικά δίκτυα;

Αυτό που κάνει τη ψευδοεπιστήμη τόσο δημοφιλή είναι ο συνδυασμός αληθοφανών στοιχείων, πομπωδών φράσεων που ο κόσμος δυστυχώς συγχέει με κάποιον που έχει κάποιο «ανώτερο» επίπεδο, αλλά και εύκολων νοημάτων. Το να απομονώνει κανείς φράσεις ή στοιχεία από κάπου χωρίς επιστημονικό πλαίσιο και μετά να τα μεταφέρει στο ευρύ κοινό ως απόδειξη, αλλά με λανθασμένη επεξήγηση, είναι άκρως επικίνδυνο.

“Η έλλειψη παιδείας, η ανάγκη για γρήγορες αποφάσεις και η κατάρριψη του σεβασμού σε χρόνια εκπαίδευσης των ειδικών, μας έχουν οδηγήσει σε ακραία φαινόμενα”

Λίνα Ντόκου

Ειδικά όταν έχει να κάνει με θέματα υγείας. Είχαμε εξαλείψει εντελώς ασθένειες χάρη στον συστηματικό εμβολιασμό, αλλά με το ρεύμα των αντιεμβολιαστών που ξεκίνησε από την Αμερική και πλέον δυστυχώς επεκτείνεται παντού βλέπουμε επιδημίες παιδικών ασθενειών που οι γονείς μας δεν είχαν ποτέ στο περιβάλλον τους γιατί ήταν όλοι εμβολιασμένοι.

Η έλλειψη παιδείας, η ανάγκη για γρήγορες αποφάσεις («αυτό καλό, εκείνο κακό») και η κατάρριψη του σεβασμού σε χρόνια εκπαίδευσης των ειδικών, μας έχουν οδηγήσει σε ακραία φαινόμενα. Βγαίνουν εντελώς απαίδευτοι άνθρωποι απλά και μόνο γιατί τυχαίνει να έχουν δημόσιο λόγο και συστρατεύουν προς το παραλήρημα. Το θετικό είναι ότι στην Ελλάδα ευτυχώς ακόμη υπάρχει καλό εκπαιδευτικό επίπεδο και μεγάλο μέρος του πληθυσμού διατηρεί ακόμη κριτική σκέψη. Ακόμη κι αν αυτό έρχεται από την παραδοσιακή μας καχυποψία, είναι πάντα καλύτερο να μελετάς και να ακούς πολλές γνώμες παρά να δέχεσαι κάτι αφιλτράριστα.

Τι σήμαινε για σένα να είσαι στο εργαστήριο στο Yale κατά τη διάρκεια μιας από τις μεγαλύτερες υγειονομικές κρίσης την περίοδο της πανδημίας;

Πολλή δουλειά! Ειδικά επειδή ασχολούμαι με τον πνεύμονα υπήρχε η ανάγκη συμμετοχής σε διάφορα project εκείνη την περίοδο. Το χειρότερο ήταν η έλλειψη σε αντιδραστήρια και καθυστερήσεις σε αναλώσιμα, αφού η προτεραιότητα ήταν τα νοσοκομεία. Έπρεπε να είμαστε ευρηματικοί και αποτελεσματικοί. Η ατμόσφαιρα ήταν έντονη, πολύ γρήγορα είχαμε βάρδιες για να υπάρχει αρκετή απόσταση όταν δουλεύαμε και τα PCR τεστ γίνονταν συστηματικά μέσα στο campus σε μονάδες που στήθηκαν πάρα πολύ γρήγορα, ώστε όλοι μας να έχουμε δωρεάν καθημερινή πρόσβαση σε αυτά.

Το καλό ήταν ότι ήμασταν στο επίκεντρο για ό,τι νέο υπήρχε. Ένα από τα πρώτα τεστ έγιναν εδώ, το τεστ σιέλου βελτιώθηκε εδώ (στο τμήμα δημόσιας υγείας, όχι το δικό μου) αλλά και πιο πρόσφατα οι προσπάθειες χορήγησης εμβολίου ως αεροζόλ έχουν έντονα τη σφραγίδα του Yale. Παρόλο που δεν είμαι επιδημιολόγος πολλοί φίλοι και γνωστοί ρωτούσαν για να καταλάβουν τι κάνει αυτή την ασθένεια διαφορετική και ειδικά όταν άρχισε η χορήγηση των εμβολίων να κατανοήσουν τις διαφορές μεταξύ των επιλογών που είχαν. Δυστυχώς η ειλικρινής απάντηση «δεν είμαστε απόλυτα σίγουροι για τίποτα» δεν είναι πάντα αυτό που περιμένει κάποιος. Μάλλον το αντίθετο.

Στην περίοδο της υπερταχύτητας της πληροφορίας και της πληροφόρησης πώς μπορούμε να αντιμετωπίσουμε τον επιστημονικό αναλφαβητισμό;

Με ψυχραιμία και κατανοώντας ότι ο κόσμος θέλει να μάθει όντως θέματα που είναι σημαντικά για την υγεία του. Να αφήσουμε τους ειδικούς να επικοινωνήσουν με τους πολιτικούς χωρίς να βγαίνει ο κάθε επιστήμονας από παρεμφερή κλάδο (πχ βιολόγος γενικής εκπαίδευσης σε σχέση με κάποιον επιδημιολόγο) και να παίρνει θέση γιατί απλά αυτό μπερδεύει περισσότερο και δεν έχουμε εκπαιδευτεί στο να μιλάμε δημόσια στο ευρύ κοινό. Λέγοντας λοιπόν κάτι που στέκει ερευνητικά τη συγκεκριμένη στιγμή μπορεί να δημιουργούμε σύγχυση στον κόσμο που ακούει και απλά θέλει να ξέρει πχ αν θα κάνει το ένα ή το άλλο εμβόλιο ή αν όλα αυτά είναι προϊόντα πλουτισμού των φαρμακοβιομηχανιών.

Δυστυχώς, το πρόβλημα που ήρθε στην επιφάνεια με την πανδημία ήταν ότι στην προσπάθειά μας να ενημερώσουμε τον κόσμο διατηρώντας την ειλικρίνειά μας και δίνοντας απλά στοιχεία κάναμε τα πράγματα χειρότερα. Δε χρειάζεται να ξέρει ο καθένας τι σημαίνει RNA και ότι αυτό δεν είναι το ίδιο με το DNA, ούτε ότι στις τόσες χιλιάδες θετικών περιπτώσεων υπήρχαν εκατό αρνητικές. Πήρε το λόγο ο καθένας και έλεγε ό,τι (ψιλο)καταλάβαινε, εξισώνοντας έρευνα, πτυχία και χρόνια μελέτης με μια γρήγορη αναζήτηση στο διαδίκτυο.

Η λύση είναι η ενίσχυση της κριτικής σκέψης που αρχίζει από την οικογένεια και το σχολείο. Η εικόνα είναι δελεαστική και η γρήγορη πληροφορία υπέροχη, όμως ας παίρνουμε πολλές απόψεις και ιδανικά από σωστές πηγές. Ένας εύκολος τρόπος είναι να γνωρίζουμε ότι οι απόλυτες απόψεις δεν έχουν απόλυτη ισχύ. Η σωστή πληροφορία θα έρθει από αυτούς που είναι πιο επιφυλακτικοί και θα σε παραπέμψουν να διαβάσεις εσύ ο ίδιος πάνω από τρία διαφορετικά άρθρα. Όταν κάποιος σας προωθεί κάποιο βίντεο, με κάποια «αυθεντία» να μιλάει εντυπωσιακά και απόλυτα ως απόδειξη, χωρίς να δίνει στοιχεία (ποσοστά, αναφορές σε συγκεκριμένα άρθρα, αναφορές σε μελέτες άλλων) να ξέρετε ότι τις περισσότερες φορές είναι απλά ανοησίες.

Ένα από τα στερεότυπα αιώνων είναι το ότι τα αγόρια είναι καλά στα μαθηματικά και τα κορίτσια στη γλώσσα- ευτυχώς βλέπουμε αυτή η πεποίθηση να αλλάζει- αρκετά ή όχι; Μπορεί σε επίπεδο σπουδών να έχουν αυξηθεί και τα κορίτσια στις θετικές κατευθύνσεις, τι συμβαίνει μετά στα εργαστήρια, στον τομέα της έρευνας, στην αγορά της εργασίας- είναι ισχυρό ακόμη το γυάλινο ταβάνι;

Ναι είναι. Όντως στα σχολικά και προπτυχιακά επίπεδα αυτό έχει ξεπεραστεί, σε κάποιες περιπτώσεις ακόμη και υπερκεραστεί. Ενδεχομένως με εξαίρεση τη μηχανική. Το πρόβλημα συνεχίζει να υπάρχει σε υψηλές θέσεις, στη διατήρηση των γυναικών σε αυτούς τους κλάδους και στην εργασιακή τους απορρόφηση. Αντί να προσφέρονται οι ίδιες ευκαιρίες με προσαρμοσμένα κριτήρια και δομές, συνεχίζει να υπάρχει το ψέμα της ίσης αντιμετώπισης για ανθρώπους που δεν είμαστε ίδιοι. Όταν λόγω ενασχόλησης με την οικογένεια είτε επειδή φροντίζουν κάποιο ηλικιωμένο μέλος, είτε κάποιο παιδί οι γυναίκες δεν έχουν ευέλικτα ωράρια, δυστυχώς αναγκάζονται να απομακρυνθούν από ρόλους που είναι απαιτητικοί σε συγκεκριμένα ωράρια.

Στα εργαστήρια ειδικά στην Αμερική που η άδεια μητρότητας είναι 2-3 μήνες στην καλύτερη περίπτωση, ενώ ο παιδικός σταθμός κοστίζει όσο ο μισθός της, βλέπουμε συχνά τη μητέρα να διακόπτει την καριέρα της. Αλλά αυτό δεν είναι το μόνο πρόβλημα. Όταν επιστρέψει, αντί να τονίζονται και να επαινούνται (με αντίστοιχη αύξηση μισθού) οι νέες της δεξιότητες, όπως η καλύτερη απόδοση σε λιγότερο χρόνο, το multitasking κτλ αυτή συχνά «τιμωρείται» για την απουσία της καθώς όσο έλειπε η επιστήμη προχώρησε και κάποιος άλλος συνέχισε το project της ή πήρε την προαγωγή που θα έπαιρνε εκείνη.

Αυτό δεν αφορά μόνο τη μητρότητα. Παγκοσμίως οι γυναίκες είναι αυτές που κατά κανόνα θα φροντίσουν άλλα μέλη της οικογένειας (γονείς, συγγενείς κτλ) και θα ασχοληθούν με τη λειτουργία του σπιτιού. Ο συνδυασμός δε με την τεράστια έλλειψη αυτοπεποίθησης που καλλιεργείται από όταν είμαστε μικρές οδηγεί στην αποθάρρυνση διεκδίκησης ανώτερων θέσεων και μισθών. Η ανασφάλεια που μας έχει εμποτιστεί από όταν ήμασταν νεότερες είναι δύσκολο να φύγει και χρειάζεται όλη την κοινωνία για να το αλλάξουμε αυτό.

Ποιο είναι το αγαπημένο σου βιβλίο ενδυνάμωσης για κορίτσια – με τις ιστορίες των γυναικών στις επιστήμες; Αυτή η εκδοτική προσπάθεια και επιλογή είναι σημαντική – όμως αυτά τα βιβλία παρατηρείται ότι τα διαβάζουν κυρίως κορίτσια- και όχι αγόρια – οπότε «εκπαιδεύεται» και πάλι ο μισός πληθυσμός...

Δυστυχώς δε μπορώ να απαντήσω στο πρώτο μέρος γιατί δε διαβάζω τέτοια βιβλία.

Τα βιβλία είναι καλό που υπάρχουν και οι κοπέλες που τα διαβάζουν ίσως ενισχύουν λίγο την αυτοεκτίμηση και την αυτοπεποίθησή τους. Ιδανικά πέρα από γενικές ενθαρρυντικές συμβουλές, καλό θα είναι αυτά τα βιβλία να περιέχουν στοιχεία ώστε να τις βοηθούν στον αντίλογο.

“Δεν είναι ένα παιχνίδι επιβολής του δυνατού φύλου, αλλά κοινής πορείας για να προχωρήσουμε όλοι πιο δυνατοί ως ομάδα”

Πολλοί μπερδεύουν το γεγονός ότι οι νόμοι και οι ευκαιρίες δεν εμπεριέχουν διακρίσεις με το ότι είμαστε ίδιοι. Δεν είμαστε ίδιοι, είμαστε ίσοι. Ένα απλό παράδειγμα: ο χρόνος που περνάνε οι γυναίκες σε μέσα μαζικής μεταφοράς είναι πολύ περισσότερος από τους άντρες που είναι συνήθως οδηγοί ΙΧ. Αυτό σημαίνει ότι όταν υπάρχουν κακά συστήματα ΜΜΜ θα επιβαρυνθούν με καθυστερήσεις και μεγαλύτερο κόστος οι γυναίκες.

Πώς μπορούμε να ευαισθητοποιήσουμε τα αγόρια; Με περισσότερη προβολή γυναικών και επικοινωνώντας πως δεν είναι ένα παιχνίδι επιβολής του δυνατού φύλου, αλλά κοινής πορείας για να προχωρήσουμε όλοι πιο δυνατοί ως ομάδα στο κοινωνικό σύνολο και στα επαγγελματικά μας βήματα.

Κάθε διαφορετικό, είτε αυτό είναι χρώμα, φύλο, κοινωνικές καταβολές, διαφορετικοί εκπαιδευτικοί κλάδοι φέρνει κάτι νέο και φρέσκο σε μια ομάδα. Οι μεγάλες ιδιωτικές εταιρείες και ιδρύματα το έχουν αναγνωρίσει αυτό και προωθούν έντονα τέτοιου τύπου πολυσύνθετες ομάδες. Φανταστείτε στο κέντρο αποφάσεων για τη καμπάνια μια κρέμας νυκτός να ήταν μόνο άντρες. Θα ήταν καταστροφικό για μια εταιρεία που δε θέλει να χάσει χρήματα. Γιατί να μη το εφαρμόζουμε αυτό σε κάθε τομέα όπως πχ στο σχεδιασμό ρομπότ;

Πώς γεννήθηκε το Greek Women in STEM και ποιες ήταν οι κυρίες των επιστημών με τις οποίες πρωτομοιράστηκες την ιδέα σου;

Είχα βαρεθεί να βλέπω ταλέντα γύρω μου που κανείς δε μιλούσε για αυτές. Κοπέλες άξιες, πολυβραβευμένες που όμως δεν είχαν κάνει κάτι αρκετά «εντυπωσιακό» για να αναφερθεί σε αυτές ο ελληνικός τύπος. Από την άλλη πλευρά, κάθε μέρα υπήρχε μια αναφορά σε κάποια κοπέλα που πέρασε από ένα ριάλιτι και μετά παντρεύτηκε, έβαψε τα νύχια της ή άλλαξε το χρώμα στα μαλλιά της. Αυτό κάπου με στενοχωρούσε και σε πατριωτικό επίπεδο. Δε μπορώ να πιστέψω ότι τα νέα παιδιά έχουν τόσο γκρεμισμένα όνειρα που δε μπορούν να δουν ότι έχουν τη δυνατότητα να διαπρέψουν, αλλά πρέπει να καταναλώνουν αρθρογραφία που έχει να κάνει μόνο με την εμφάνιση.

Η παράμετρος women προέκυψε ακριβώς έτσι, όχι ως αντίποδας στους άντρες συναδέλφους, αλλά ως κάτι εναλλακτικό σε όλα αυτά τα site και εκπομπές που κρατούν την εικόνα της Ελληνίδας μόνο στη μόδα και τη showbiz.

Ποιο είναι το πρακτικό και ποιο το συναισθηματικό αποτύπωμα όσων έχετε πετύχει μέχρι σήμερα στο Women in STEM;

Αρχίσαμε πολύ ήσυχα εστιάζοντας στην αρθρογραφία και στις συνεντεύξεις. Η μη ενασχόληση με κανένα κοινωνικό θέμα, ειδικά τις περασμένες δύο χρονιές που έβραζε ο τόπος από θέματα γυναικοκτονίας, βιασμών κτλ ήταν μεγάλος άθλος. Όλες μας είχαμε θέση και άποψη για αυτά, αλλά θέλαμε να είμαστε πιστές στο ότι αυτό που κάνουμε είναι να μιλάμε μόνο για πράγματα που ξέρουμε σίγουρα και πιστοποιημένα, δηλαδή την επιστήμη. Πετύχαμε ωστόσο να έχουμε ένα σταθερό κοινό, αλλά το σημαντικότερο τη δημιουργία ενός δικτύου υποστήριξης και εορτασμού των επιτευγμάτων των Ελληνίδων επιστημόνων όσο μικρά ή μεγάλα και αν είναι αυτά.

Πέρα από το πλούσιο περιεχόμενο που συστηματικά αναρτούμε στη σελίδα μας αλλά και τα διάφορα events και σεμινάρια που διοργανώνουμε κατά καιρούς, το δωρεάν πρόγραμμα συμβουλευτικής, στο οποίο συμμετέχουν και αρκετοί άντρες μέντορες, έχει βελτιώσει σημαντικά τις επαγγελματικές αποφάσεις και βήματα όσων έχουν λάβει μέρος. Είτε στην αναζήτηση εργασίας είτε στην αίτηση για κάποιο εκπαιδευτικό πρόγραμμα, είτε οτιδήποτε άλλο.  

Γιορτάσατε τα επιτεύγματα γυναικών στις επιστήμες με Συμπόσιο το Δεκέμβριο στην Αθήνα. Πώς κάνετε την ενδυνάμωση και την αλληλεγγύη πράξη;

Τα βραβεία βοηθούν στην αυτοεκτίμηση των ερευνητριών ειδικά στα αρχικά στάδια της καριέρας τους. Επιμένουμε να βάζουμε το όριο των 10 χρόνων από την απόκτηση του πρώτου πτυχίου ως φίλτρο για την εξασφάλιση ότι οι κοπέλες που θα τα πάρουν τα έχουν όντως ανάγκη και θα τις βοηθήσουν να χτίσουν ένα πιο πλούσιο βιογραφικό.

Τα βραβεία συχνά προσμετρώνται σε αξιολογήσεις για υποτροφίες ή για θέσεις εργασίας. Επομένως, είναι σημαντικό, ειδικά για τις νεότερες (επαγγελματικά όχι ηλικιακά) γυναίκες να κάνουν αιτήσεις και να διεκδικούν τέτοιες ευκαιρίες κάθε φορά που τους δίνεται αυτή η δυνατότητα. Ειδικά όταν η διαδικασία είναι δωρεάν και δεν έχουν κάτι να χάσουν. Φέτος δώσαμε 5 βραβεία και 2 υποτροφίες. Οι υποτροφίες ήταν με τη στήριξη της Bayer και απευθύνονταν σε υποψήφιες διδάκτορες που δουλεύουν στην Ελλάδα σε κλάδους έρευνας για τον καρκίνο και τη γεωργία.

Και αν … λειτουργούσε και λίγο ή περισσότερο η μαγεία ποιες γυναίκες της επιστήμης που δεν είναι κοντά μας θα ήθελες να έχετε προσκαλέσει

Θα ήθελα να προσκαλέσω την Υπατία, λίγο κλισέ αλλά θα ήταν άκρως εντυπωσιακό να δούμε σε δράση μια ειδήμων των μαθηματικών με υπέροχο λόγο που σαγήνευε τα πλήθη.

Από την ιατρική τώρα θα ήθελα πάρα πολύ να ακούσουμε την ιστορία της Αγγελικής Παναγιωτάτου από την ίδια. Πόση θέληση, αυτοπεποίθηση και πίστη στις γνώσεις και στον εαυτό της χρειάστηκε για να αμφισβητήσει το bullying που δέχτηκε στο ελληνικό πανεπιστήμιο, να προσπεράσει τις πιέσεις των συμφοιτητών της και να διαπρέψει τελικά στο Κάιρο και την Αλεξάνδρεια;

Who is who

H μοριακή βιολόγος Λίνα Nτόκου είναι junior faculty στο κέντρο καρδιολογικής έρευνας στο πανεπιστήμιο Yale και δουλεύει σε μοριακούς συντελεστές διαφοροποίησης κυττάρων που ευθύνονται για τη πνευμονική ίνωση. Η ασθένεια αυτή βάλει συνήθως άντρες μεγαλύτερης ηλικίας και τα αίτια είναι άγνωστα αν και συχνά έχει να κάνει με περιβαλλοντικούς παράγοντες (ρύπανση, κάπνισμα) ή γενετικούς μηχανισμούς (μεταλλάξεις, ιογενείς λοιμώξεις κτλ) που δημιουργούν “πληγές” στους πνεύμονες και έτσι μειώνεται η απόδοση/λειτουργικότητά τους. Αυτοί οι άνθρωποι δυστυχώς καταλήγουν μετά από 5 χρόνια από την πρώτη διάγνωση, αφού αυτή τη στιγμή δεν υπάρχουν φάρμακα που θεραπεύουν την ασθένεια, αλλά καθυστερούν το αναπόφευκτο. Αντικείμενο της Λίνας Ντόκου είναι να προσπαθεί να βρει τους μηχανισμούς που οφείλονται σε αυτή την “αλλαγή συμπεριφοράς” κάποιων προηγουμένως υγιών κυττάρων ώστε να επιτευχθεί μελλοντικά η καθυστέρηση, παύση ή ακόμη και αντιστροφή (επαναφορά σε υγιή κατάσταση) αυτής της ασθένειας. Για τη συγκεκριμένη έρευνα έχει πάρει πρόσφατα μια διετή υποτροφία, τη μόνη στη συγκεκριμένη κατηγορία για φέτος στις ΗΠΑ. 

Από τα φοιτητικά της χρόνια είχε εμπλακεί σε δομές, όπως η «Άρσις» ενώ στην πορεία έχει υπάρξει μέντορας και εθελόντρια λέκτορας από τις ομάδες REAL Science, Scientists Without Borders, Yale Postdoc Association κ.ά. Αποκορύφωμα αυτού του ενδιαφέροντος η ίδρυση του Greek Women in STEM το 2020, μιας πλατφόρμας ανάδειξης και ενδυνάμωσης του έργου των Ελληνίδων στις θετικές επιστήμες κ τη τεχνολογία.

The post Η επιστήμη και οι γυναίκες που αλλάζουν τον κόσμο appeared first on 2045.gr.

«Δεν υπάρχει «εμείς» και «το σύμπαν» σαν ξεχωριστά μέλη» λέει η  Δρ Ανεζίνα Σολωμονίδου, αστροβιολόγος και πλανητική γεωλόγος που επέστρεψε από τη NASA και την ESA στην Ελλάδα, υποστηρίζοντας ότι η περίμετρος της Γης δεν είναι αρκετή για να σημειώσουμε εκεί τις γνώσεις που μας προσφέρει η ανάγνωση του Διαστήματος και εξελίσσουν την καθημερινότητά μας.

Ως ειδική επιστήμονας στο Ελληνικό Κέντρο Διαστήματος, μας προσκαλεί σε ένα ταξίδι εξερεύνησης από τη Μήλο μέχρι το Διάστημα, που έχει… glass ceiling (προς το παρόν),  «εναρμονισμένο χάος» και μπόλικη μυθολογία, πλανητική προστασία, «εξωγήινα εργαστήρια» και Star Wars φυσικά.

Αν μπορούσα να επιλέξω από την αρχή, θα ήθελα να γίνω συλλέκτης αστεροειδών. Διάβαζα βλέπετε για τα επαγγέλματα του μέλλοντος και πώς τα σημερινά παιδιά χρειάζεται να πείσουν τους γονείς τους για επιλογές που μοιάζουν επιστημονικής φαντασίας. Εσείς πότε κοιτάξατε το διάστημα και είπατε ότι θέλετε να «συνεργαστείτε», πώς οδηγηθήκατε στην πλανητική γεωλογία;

Νομίζω το ρήμα που χρησιμοποιείτε στην ερώτησή σας είναι αυτό που κάνει τη διαφορά. Τα παιδιά χρειάζεται να πείσουν κάποιον – τους γονείς, την κοινωνία, το σύστημα- για να μπορέσουν στις περισσότερες περιπτώσεις να ακολουθήσουν αυτό που ο χαρακτήρας και η προσωπικότητά τους ζητά ως μέσο έκφρασης και είναι ένα από τα προαπαιτούμενα για μια ευτυχισμένη ζωή.

Σ’ εμένα, η ανάγκη έκφρασης και δημιουργίας μέσα από την επιστήμη δημιουργήθηκε από τις εικόνες και τα ερεθίσματα που μου προσέφερε το νησί καταγωγής μου, η Μήλος, και η αγάπη της μαμάς μου για τον φυσικό κόσμο. Σαν παιδί ένιωθα πως το ανώτερο, το θαυμαστό, είναι η φύση, και η εξήγηση του κόσμου μέσω της επιστήμης και της λογικής μου προσέφερε ηρεμία, δέος, και ελπίδα. Έτσι λάτρεψα τη γεωλογία και όταν στα 13 μου είδα την ταινία “Contact” -που είναι βασισμένη σε μια νουβέλα του Carl Sagan- ολοκληρώθηκε αυτό που αναζητούσα μέσα μου και εκφραζόταν με την επιστήμη της Πλανητικής Γεωλογίας, δηλαδή την εξερεύνηση της γεωλογίας ουράνιων σωμάτων πέρα από τη Γη.

Οι γονείς μου και η οικογένεια μου καλωσόρισαν με μεγάλη χαρά αυτήν μου την ταυτότητα, με στήριξαν και με στηρίζουν με πολλή αγάπη. Κοινωνικά βέβαια, αντιμετωπίστηκα κάποιες φορές αποθαρρυντικά λόγω του στερεότυπου του φύλου και της «ιδιαιτερότητας» του επαγγέλματος, το οποίο όπως μου έλεγαν αυτολεξεί «δεν θα με κάνει ποτέ πλούσια». Αυτή η αντιμετώπιση δεν με αποθάρρυνε καθόλου, γιατί είχα την τύχη να έχω αυτοπεποίθηση για το φύλο μου και να με ενδιαφέρει η εξέλιξη του εαυτού μου και ο πλουτισμός της εμπειρίας και όχι του χρήματος.

Ο αγώνας για την εξερεύνηση του Διαστήματος προσέφερε στην ανθρωπότητα κάποια από τα σημαντικότερα εργαλεία, που εξέλιξαν την καθημερινότητα και τη ζωή στον πλανήτη μας”

Δρ. Ανεζίνα Σολωμονίδου

Τι ακριβώς κάνει ένας πλανητικός γεωλόγος και γιατί είναι σημαντικό για όλους εμάς; Αισθάνομαι ότι τα τελευταία χρόνια με τα προβλήματα της ανθρωπότητας στη Γη ενισχύονται δύο τάσεις: η πρώτη λέει: «ας λύσουμε τα θέματά μας εδώ με τα χρήματα που διαθέτουμε για την εξερεύνηση του Διαστήματος – και μετά βλέπουμε» και η άλλη λέει: «το μέλλον του ανθρώπου είναι στα άστρα, αλλά είναι μέλλον για λίγους και εκλεκτούς για τις ελίτ των ελίτ».

Δεν υπάρχει «εμείς» και «το σύμπαν» σαν ξεχωριστά μέλη. Το είδος του ανθρώπου, τα υπόλοιπα είδη, ο πλανήτης, είμαστε αδιάρρηκτο μέλος του Σύμπαντος, αυτού που καλούμε «όλον». Η μοναδική υποχρέωση που έχουμε απέναντι σε αυτό το «όλον» είναι να το ερευνήσουμε και να καταλάβουμε τη σύνδεσή μας με αυτό. Αυτό, είναι προς αποκλειστικό όφελος δικό μας, αφού κατανοώντας τη φύση και το Διάστημα, κατανοούμε ταυτόχρονα τον τρόπο που λειτουργούμε εμείς, αλλά και ποια μέσα βελτιστοποιούν τη ζωή μας. Άρα, η πράξη «σταματώ τη διαστημική εξερεύνηση για να λύσω τα επίγεια προβλήματα» οδηγεί σε εις άτοπον απαγωγή.

Σε πρακτικό επίπεδο, ο αγώνας για την εξερεύνηση του Διαστήματος προσέφερε στην ανθρωπότητα κάποια από τα σημαντικότερα εργαλεία, που εξέλιξαν την καθημερινή και γενικότερη ζωή στον πλανήτη, όπως π.χ. τα τεχνητά άκρα, τις αντλίες ινσουλίνης, τα αμορτισέρ κτιρίων, τους ανιχνευτές καπνού, τους σύγχρονους πυροσβεστικούς εξοπλισμούς, τα τηλέφωνα με κάμερα, ακόμα και τη βρεφική φόρμουλα, για να αναφέρω μόνο λίγα. Σε φιλοσοφικό και υπαρξιακό επίπεδο βέβαια δεν φτάνει η περίμετρος της Γης για να αναπτύξουμε γραπτώς τις πληροφορίες, τη γνώση, και την πνευματικότητα που έχει προσφέρει η «ανάγνωση» του Διαστήματος.

Κατά τ’ άλλα, θεωρώ πως ο προσωπικός πλουτισμός και η ανεξέλεγκτη παροχή εξουσίας των λίγων και εκλεκτών του πλανήτη που αναφέρατε, δημιουργούν μια τρομακτική ανισότητα που κατακλύζει τις ζωές των ανθρώπων. Τα παραπάνω είναι η πηγή των προβλημάτων και όχι η ανάγκη του ανθρώπου να βρει και να κατανοήσει την κοσμική του ρίζα εξερευνώντας το Διάστημα. Η κατάργηση αυτή της επίγειας ανισότητας είναι ο δρόμος προς τη λύση των προβλημάτων που θα μας επιτρέψει να απολαύσουμε περισσότερο, το μεγάλο μας σπίτι που λέγεται Σύμπαν.    

Εκτός από το Contact, έχετε δει το Don’t’ Look Up; Κατά τη διάρκεια των σπουδών σας και στα πρώτα βήματα της εργασίας σας με ποια στερεότυπα ζήσατε, πώς τα ξεπεράσατε και πώς «σπάνε» με στόχο μια μελλοντική κοινωνία στην οποία κορίτσια και αγόρια μπορούν να κάνουν ό,τι επάγγελμα επιλέξουν;

Ναι το είδα και μετά από συζητήσεις που έκανα με συναδέλφους, μπορώ να πω πως όλοι νιώσαμε πως ήταν κάπως αυτοβιογραφικό. Μεγαλώνοντας στην Ελλάδα, μονίμως κατακλυζόμουν από στερεότυπα και ιδεοληψίες για τα οποία από νωρίς άρχισα να αναπτύσσω όλο και μεγαλύτερη «αλλεργία» μιας και η επιστήμη, η λογική, το ευ ζην, η αλληλεγγύη και ο ανθρωπισμός δεν συνάδουν με αυτά στερεότυπα. Η μελλοντική κοινωνία πιστεύω πως θα αγγίξει το σημείο, όπου ο έμφυλος διαχωρισμός και οι υπόλοιπες στερεοτυπικές αντιλήψεις που καταπιέζουν τον άνθρωπο, θα εκπροσωπείται από τους πολύ λίγους και γραφικούς, οι οποίοι αυτόματα θα περιθωριοποιούνται.

Ποιες πραγματικότητες αντιμετωπίσατε ως γυναίκα σε επιστημονικό χώρο και πόσο ψυχοφθόρο ή πεζό είναι να αντιμετωπίζεις ζητήματα διαστημικά και την ίδια στιγμή άλλα τόσο καθημερινά- να μην έχεις πού να αφήσεις τα παιδιά σου για να μείνεις περισσότερες ώρες στο εργαστήριο. Υπάρχει glass ceiling στο Διάστημα;

Η εδραίωση της γυναίκας και κάθε άλλου φύλου πέραν του αντρικού στον επιστημονικό χώρο είναι μια πρόσφατη συνθήκη για συγκεκριμένες χώρες, η οποία αποκτήθηκε μέσα από μεγάλους αγώνες και σίγουρα έχει ακόμη πολύ δρόμο για την πλήρη εδραίωσή της. Για την Ελλάδα η δουλειά αυτή είναι ακόμα περισσότερη. Είναι κάτι που το αναφέρω συχνά ως προσωπική εμπειρία, αλλά κυρίως και με τη μορφή αριθμών που αφορούν μεγάλα σύνολα.

Το 2020 η Αμερικανική Αστρονομική Εταιρεία πραγματοποίησε μια μεγάλη καταγραφή και διαπιστώθηκε ότι στις πλανητικές επιστήμες το 62% των ερευνητών ταυτοποιούνται ως άνδρες, το 37% ως γυναίκες, ενώ μόλις το 1% με κάποια άλλη ταυτότητα φύλου. Πολύ φοβάμαι πως μια αντίστοιχη έρευνα στην Ελλάδα θα αναδείξει ακόμη πιο άνισα ποσοστά και κυρίως αν κοιτάξουμε στις θεσμικές θέσεις λήψεων αποφάσεων, όπως σε επιτροπές, διευθυντικές θέσεις, κα. Η εξισορρόπηση αυτών των αριθμών θα φέρει ισορροπία και στα εργασιακά δικαιώματα και θα μειώσει τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες και τα ίντερσεξ άτομα στην καθημερινότητά τους, τα οποία δυστυχώς καλύπτουν μια τεράστια γκάμα, από τη γονική ισότητα στο χώρο εργασίας μέχρι τη σεξουαλική και έμφυλη κακοποίηση.   

Όταν σας λένε ότι είστε πρότυπο για τα νέα κορίτσια και αγόρια – τι είναι αυτό που θα θέλατε να μοιραστείτε μαζί τους  για να μην «χάσουν» χρόνο και ενέργεια;

Σε κάθε δυσκολία, σε κάθε εμπόδιο, να μην ξεχνάνε να υπερασπίζονται και να διεκδικούν τα δικαιώματά τους και τα δικαιώματα των γύρων τους και το ίδιο να κάνουν για την επιστήμη και την προστασία του φυσικού κόσμου. Ο στόχος είναι να κάνουν αυτό που αγαπούν και τους γεμίζει και να μην σταματούν στα εμπόδια που εμφανίζονται.

Αν μπορούσατε να στείλετε μια κάψουλα με αντικείμενα από τη Γη στον Τιτάνα και στον Εγκέλαδο, τι θα είχε μέσα και γιατί;

Είναι πολύ ενδιαφέρουσα αυτή η ερώτηση. Πραγματικά δεν θα έστελνα τίποτα. Ένα πολύ σημαντικό μέρος του κλάδου μας ονομάζεται «πλανητική προστασία». Η πλανητική προστασία είναι κρίσιμη, ώστε να μπορούμε σαν επιστήμονες να μελετάμε τα φυσικά περιβάλλοντα των ουράνιων σωμάτων, χωρίς να παρεμβαίνουμε σε πιθανές μορφές ζωής που μπορεί να έχουν αναπτυχθεί εκεί. Εξίσου σημαντικά, βοηθά στη διατήρηση της γήινης βιόσφαιρας από πιθανή μόλυνση από εξωγήινο υλικό.

Τιτάνας και Εγκέλαδος είναι οι αγαπημένοι σας δορυφόροι; Η πλανητική τους γεωλογία ταιριάζει με τη μυθολογία τους; Ποιο ουράνιο σώμα θα θέλατε αν ήταν δυνατό να εξερευνήσετε από κοντά;

Ο Τιτάνας είναι το αγαπημένο μου ουράνιο σώμα και εκείνο που έχω ερευνήσει περισσότερο απ’ όλα στην καριέρα μου.To δεύτερο αγαπημένο μου, είναι ο Γανυμήδης, ο μεγαλύτερος δορυφόρος του ηλιακού μας συστήματος, ο οποίος θα εξερευνηθεί διεξοδικά από την αποστολή της ESA, το JUpiter ICy moons Explorer (JUICE), η οποία θα εκτοξευθεί τον Απρίλιο και θα φτάσει στο σύστημα του Δία μετά από 8 χρόνια. Φτάνοντας εκεί θα μπει σε τροχιά γύρω από τον Γανυμήδη, κάτι που γίνεται για πρώτη φορά, δηλαδή ένα διαστημικό αεροσκάφος να μπει σε τροχιά γύρω από έναν δορυφόρο.

Γυρίζοντας πίσω στον Κρόνο όμως, ο Εγκέλαδος είναι ένας πραγματικά αξιοθαύμαστος δορυφόρος. Ενώ είναι πολύ μικρός (μόλις 500 χλμ διάμετρο), καταφέρνει να εκτοξεύει παγωμένο υλικό από το εσωτερικό του και σε απόσταση 400 χλμ από την επιφάνεια υπό τη μορφή παγοπιδάκων (όπως τα geysers της Ισλανδίας), οι οποίοι δημιουργούν τον δακτύλιο Ε του Κρόνου.

Βάσει αυτών και του γεγονότος ότι ο Τιτάνας είναι το πιο εξωτικό αλλά και παρόμοιο με τη Γη σώμα στο ηλιακό μας σύστημα, έχοντας λίμνες, βουνά, ποτάμια, ατμόσφαιρα από άζωτο κ.α., μπορούμε να πούμε πως και οι δύο κρόνιοι δορυφόροι υπερασπίζονται σθεναρά τα μεγαλειώδη τους ονόματα: οι Τιτάνες στη μυθολογία είναι φυλή υπερφυσικών όντων αποτελούμενη από ισχυρές θεότητες, ενώ ο Εγκέλαδος είναι ο αρχηγός των Γιγάντων που όταν θυμώνει από την ένταση του προκαλεί σεισμούς. 

Τι ακριβώς αναζητούν οι επιστήμονες της NASA και  της ESA στις έρευνές τους σε πλανήτες για στοιχεία βιωσιμότητας;

Τα κλασικά κριτήρια για τη δημιουργία και διατήρηση της ζωής, όπως τη γνωρίζουμε, είναι τέσσερα: κατάλληλα χημικά στοιχεία, σταθερή πηγή ενέργειας για τον μεταβολισμό, νερό, και σταθερό περιβάλλον. Το τελευταίο είναι αναγκαίο γιατί θέλουμε η ζωή να διατηρηθεί και όχι να δημιουργηθεί και να καταστραφεί αμέσως.

Η έρευνα για την εύρεση αυτών των «συστατικών» δεν γίνεται μόνο στους πλανήτες αλλά και στους δορυφόρους και συγκεκριμένα αυτούς που καλούμε «Ωκεάνιους Κόσμους», οι οποίοι φαίνεται να φιλοξενούν έναν υπόγειο ωκεανό κάτω από την επιφάνειά τους. Κάποιοι από αυτούς είναι οι δορυφόροι Ευρώπη, Τιτάνας, Εγκέλαδος, Τρίτωνας, Καλλιστώ, ο πλανήτης-νάνος Δήμητρα κα. Σε αυτούς, μελετώντας τα στοιχεία που μας στέλνουν οι διάφορες αποστολές και τα επίγεια τηλεσκόπια, ψάχνουμε ενδείξεις για την ύπαρξη νερού, οργανικών στοιχείων, ηφαιστειότητας και ό,τι μας φέρνει πιο κοντά στην απόδειξη ότι τα κλασικά κριτήρια βιωσιμότητας ικανοποιούνται. Όπως και η ύπαρξη βιο-υπογραφών, η εύρεση δηλαδή χαρακτηριστικών, στοιχείων, ουσιών που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την απόδειξη παρελθοντικής ή παρούσας ζωής σε ένα σώμα.

“H μαγεία της πλανητικής βρίσκεται στο εξώτερο ηλιακό σύστημα, στους Ωκεάνιους Κόσμους ή παγωμένους δορυφόρους των γιγάντιων και παγωμένων πλανητών”

Δρ. Ανεζίνα Σολωμονίδου

Γιατί είναι σημαντικά τα στοιχεία και τα δεδομένα που έχουμε από τον Άρη;

Ο Άρης είναι ένας γήινος πλανήτης, δηλαδή ανήκει στην ίδια οικογένεια με τη Γη, τον Ερμή και την Αφροδίτη, που βρίσκονται πιο κοντά στον Ήλιο και αποτελούνται κατά κύριο λόγο από βραχώδες υλικό. Ερευνώντας τη γεωλογία και τις γεωλογικές διεργασίες που διέπουν τον Άρη, παίρνουμε πληροφορίες σχετικά με τη δημιουργία και εξέλιξη των γήινων πλανητών.

Επίσης, λόγω κοντινής απόστασης με τη Γη σε σχέση με τους άλλους πλανήτες, ο Άρης λειτουργεί ως ένα σχετικά οικονομικό και κοντινό φυσικό εργαστήριο για όλα τα «εξωγήινα» πειράματα που θέλουμε να κάνουμε, τα οποία χρησιμεύουν στην κατανόηση του πλανητικού μας συστήματος. Θεωρώ όμως ότι η μαγεία της πλανητικής βρίσκεται στο εξώτερο ηλιακό σύστημα, στους Ωκεάνιους Κόσμους ή παγωμένους δορυφόρους των γιγάντιων και παγωμένων πλανητών, οι οποίοι αν και είναι δυσπρόσιτοι, στο μέλλον θα μας φέρουν μεγάλες εκπλήξεις.  

Στη NASA έχετε «μελετήσει» σενάρια εκκένωσης της Γης;

Οι μελέτες στις οποίες οι ερευνητές επικεντρωνόμαστε, έχουν να κάνουν με την προστασία του πλανητικού μας συστήματος και όχι με την εκκένωση της Γης, κάτι που είναι αδύνατο να συμβεί για πολλούς λόγους.

H NASA και η ESA μέσα από τα προγράμματα πλανητικής προστασίας και άμυνας δημιουργούν μελέτες και αποστολές, οι οποίες δοκιμάζουν μεθόδους και συστήματα αποτροπής ενδεχόμενης καταστροφής της Γης, με πιο πρόσφατη την αποστολή Double Asteroid Redirection Test (DART), η οποία προσπάθησε προσκρούοντας σε έναν αστεροειδή να εκτρέψει την κατεύθυνση του μέσω της μεταφοράς της ορμής. Και τα κατάφερε!   

Όσοι μεγαλώσαμε με Star Wars θέλουμε να σας ρωτήσουμε αν υπάρχουν «κατάσκοποι» του Διαστήματος και πώς συνεχίζει τη δουλειά της η United States Space Force που ιδρύθηκε το 2019

Ευτυχώς μέχρι σήμερα γνωρίζουμε πως δεν υπάρχουν κατάσκοποι του Διαστήματος παρά μόνο σ ’αυτές τις επικές διαστημικές όπερες. Η United States Space Force (USSF) δεν έχει καμία σχέση με την επιστήμη και την ανάπτυξη της διαστημικής μηχανικής. Έχει περισσότερο έναν ρόλο που μοιάζει με αυτόν των Imperial Stormtroopers στο Star Wars, όταν την εξουσία πήραν οι Sith. Πέρα από την πλάκα όμως, η USSF είναι ο μικρότερος κλάδος του αμερικανικού στρατού και αυτό που κάνει είναι να οργανώνει και να εκπαιδεύει τον εξοπλισμό των διαστημικών δυνάμεων, που αποτελείται από 77 διαστημικά αεροσκάφη.

Ποια παιδική σας πεποίθηση ή αίσθηση για το Διάστημα συνεχίζετε να διατηρείτε μέχρι και σήμερα, και ποια άλλη διαψεύστηκε;

Διατηρώ ακόμα την ίδια αίσθηση δέους και απεραντοσύνης κοιτώντας και ερευνώντας το Διάστημα, ενώ διαψεύστηκε βαθιά η πεποίθηση που είχα ως παιδί, ότι το ταξίδι του ανθρώπου στο διάστημα θα είναι μια εύκολη και ευχάριστη διαδικασία.

Η μελέτη του διαστήματος  σε κάνει να νιώθεις ταπεινός ή μήπως το αντίθετο;

Αυτό είναι κάτι ατομικό και είναι αποτέλεσμα πολλών παραγόντων. Προσωπικά η μελέτη του Διαστήματος με κάνει να νιώθω καλά, να νιώθω ίση με όλα, σημαντική και ασήμαντη όπως είναι όλα στο Σύμπαν. Η πιο κοντινή περιγραφή που μπορεί να δοθεί σε αυτό που αισθάνομαι για το σύμπαν είναι στις λέξεις «εναρμονισμένο χάος».    

“Ο δορυφόρος του Δία, Ευρώπη, είναι το ουράνιο σώμα με τις περισσότερες πιθανότητες κατοικησιμότητας στο ηλιακό μας σύστημα μετά τη Γη”

Πώς αποφασίσατε να συνδέσετε το διαστημικό σας ταξίδι με το Ελληνικό Κέντρο Διαστήματος;

Από τις αρχές καλοκαιριού έχω επιστρέψει στην Ελλάδα μετά από πολλά χρόνια και είμαι Ειδική Επιστήμονας της Διαστημικής Επιστήμης και Εξερεύνησης του Διαστήματος  στο «Ελληνικό Κέντρο Διαστήματος», τη νεοσύστατη διαστημική υπηρεσία της Ελλάδας. Το κέντρο, ως εθνική υπηρεσία διαστήματος, είναι υπεύθυνο για την προώθηση, διάδοση, εφαρμογή και αξιοποίηση της εθνικής διαστημικής στρατηγικής της Ελλάδας. Στο πλαίσιο των καθηκόντων μου λοιπόν, είμαι υπεύθυνη για τον σχεδιασμό, τον συντονισμό και την υλοποίηση προγραμμάτων που σχετίζονται με την έρευνα και ανάπτυξη στους τομείς της Διαστημικής Επιστήμης και της Εξερεύνησης του Διαστήματος, σε συνεργασία με δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς που δραστηριοποιούνται στους τομείς αυτούς στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.

Πέρα από τη χάραξη στρατηγικής, στο ερευνητικό μου πεδίο συμμετέχω σε τρεις διαστημικές αποστολές. Η μία από αυτές, η αποστολή Cassini-Ηuygens, η οποία επισκέφτηκε το σύστημα του Κρόνου, τελείωσε το 2017, αλλά μας έχει προσφέρει μια πληθώρα δεδομένων προς ανάλυση, που θα μας κρατά απασχολημένους για δεκαετίες. Οι άλλες δύο βρίσκονται σε εξέλιξη: η JUICE, αποστολή της ESA, με προορισμό το σύστημα του Δία, και η Europa Clipper της NASA θα επισκεφτεί τον δορυφόρο Ευρώπη, το σώμα με την μεγαλύτερη πιθανότητα κατοικησιμότητας στο ηλιακό μας σύστημα μετά τη Γη.  

Who is who

Η Δρ. Ανεζίνα Σολωμονίδου απέκτησε το πτυχίο της στην Ελλάδα από το Τμήμα Γεωλογίας του Πανεπιστημίου Πατρών με ειδίκευση στην ηφαιστειολογία. Στη συνέχεια επέκτεινε το γνωστικό της πεδίο στις πλανητικές επιστήμες στο Λονδίνο, μέσω του μεταπτυχιακού προγράμματος Πλανητικής Γεωλογίας του University College London (UCL), όπου επικεντρώθηκε στη μοντελοποίηση των κρυοηφαιστείων των παγωμένων δορυφόρων του εξωτερικού ηλιακού συστήματος. Έπειτα, εκπόνησε τη διδακτορική της διατριβή με θέμα την αστροβιολογία και γεωλογία των δορυφόρων Τιτάνα και Εγκέλαδου στο Αστεροσκοπείο Παρισιού στη Γαλλία. Από το 2014 εργάστηκε στο κέντρο της NASA Jet Propulsion Laboratory (JPL) στο Λος Άντζελες της Καλιφόρνια ως ερευνήτρια της διαστημικής αποστολής Cassini, ενώ από τις αρχές του 2018 σε παράλληλη εργασία με τη NASA, εργάστηκε στον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Διαστήματος (ESA) στη Μαδρίτη της Ισπανίας πάνω στην προετοιμασία της καινούρια διαστημικής αποστολής στο εξωτερικό ηλιακό σύστημα με την ονομασία JUpiter ICy moons Explorer (JUICE), όπως και της αποστολής της NASA στο σύστημα του Δία, Europa Clipper. Από τα μέσα του 2022 ανέλαβε τη θέση Ειδικού Επιστήμονα στο νεοσύστατο Ελληνικό Κέντρο Διαστήματος, το οποίο αποτελεί την επίσημη διαστημική υπηρεσία της χώρας.

H Δρ. Σολωμονίδου και η ερευνητική της ομάδας έχουν προτείνει μια σειρά από πλανητικά πειράματα προσαρμοσμένα στο εξωτικό περιβάλλον των παγωμένων δορυφόρων των γιγάντιων πλανητών, για το σχεδιασμό περαιτέρω μελλοντικών αποστολών, ενώ είναι μέλος της ομάδας μελέτης και σχεδιασμού δύο προτεινόμενων αποστολών για το σύστημα του Κρόνου. Τέλος, κατέχει τη θέση Προέδρου και Αντιπροέδρου σε Ευρωπαϊκές και Παγκόσμιες επιτροπές πλανητικών επιστημών, ενώ συμμετέχει σε δράσεις εκλαΐκευσης της επιστήμης στην Ελλάδα και το εξωτερικό

The post Έχουμε υποχρέωση να εξερευνήσουμε το Διάστημα appeared first on 2045.gr.

Ο κόσμος της βιολογίας είναι παρόμοιος με τον κόσμο των κόμικ, ένας κόσμος όπου όλα μπορούν να συμβούν. Αυτό ακριβώς πιστεύει η μεταδιδακτορική ερευνήτρια Dr Ιωάννα Λεοντίου και μας προσκαλεί να διαβάσουμε καρέ καρέ την “Επίθεση των Τιτάνων” για να προσεγγίσουμε τα επιστημονικά εργαστήρια και να κατανοήσουμε (έστω και λίγο) τη θαυμαστή ζωή των κυττάρων.

Ιωάννα, βάλε μας στον κόσμο σου, εκεί όπου  τα κόμικς συναντούν τη Βιολογία  και ένα κορίτσι που αγαπούσε τον Λούκι Λουκ και την Wonder Woman αγαπά τώρα ένα παθογόνο μύκητα.

Στον κόσμο των κόμικ είχα μπει από μικρή. Αγαπούσα το Λούκι Λουκ, την Wonder Woman- περίμενα κάθε εβδομάδα να πάω στο περίπτερο να αγοράσω το καινούριο τεύχος. Αγαπούσα και τον Ντόναλντ Ντακ και τη Λιμνούπολη, έναν κόσμο όπου όλα μπορούν να συμβούν. Και όταν στα 18 μου πέρασα στο Αριστοτέλειο και γνώρισα τη Βιολογία σκέφτηκα ότι αυτοί οι δύο κόσμοι μοιάζουν. Και στον κόσμο της Βιολογίας όλα είναι πιθανά, ένας κόσμος φανταστικός στον οποίο μπορείς να ψάξεις, μπορείς να βρεις, να ανακαλύψεις, ένας κόσμος στον οποίο μιλούν τα κύτταρα.

Μετά τις σπουδές μου στη Μοριακή και Κυτταρική Βιολογία στο Πανεπιστήμιο Pierre and Marie Curie στο Παρίσι βρίσκομαι στο Ινστιτούτο Κυτταρικής Βιολογίας στο Εδιμβούργο όπου … δεν θέλω να σας τρομάξω, αλλά εργάζομαι με έναν παθογόνο μύκητα. Ερευνώ πώς διαιρείται, πώς πολλαπλασιάζεται και θέλω να ελέγξω την εξάπλωσή του στον κόσμο. Ονομάζεται Cryptoococcus neoformas.

Γιατί η έρευνά σου είναι σημαντική για εμάς και σε ποιο κόμικ επιστημονικής φαντασίας θα μπορούσαν να πρωταγωνιστούν, ο Cryptococus, τα κύτταρα Τιτάνες και η SynCheck;

Το Cryptococcus neoformans είναι ένα ευκαιριακό παθογόνο που προκαλεί απειλητική για τη ζωή πνευμονία και μηνιγγίτιδα και είναι η πέμπτη κύρια αιτία θανάτου σε ανοσοκατεσταλμένους ασθενείς. Μετά τη μόλυνση, τα κύτταρα του κρυπτόκοκκου έχουν την ικανότητα να μεγαλώνουν σε μέγεθος, σχηματίζοντας πολύ μεγάλα κύτταρα, που ονομάζονται «Τιτάνες». Τα κύτταρα Τιτάνες, εκτός του ότι είναι πολύ μεγαλύτερα σε μέγεθος σε σύγκριση με τα φυσιολογικά κύτταρα, περιέχουν περισσότερο DNA από αυτά και κατά συνέπεια περισσότερα αντίγραφα ορισμένων χρωμοσωμάτων. Μελετώντας τον διαχωρισμό των χρωμοσωμάτων σε αυτόν τον οργανισμό, στοχεύουμε να κατανοήσουμε πώς τα κύτταρα Τιτάνες αποκτούν περισσότερα χρωμοσώματα και ποια μονοπάτια εμπλέκονται σε αυτή τη διαδικασία, σε μια προσπάθεια να βρούμε μελλοντικές φαρμακευτικές θεραπείες.

Λοιπόν, η SynCheck είναι η μέθοδος που έχουμε αναπτύξει στο εργαστήριο, με την οποία μπορούμε να ελέγχουμε πώς διαιρούνται τα κύτταρα. Βλέπεις πώς συνδέονται ο πραγματικός και ο φανταστικός κόσμος, όπου για παράδειγμα ένας ισχυρός κακός επιδιώκει να κυριαρχήσει σε όλο τον κόσμο. Κι εμείς οι επιστήμονες μέσω της SynCheck προσπαθούμε να ελέγξουμε πώς αυτός ο κακός θα επηρεάσει τον κόσμο, και στην ουσία θα προσπαθήσουμε να τον νικήσουμε. Αυτό θέλουμε να κάνουμε.

Αυτός ο κακός θα μπορούσε να είναι και o BigC; Ο καρκίνος;

Ο έλεγχος των κυττάρων είναι περίπλοκη διαδικασία,  αυτή είναι η πραγματικότητα για ολόκληρη την επιστημονική κοινότητα, Οπότε θα ήταν πολύ απλοποιημένο να πούμε ότι ένα απλό εργαλείο από μόνο του θα θεραπεύσει τον καρκίνο.

Θα σας εξηγήσω εν συντομία την έρευνά μου. Εστιάζω στη μίτωση που είναι συγκεκριμένο στάδιο κυτταρικής διαίρεσης, και ένα από τα πιο σημαντικά καθώς κατά τη μίτωση τα χρωμοσώματα διαχωρίζονται. Είναι πολύ σημαντικό τα χρωμοσώματα να διαχωριστούν σωστά προκειμένου να παραχθούν κύτταρα με σωστό αριθμό χρωμοσωμάτων. Η κακή διάσπαση των χρωμοσωμάτων θα μπορούσε να έχει δραματικές συνέπειες για τους οργανισμούς καθώς θα μπορούσε να οδηγήσει σε αποβολές, γενετικές ανωμαλίες υπογονιμότητας και είναι επίσης χαρακτηριστικό του καρκίνου.

Πιο συγκεκριμένα, η έρευνά μου επικεντρώνεται σε ένα συγκεκριμένο σηματοδοτικό μονοπάτι που ονομάζεται σημείο ελέγχου συναρμολόγησης μιτωτικής ατράκτου. Το σημείο ελέγχου της ατράκτου είναι ένα σύστημα επιτήρησης που διασφαλίζει το σωστό διαχωρισμό των χρωμοσωμάτων. Μού αρέσει να παραλληλίζω αυτό το μονοπάτι με ένα σύστημα διακόπτη τύπου on-off. Όταν συμβαίνουν λάθη κατά τη μίτωση, η οδός είναι ΟΝ και αποτρέπει τον διαχωρισμό των χρωμοσωμάτων μέχρι να διορθωθούν όλα τα «λάθη». Όταν το λάθος διορθωθεί, η οδός είναι «ικανοποιημένη», «ευτυχισμένη» και επιτρέπει τον διαχωρισμό των χρωμοσωμάτων και την  σωστή κυτταρική διαίρεση. Αυτό το μονοπάτι έχει μελετηθεί σε διαφορετικούς οργανισμούς από διάφορες ομάδες σε όλο τον κόσμο, καθώς τα στοιχεία του θα μπορούσαν να είναι πιθανοί υποψήφιοι για φαρμακευτικές θεραπείες κατά του καρκίνου.

Ας πάμε πίσω στο παρελθόν, στη στιγμή που ένιωσες ότι αγαπάς τη Βιολογία και ας πάμε και στο μέλλον – βλέπεις το δικό σου στον ακαδημαϊκό χώρο ή στην ιατρική βιομηχανία;

Είδα την αγάπη μου για τη Βιολογία μέσα από ένα … μικροσκόπιο όταν ήμουν 14 ετών. Ήμουν τυχερή γιατί είχαμε έναν χαρισματικό καθηγητή στο σχολείο, συνεργαζόταν με το πανεπιστήμιο και επισκεφτήκαμε εργαστήριο. Όταν «είδα» πόσα πράγματα δεν μπορούμε να δούμε με γυμνό μάτι, πόσα πράγματα υπάρχουν εκεί έξω ένιωσα αυτό το θαυμασμό για την έρευνα και είπα στον εαυτό του «αυτό θα ήθελα να κάνω ως επάγγελμα». Η αλήθεια είναι ότι ήμουν καλή και στα μαθήματα της κατεύθυνσης αυτής και αποφάσισα να κυνηγήσω αυτό το όνειρο – δηλαδή να μάθω παραπάνω και περισσότερα και να δω αυτά που δεν βλέπουμε με γυμνό μάτι.

Αγαπώ πάρα πολύ τη δουλειά μου στον ακαδημαϊκό χώρο, μου αρέσει η έρευνα, μου αρέσει να μιλάω σε φοιτητές και στο ευρύ κοινό, στους ανθρώπους που μπορεί να μην γνωρίζουν τόσα πολλά για την επιστήμη, αλλά θέλουν να ακούσουν και να μάθουν. Πιστεύω σ’ αυτή τη διασύνδεση, και πιστεύω και στην Επικοινωνία της Επιστήμης.  Παρ’ όλα αυτά επιθυμώ να κινηθώ στη βιομηχανία, γιατί θεωρώ ότι αυτή τη στιγμή και ειδικά μετά τον κόβιντ εξελίσσεται με εξαιρετικά ταχείς ρυθμούς και να κάνω πράγματα που έχουν ποιο άμεση επίδραση στην διασφάλιση της ζωής των ανθρώπων.

Όταν μοιράστηκες μαζί μας την ιστορία σου με το μικροσκόπιο σκεφτόμουν ένα βιβλίο με τίτλο «Μαρί Κιουρί- κάνοντας μαθήματα στα παιδιά των φίλων μου» που μιλά ακριβώς γι’ αυτό: πώς η Κιουρί έφερε ορισμένα παιδιά μέσα στα εργαστήρια, τους έδειξε την καθημερινότητα των επιστημόνων, τους έδειξε πόσο κοντά είναι η επιστήμη με τη ζωή μας, και άνοιξε έτσι το μυαλό τους προς πολλές-πολλές κατευθύνσεις…

Αυτό είναι ένα μεγάλο στοίχημα για όλους μας. Για τους δασκάλους, τους γονείς, τους επιστήμονες τους ίδιους, για το πώς θα φέρουμε τα παιδιά στις επιστήμες. Γιατί η επικρατούσα άποψη είναι ότι οι επιστήμονες είναι κάποιοι απρόσιτοι άνθρωποι μέσα σε αποστειρωμένους χώρους. Αυτή η πεποίθηση πάει πίσω αρκετά χρόνια, και επικρατεί σε μεγάλο βαθμό ακόμη. Κι εγώ ως παιδί πίστευα ότι οι επιστήμονες ήταν απόμακροι, ότι δεν μπορούσες να τους προσεγγίσεις, δεν μπορείς να μπεις στο εργαστήριο-κουβούκλιο. Και τώρα πιστεύω ότι η επαφή των παιδιών με τους επιστήμονες και τον κόσμο της επιστήμης μόνο κέρδος θα έχει για όλους μας. Για τα ίδια τα παιδιά, αλλά και για την επιστήμη, που θα κερδίσει καινούριους συμμάχους.

Στην επικοινωνία της Επιστήμης έχετε εργαλεία για να καταρρίπτονται τα στερεότυπα; Γιατί ξέρεις ότι διεξάγεται χρόνια τώρα μια παγκόσμια έρευνα με τίτλο «Ζωγράφισε έναν επιστήμονα», και όλα τα αγόρια που συμμετέχουν ζωγραφίζουν αποκλειστικά άνδρες επιστήμες, και το ίδιο και τα περισσότερο κορίτσια. Ελάχιστες είναι οι ζωγραφιές στις οποίες οι επιστήμονες είναι γυναίκες; Πώς μπορεί να αλλάξει αυτό το αποτύπωμα;

Η αλήθεια είναι ότι έχουν γίνει βήματα και είμαστε σε καλύτερο σημείο σε σχέση με το παρελθόν, σε σχέση με το φύλο των επιστημών. Όμως αλήθεια είναι ότι είναι πολύ δύσκολο να αλλάξει, να ανατραπεί εντελώς αυτό το αποτύπωμα στα παιδιά γιατί υπάρχουν ακόμη γονείς με το συγκεκριμένο αποτύπωμα, το οποίο και αναπαράγουν στα παιδιά τους. Αναπαράγουν το συγκεκριμένο μοτίβο από τη στιγμή που γεννιούνται τα μωρά και έτσι τα αγόρια έχουν πάντα μπλε, και τα κορίτσια πάντα ροζ, και τα αγόρια έχουν αεροπλανάκια και τα κορίτσια κούκλες.

Εγώ ήμουν τυχερή, δεν μεγάλωσα και δεν έζησα με αυτό το μοτίβο στο σπίτι μου. Οι γονείς μου ήταν πάντα πολύ υποστηρικτικοί.  Πάντοτε μου έλεγαν ότι μπορώ να κάνω ότι θέλω, και ότι εγώ θα επέλεγα τις σπουδές και  το επάγγελμα το οποίο θα ήθελα να ακολουθήσω. Το συνάντησα όμως αυτό το μοτίβο αργότερα στις σπουδές μου, στους ακαδημαϊκούς χώρους, όπου  τελικά οι περισσότεροι καθηγητές είναι άνδρες.  Και μία φορά ένιωσα ότι ένας συμφοιτητής προτιμήθηκε σε ένα πρόγραμμα λόγω του φύλου του και όχι λόγω μεγαλύτερης επιστημονικής επάρκειας. Πρέπει να ομολογήσω ότι ήταν η πρώτη στιγμή που ένιωσα πολύ αμήχανα, επειδή ένιωσα πως κάποιος πίστευε ότι δεν θα τα καταφέρω τόσο καλά επειδή είμαι γυναίκα. Και από τότε αποφάσισα να μην δίνω το περιθώριο του φύλου- αλλά μόνο της επιστημονικής επάρκειας. Γιατί εν τέλει το μυαλό σου είναι αυτό που καλείσαι να χρησιμοποιήσεις.

Αυτή η εμπειρία με έμαθε πολλά, με έμαθε να αντιμετωπίζω τα στερεότυπα στην κοινωνία.  Και τα συναντάμε τα στερεότυπα στην καθημερινότητα, η οποία είναι δύσκολη για τις γυναίκες  και για τις γυναίκες επιστήμονές και στην Ελλάδα και σε άλλες χώρες του κόσμου, στις οποίες δεν είναι απολύτως λυμένα θέματα καθημερινά και αυτονόητα- πώς να παραμείνουν γυναίκες στο εργαστήριο και την έρευνα, να παραμείνουν στο χώρο, όταν «καλούνται» να επιλέξουν μεταξύ των παιδιών τους και της εργασίας τους; Είναι και ψυχοφθόρο και πεζό, είναι ακόμη όμως πραγματικότητα.

Το κίνημα Women in Science εργάζεται για τις αλλαγές και τις φέρνει σιγά σιγά. Προσδοκώ και καλώ τους γονείς να μιλούν στα παιδιά τους για τις διαφορετικές κατευθύνσεις των επιστημών, που μπορείς να τις ακολουθήσεις είτε είσαι άνδρας είτε γυναίκα. Προσδοκώ στα σχολεία να έχουμε ένα μάθημα που θα μιλά για τη συμβολή των γυναικών στις επιστήμες, γιατί υπάρχουν αρκετές, που δεν τις γνωρίζουμε και αρκετές ακόμη για τις οποίες έχουμε πολλά να μάθουμε. Θέλω επίσης να σου μιλήσω για τη δύναμη των λέξεων και τον τρόπο που επιδρούν στους ανθρώπους και στις παγιωμένες απόψεις. Για παράδειγμα, σε μία σχολική τάξη δεν χρειάζεται να πούμε στα παιδιά «θα κάνετε ένα τεστ στα μαθηματικά». Γιατί ο όρος «μαθηματικά» μπορεί να φέρει στο μυαλό ορισμένων κοριτσιών αρνητικά συναισθήματα επειδή έχουν μεγαλώσει ακούγοντας ότι τα κορίτσια δεν είναι καλά στα μαθηματικά. Αν όμως ο δάσκαλος πει «θα δοκιμάσουμε να επιλύσουμε ένα πρόβλημα» μπορεί η αντίδραση να είναι διαφορετική γιατί αυτές οι λέξεις μπορεί να μην «τρομάζουν» τα κορίτσια, μπορεί να μην ενεργοποιούν τα κοινωνικά στερεότυπα.

Με αυτή την πυξίδα δημιουργήσατε και το κόμικ σας με τίτλο «Η επίθεση των Τιτάνων»;

Ακριβώς με την πυξίδα αυτή, γιατί μπορεί να είναι σημαντικές οι νέες ανακαλύψεις για τους επιστήμονες, αλλά εξίσου σημαντικό είναι να γνωρίζει το κοινό πώς προχωρά η επιστημονική έρευνα. Τι σημαίνει για όλους μας στην καθημερινή ζωή, και ακόμη ότι όλοι μας μπορούμε να συμβάλουμε στην εξέλιξή της με ερωτήσεις και λύσεις σε θέματα που μας αφορούν. Αν κάτι δίδαξε τους επιστήμονες η πανδημία, είναι ότι χρειάζεται να βγουν από τα εργαστήρια, να απευθυνθούν στους ανθρώπους με απλή και κατανοητή γλώσσα, να δώσουν επαρκείς απαντήσεις και να χτυπήσουν τις ψευδείς ειδήσεις.  Να εξηγούν ώστε όλοι οι άνθρωποι να καταλαβαίνουν και να αποτελούν πηγές εμπιστοσύνης και όχι αμφιβολίας.

Στο Wellcome Trust Center of Cell Biology όπου και εργάζομαι, έχουμε σχηματίσει ομάδα που ειδικεύεται στην επικοινωνία της έρευνας μέσω δράσεων, καινοτόμων, διαδραστικών και ψυχαγωγικών. Και φυσικά προέκυψαν τα κόμικ, γιατί σκεφτήκαμε ότι μπορούν να είναι, εκτός από δική μου αγάπη, ένα αποτελεσματικό μέσο για  την εξοικείωση μικρών και μεγάλων με τον επιστημονικό τρόπο σκέψης και την επιστημονική μεθοδολογία και να τραβήξουν το ενδιαφέρον.  Κατά τη διάρκεια της πανδημίας μαζί με την  Dr.Sarah-Jane Judge γράψαμε μια ιστορία βασισμένη στην έρευνά μου, η οποία μετατράπηκε σε κόμικ από τον κομίστα Neil Bratchpiece. Και ναι, διάφορα και κύτταρα είναι ζωγραφισμένα ως καρτούν. Και ναι συνάδελφοι επιστήμονες έγιναν καρτούν και εγώ έγινα χαρακτήρας κόμικ.

Ήδη «Η Επίθεση των Τιτάνων» χρησιμοποιείται σε σχολεία στο Εδιμβούργο, ενώ σχεδιάζονται και άλλες ερευνητικές ιστορίες με στόχο να είναι σύντομα διαθέσιμες και σε έντυπη μορφή και online και σε διάφορες γλώσσες- ανάμεσά τους και τα ελληνικά για να έρθουν και στα ελληνικά σχολεία. Να σου πω επίσης ότι «Η Επίθεση των Τιτάνων» κυκλοφόρησε σε ασπρόμαυρη μορφή ώστε τα παιδιά να το χρωματίσουν όπως ήθελαν. Έτσι κάθε παιδί μπορεί να ζωγραφίσει τη δική του εκδοχή και το κάθε κύτταρο  να έχει άλλο χρώμα, γιατί τα παιδιά φαντάζονται πολύ διαφορετικά τα πράγματα. Κι αυτό μπορεί να δημιουργήσει στα παιδιά ένα αίσθημα συμπερίληψης, γιατί όσο διαφορετικό χρωματικά και να είναι το κόμικ τους, θα είναι μέρος της ίδιας επιστήμης.

Η μελέτη των κυττάρων σε έκανε κόμικ, σε κάνει και πιο ταπεινή ή όχι λόγω των δυνατοτήτων που αισθάνεσαι ότι μπορείς να διεκδικήσεις;

Μπροστά το κύτταρο είμαστε πολύ ταπεινοί.  Αυτό πρέπει να το καταλάβουμε. Η επιστήμη και η ζωή σε οδηγούν αυτές, δεν τις πας εσύ. Αυτά τα μικρούλικα πραγματάκια, τόσο μικρά που δεν μπορείς να τα δεις, είναι τόσο έξυπνα, που κανένα ανθρώπινο μυαλό δεν μπορεί να τα φτάσει. Μπορεί όμως να τα μελετήσει.

Who is who

Η Ιωάννα Λεοντίου έχει εργαστεί επί σειρά ετών ως Μεταδιδακτορική Ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Κυτταρικής Βιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου. Εστιάζοντας στον διαχωρισμό των χρωμοσωμάτων και με τη χρήση τεχνικών συνθετικής βιολογίας ανέπτυξε ένα εργαλείο που ονομάζεται Syncheck και ελέγχει την κυτταρική διαίρεση. Η Ιωάννα, που ειδικεύεται και στην Επικοινωνία της Επιστήμης, πιστεύει ότι ο κόσμος της Βιολογίας είναι παρόμοιος με τον κόσμο των κόμικ- εκεί όπου όλα μπορούν να συμβούν. Και αυτή την μεταφορά χρησιμοποιεί όταν μιλά σε παιδιά, αλλά και στο ευρύ κοινό για τη θαυμαστή ζωή των κυττάρων.

The post Φέρνοντας τα παιδιά πιο κοντά στην επιστήμη της Βιολογίας appeared first on 2045.gr.

Τα τέλη του 19ου αιώνα ήταν μια εποχή που έμοιαζε πολύ με τη δική μας ως προς τις επιδιώξεις και τις προτεραιότητές της, αλλά και ως προς την ευρύτερη κοινωνική συνθήκη. Οι αχανείς αποικιοκρατικές αυτοκρατορίες είχαν δημιουργήσει μια -άνιση και κατάφωρα άδικη αλλά λειτουργική- παγκοσμιοποιημένη πραγματικότητα, εντός της οποίας οι φυσικές και χρονικές αποστάσεις είχαν μειωθεί θεαματικά χάρη στη συγκλονιστική τεχνολογική πρόοδο και τις απίθανες εφευρέσεις της περιόδου. 

Οι άνθρωποι είχαν πλέον ατμόπλοια, ατμομηχανές και τα πρώτα αυτοκίνητα για να φτάνουν γρήγορα στους προορισμούς τους, μηχανήματα για να κάνουν τις βαριές δουλειές αντί γι’ αυτούς, τηλέγραφους για να επικοινωνούν και να ρυθμίζουν τις εκκρεμότητές τους άμεσα. Είχαν επίσης ανελκυστήρες και γραφομηχανές, ηλεκτρικό φωτισμό, υδραυλικές εγκαταστάσεις και αποχετεύσεις, αμέτρητα πρωτόγνωρα γκατζετάκια και ανέσεις που έκαναν τη ζωή τους πιο εύκολη και τους γλίτωναν χρόνο. 

Ο κερδισμένος αυτός χρόνος οδήγησε σταδιακά στη γέννηση της βιομηχανίας της ψυχαγωγίας. Οι άνθρωποι του 19ου αιώνα ήθελαν να γεμίσουν τις ώρες που τους περίσσευαν με ψυχαγωγικές δραστηριότητες και το πέτυχαν – το γλέντησαν με την ψυχούλα τους. Αποδείχθηκαν μάλιστα ιδιαιτέρως επινοητικοί και καταφερτζήδες στον τομέα της διασκέδασης και του γεμίσματος του ελεύθερου χρόνου. Εφηύραν τη φωτογραφική μηχανή, τον κινηματογράφο, το γραμμόφωνο, τα πρώτα εξωτικά κοκτέιλ, τη μαζική πορνογραφία, τα επεξεργασμένα ναρκωτικά και τα χημικά παραισθησιογόνα. Επιπλέον, σ’ αυτούς χρωστάμε την ιδέα του τουρισμού και των ταξιδιών αναψυχής αλλά και το κόνσεπτ του οργανωμένου αθλητισμού όπως τον εννοούμε και τον απολαμβάνουμε σήμερα. 

“Στους αρχαίους Ολυμπιακούς Αγώνες μετρούσε μόνο η νίκη. Στον σύγχρονο κόσμο θα είχαν σημασία και οι επιδόσεις.”

Εκείνη την περίοδο αναπτύχθηκαν τα ομαδικά αθλήματα, στήθηκαν τα πρώτα τουρνουά και καλλιεργήθηκε η ιδέα ότι τα σπορ δεν αφορούν μόνο τους αθλητές, αυτούς δηλαδή που συμμετέχουν ενεργά σε κάποιον αγώνα, αλλά μπορούν να λειτουργήσουν και ως θέαμα. Ως ψυχαγωγικό όχημα υψηλής ποιότητας για όσους παρακολουθούν τους αθλητές και τις προσπάθειές τους. Η αγάπη και το ενδιαφέρον των ανθρώπων της εποχής για τον αθλητισμό εκφράστηκαν ιδανικά με την αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων και δημιούργησαν την κουλτούρα των ρεκόρ και του πρωταθλητισμού. Στους αρχαίους Ολυμπιακούς Αγώνες μετρούσε μόνο η νίκη. Στον σύγχρονο κόσμο θα είχαν σημασία και οι επιδόσεις. Η ανθρωπότητα κατασκεύαζε ταχύτερες και δυνατότερες μηχανές και απαιτούσε να βλέπει σε δράση ταχύτερους και δυνατότερους ανθρώπους. 

Ο πυρετός των ρεκόρ, η γενικευμένη αισιοδοξία της εποχής και η προσήλωσή της στην ιδέα της προόδου σε όλους τους τομείς, γέννησε και τους πρώτους σοβαρούς προβληματισμούς σε σχέση με τη δυνατότητα των ανθρώπων για αθλητικές επιδόσεις. Θα μπορούσαμε άραγε να γίνουμε όλοι μας ταχύτεροι και δυνατότεροι; Η συστηματική άσκηση, η εξειδικευμένη προπόνηση και -γιατί όχι;- η σύγχρονη τεχνολογία θα μπορούσαν να μας μετατρέψουν όλους σε πρωταθλητές; Υπάρχουν όρια στις δυνατότητες του ανθρώπινου σώματος ή είμαστε μια φυσική ατμομηχανή που μπορεί να συνεχίζει την πορεία της προς τα εμπρός στο διηνεκές, αρκεί να την εφοδιάζουμε τακτικά με κάρβουνο;

Ο κανόνας των 10.000 ωρών 

Ο πρώτος που επιχείρησε να απαντήσει με επιστημονική τεκμηρίωση στο ερώτημα αν οι πρωταθλητές γεννιούνται ή γίνονται ήταν ο Βρετανός πανεπιστήμονας σερ Φράνσις Γκάλτον. Συγγενής του Δαρβίνου (ήταν ξαδέρφια) και αναγεννησιακή προσωπικότητα της Βικτωριανής εποχής, ο Γκάλτον ασχολήθηκε με τη στατιστική, την κοινωνιολογία, την ψυχολογία, την ανθρωπολογία, τη γεωγραφία, τη μετεωρολογία και την πρώιμη γενετική. Διακρίθηκε σε όλους αυτούς τους τομείς, συνέγραψε και εξέδωσε περισσότερα από 340 επιστημονικά βιβλία και συνδύασε σχεδόν όλες του τις γνώσεις προκειμένου να διαμορφώσει ένα στοιχειώδες επιστημονικό πλαίσιο για τις πρώτες ανθρωπομετρικές μελέτες. Ο Γκάλτον είναι ο πρώτος που μπήκε στα επικίνδυνα χωράφια της ευγονικής (σ’ αυτόν ανήκει και η πατρότητα του όρου, τον χρησιμοποίησε για πρώτη φορά το 1883), ενώ το έργο του Κληρονομική Ιδιοφυία (Hereditary Genius, 1869) είναι η πρώτη επιστημονική απόπειρα μελέτης της ανθρώπινης ευφυίας, των πνευματικών δεξιοτήτων και του συνόλου των χαρισμάτων που συνοπτικά και απλουστευτικά τα περιγράφουμε σήμερα με τη λέξη «ταλέντο». 

Στον Γκάλτον έχει πιστωθεί και η φράση «nature versus nurture» («φύση εναντίον ανατροφής») καθώς και η πεποίθηση ότι στην άτυπη αυτή αναμέτρηση νικά πάντα η φύση. Οι μελέτες του, που βασίστηκαν στα πολύ αμφισβητούμενα σήμερα επιστημονικά εργαλεία της περιόδου (συλλογή δημοσκοπικών στοιχείων μέσω ερωτηματολογίων), τον οδήγησαν στη διαπίστωση ότι οι πνευματικές και σωματικές δυνατότητες ενός ανθρώπου είναι σε μεγάλο βαθμό προκαθορισμένες από γενετικούς παράγοντες. Η εξάσκηση και η προπόνηση σαφώς και βοηθούν στη βελτίωση των επιδόσεων, αλλά για καθέναν από μας υπάρχει ένα ταβάνι, το ύψος του οποίου έχει τεθεί από τα γονίδια και τα κληρονομικά μας χαρακτηριστικά. 

Οι σύγχρονοι γενετιστές έχουν δικαιώσει τον Ντάλτον κι έχουν επιβεβαιώσει τη θεωρία του, αλλά για πολλές δεκαετίες οι μελέτες του παρέμειναν στο περιθώριο και οι ιδέες του αντιμετωπίζονταν σαν μια ακαδημαϊκή εκζήτηση. Οι αθλητές, οι προπονητές και οι φίλαθλοι του 20ου αιώνα γαλουχήθηκαν με το αξίωμα ότι το ταλέντο είναι απαραίτητο στον αθλητισμό, αλλά η σκληρή δουλειά είναι αυτή που θα σε κάνει πρωταθλητή και Ολυμπιονίκη. Απαύγασμα αυτής της πεποίθησης ήταν ο κανόνας των 10.000 ωρών, τον οποίο διατύπωσε το 1990 ο δρ Άντερς Έρικσον, καθηγητής ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο της Φλόριντα. Σύμφωνα με τον Έρικσον, οι επιδόσεις δεν εξαρτώνται από γενετικούς ή έμφυτους παράγοντες, αλλά από τη «συστηματική εξάσκηση και την εξειδικευμένη προπόνηση στο διάστημα της ανάπτυξης του αθλητή». 

“10.000 ώρες εξάσκησης σε βάθος 10 περίπου χρόνων στην κατάλληλη ηλικία μπορούν να μετατρέψουν οποιονδήποτε σε βιρτουόζο της δραστηριότητας στην οποία εξασκείται.” 

Άντερς Έρικσον

Σύμφωνα με το μοντέλο του Έρικσον, η προπόνηση είναι αναγκαία αλλά και ικανή συνθήκη για την επίτευξη μέγιστων επιδόσεων και είναι αποτελεσματική επειδή «ενεργοποιεί αδρανή γονίδια που εμπεριέχονται στο DNA κάθε υγιούς ανθρώπου». Ο Έρικσεν, βέβαια, δεν απέδειξε την ύπαρξη των συγκεκριμένων γονιδίων, ούτε εμφάνισε ποτέ πειστικά τεκμήρια για την ενεργοποίησή τους στην ίδια ένταση σε όλους όσοι θα ακολουθούσαν την ίδια τυποποιημένη προπόνηση. Συνέλεξε τα δεδομένα του βασιζόμενος σε μαρτυρίες των υποκειμένων του (και όχι σε εργαστηριακά ή σωματικά τεστ) και χρησιμοποίησε ως δείγμα ανθρώπους που επιδίδονταν σε δραστηριότητες με υψηλές τεχνικές απαιτήσεις, όπως το βιολί και η σκοποβολή (όχι αποκλειστικά αθλητές, δηλαδή). Το συμπέρασμά του ήταν ότι 10.000 ώρες εξάσκησης σε βάθος 10 περίπου χρόνων στην κατάλληλη ηλικία (από τα 10 ως τα 20) μπορούν να μετατρέψουν οποιονδήποτε σε βιρτουόζο της δραστηριότητας στην οποία εξασκείται. 

Με τα σημερινά δεδομένα, η θεωρία του ακούγεται παιδαριώδης, αλλά για τρεις περίπου δεκαετίες επηρέασε καθοριστικά τους προπονητές και τους αθλητές όλων σχεδόν των αθλημάτων. 

Το γονίδιο του πρωταθλητή 

Σήμερα έχουμε στα χέρια μας αμέτρητες έρευνες που καταρρίπτουν τον κανόνα των 10.000 ωρών. Η πιο μεγάλη απ’ αυτές πραγματοποιήθηκε στην Αυστραλία σε εθνική κλίμακα και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το 28% των ελίτ αθλητών της χώρας έφτασαν στο κορυφαίο επίπεδο έπειτα από τέσσερα μόλις χρόνια ενασχόλησης με το άθλημά τους. Οι Αυστραλοί παλαιστές χρειάστηκαν κατά μέσο όρο 6000 ώρες προπόνησης για να φτάσουν να διεκδικούν διακρίσεις σε διεθνές επίπεδο, ενώ οι αθλητές του χόκεϊ «αρκέστηκαν» σε 4000 ώρες και οι ποδοσφαιριστές σε 5000 ώρες εξάσκησης των αθλημάτων τους. 

Στο ποδόσφαιρο ειδικότερα, οι προπονητές των σύγχρονων ακαδημιών συμφωνούν ότι τα παιδιά που διαθέτουν ιδιαίτερες ικανότητες στην ντρίμπλα ή ευκολία στην κατανόηση τακτικών και ταχύτητα στη λήψη αποφάσεων ξεχωρίζουν από την ηλικία των 14. Κανείς δεν έχει προλάβει να συμπληρώσει 10000 ώρες προπόνησης στα 14 του, αλλά ο τρόπος με τον οποίο ανταποκρίνεται στην προπόνηση και ο ρυθμός με τον οποίο βελτιώνεται από αυτήν βοηθούν τους προπονητές του να εκτιμήσουν τις πραγματικές του δυνατότητες και τις προοπτικές που ανοίγονται μπροστά του. Οι παράγοντες που επηρεάζουν την ανταπόκριση ενός παιδιού στην προπόνηση δεν έχουν προσδιοριστεί με ακρίβεια, αλλά θεωρείται πλέον δεδομένο ότι κρύβονται σε κάποια διακλάδωση του γενετικού τους κώδικα. Ο εντοπισμός και η ανάλυσή τους από τους επιστήμονες είναι ζήτημα ετών ή δεκαετιών. Εν τω μεταξύ, κατά τη διαδικασία της χαρτογράφησης του ανθρώπινου γονιδιώματος που ξεκίνησε πριν από 21 περίπου χρόνια και ολοκληρώθηκε τυπικά μόλις πριν από μερικούς μήνες, οι επιστήμονες ταυτοποίησαν συγκεκριμένα γονίδια που σχετίζονται άμεσα με τις επιδόσεις σε διάφορα πεδία της σωματικής ή πνευματικής μας δραστηριότητας. 

Το πιο διάσημο από αυτά τα γονίδια είναι το ACTN3, που σχετίζεται με την ταχεία μυϊκή σύσπαση. Το συγκεκριμένο γονίδιο εμφανίζεται σε δύο μορφές, την R και τη X. Η πρώτη ευθύνεται για την αυξημένη παραγωγή ακτινίνης στον οργανισμό (είναι η ορμόνη που σχετίζεται με την εκρηκτικότητα και την ταχύτητα των αθλητών), ενώ η δεύτερη σχετίζεται με τη δύναμη και τη μυϊκή ικανότητα. Το ACTN3 εντοπίζεται σε υψηλά ποσοστά στον γενικό πληθυσμό, αλλά στην κοινότητα των ελίτ αθλητών η εμφάνισή του αγγίζει την καθολικότητα. Το 95% των πρωταθλητών που συμμετείχαν σε τελικούς στους Ολυμπιακούς Αγώνες της Βραζιλίας το 2016 είχαν τουλάχιστον ένα γονίδιο τύπου R, ενώ περισσότεροι από τους μισούς διέθεταν και τα δύο γονίδια. 

Το γονίδιο που συνδέεται με την παραγωγή της ερυθροποιητίνης (EPO) έχει ταυτοποιηθεί από το 2004, ενώ από το 1998 οι επιστήμονες απέδειξαν στο εργαστήριο ότι η πρωτεΐνη IGF-1 (insuline growth factor) συμβάλλει αποφασιστικά στην αναπλήρωση της μυϊκής μάζας. Πολύ πιο πρόσφατα τοποθετήθηκαν στον γονιδιακό χάρτη αρκετές ακόμα πινέζες: τα γονίδια ACE, AMPD1 και EPROR, ευθύνονται για την υψηλή αντοχή και τη σωστή οξυγόνωση των μυών. Το ΝΟS-3 σχετίζεται με τη μυϊκή δύναμη, ενώ Το MCT με τον δείκτη κόπωσης. Το IL6 είναι καθοριστικό για την υπερκόπωση των μυών – ο αθλητής με θετικό γονότυπο σ’ αυτό δεν κουράζεται εύκολα. Τα COL1A1, COL5A1 σχετίζονται με τη γρήγορη επούλωση των τραυμάτων και την ταχύτερη αποκατάσταση από τραυματισμούς. Ο δείκτης αντοχής ενός αθλητή (όπως και κάθε ανθρώπου), ο οποίος σχετίζεται άμεσα με τη μέγιστη πρόσληψη οξυγόνου, είναι κι αυτός προκαθορισμένος και κληρονομείται από τη μητέρα. 

Ένα τυπικό τεστ DNA μπορεί σήμερα να αποκαλύψει την παρουσία και των βαθμό έκφρασης αυτών των γονιδίων. Ένας αθλητής, δηλαδή, μπορεί να δώσει δείγμα από το σάλιο του και να μάθει μέσα σε λίγες μέρες πόσο τυχερός ή άτυχος στάθηκε ως προς τη γονδιακή του προίκα. Αν είναι από τους τυχερούς, οι μελέτες έχουν δείξει ότι εφόσον επιλέξει το άθλημα που ταιριάζει στη γενετική του προδιάθεση, θα ξεκινάει το 60% των αγώνων του από θέση ισχύος έναντι των αντιπάλων αθλητών. 

Πέρα από την επιρροή που έχει η γενετική προδιάθεση ενός αθλητή στη δύναμη και το μέγεθος των μυών του, στη σύνθεση του μυϊκού του ιστού, στην ευλυγισία, στην αναπνευστική ικανότητα και -σε κάποιο βαθμό- στην αντοχή του, οι επιστήμονες εκτιμούν ότι τα γονίδια μπορούν και επηρεάζουν και το πώς το σώμα ενός αθλητή ανταποκρίνεται στις προπονήσεις, στη διατροφή και σε άλλους εξωγενείς παράγοντες. Όπως υπογραμμίζουν όλοι οι προπονητές όλων ανεξαιρέτως των αθλημάτων, αυτός ο παράγοντας, το πώς ανταποκρίνεται ένας αθλητής στις προπονήσεις και πόσο βελτιώνεται μέσα απ’ αυτές, είναι εξίσου σημαντικός με το «ταλέντο» που του χαρίστηκε από τη φύση και τους προικισμένους προγόνους του. Ένας αθλητής με χαμηλή γενετική προδιάθεση στην αντοχή, αν ανταποκρίνεται σωστά στην εξειδικευμένη προπόνηση, μπορεί να ξεπεράσει ένα γενετικό «ταλέντο» που δεν ανταποκρίνεται στην ίδια προπόνηση. Η σωστή εξάσκηση μπορεί να βελτιώσει σημαντικά και την καρδιοαναπνευστική δυνατότητα ενός σώματος, αν και το τελικό εύρος της βελτίωσης εξαρτάται σίγουρα από από τη γενετική του προδιάθεση. Σε γενικές γραμμές, πάντως, οι χαρισματικοί αθλητές είναι αυτοί που θα εμφανίσουν και την καλύτερη ανταπόκριση στις συστηματικές προπονήσεις. 

Οι τομείς στους οποίους τα γονίδια φαίνεται ότι επηρεάζουν λιγότερο τις επιδόσεις, είναι η ισορροπία, η ευκινησία, ο χρόνος αντίδρασης σε κάποιο ερέθισμα, η ευστοχία και η ακρίβεια στις κινήσεις. Αυτές οι δεξιότητες μπορούν να αναπτυχθούν και να βελτιωθούν θεαματικά με τη σωστή εξάσκηση και αποτελούν σημαντικό κομμάτι αυτού που αποκαλούμε «τεχνική», η οποία είναι απαραίτητη για τη διάκριση σε πάρα πολλά αγωνίσματα. 

Κάπου εδώ αξίζει να κρατήσουμε μια σημαντική σημείωση: τα περισσότερα αθλήματα είναι πολυπαραγοντικά. Προϋποθέτουν τη συνύπαρξη των σωματικών δυνατοτήτων με την υψηλή τεχνική, την οξύνοια και μια συνολικά ανεπτυγμένη πνευματική ικανότητα από την πλευρά του αθλητή. Είναι, επίσης, δεδομένο ότι οι πρωταθλητές πρέπει να διαθέτουν και μια πολύ ενισχυμένη ψυχική / ψυχολογική αρματωσιά. Να μη λυγίζουν υπό πίεση και να βρίσκουν τη δύναμη να συνεχίζουν όταν οι συνθήκες ενός αγώνα γίνονται αντίξοες. Εννοείται ότι οι αγώνες, ακόμα και οι τελικοί, επηρεάζονται από τη συγκυρία, από τυχαίους παράγοντες. Από τον αέρα που μπορεί να φυσήξει, από μια αιφνιδιαστική βροχή, από έναν ελαφρύ ή σοβαρό τραυματισμό συμπαίκτη ή αντιπάλου – από παράγοντες δηλαδή που δεν σχετίζονται καθόλου με την ικανότητα ή την ποιότητα της προετοιμασίας του αθλητή. 

Ένας σημαντικός αστερίσκος μπορεί να μπει ακόμα και δίπλα στην υπόθεση του DNA και της γενετικής προδιάθεσης. Οι επιστήμονες έχουν αποδείξει ότι τα γονίδια μπορούν να επηρεάσουν την ικανότητα ενός αθλητή σε κάποια συγκεκριμένη αθλητική δραστηριότητα (στα σπριντ, πχ), αλλά απέχουν πάρα πολύ από το να εντοπίσουν και να ερμηνεύσουν (πολλώ δε μάλλον να επηρεάσουν) τους συνδυασμούς, τις μεταλλάξεις και τις αλληλεπιδράσεις που μπορούν να επιδράσουν στη συνολική επίδοση ενός αθλητή σε ένα πολύπλοκο αγώνισμα, ειδικά σε βάθος χρόνου. Οι γενετιστές επιμένουν ότι η κληρονομικότητα επηρεάζει σε μεγάλο ποσοστό την πιθανότητα ενός αθλητή να εξελιχθεί σε πρωταθλητής (ανάλογα με το άθλημα το ποσοστό μπορεί να υπερβαίνει το 70%), αλλά ταυτόχρονα παραδέχονται ότι η αναζήτηση των γενετικών παραλλαγών που συνεισφέρουν στην ευρύτερη προδιάθεση ενός αθλητή στην επιτυχία σε κάποιο συγκεκριμένο άθλημα, είναι μια δύσκολη και περίπλοκη υπόθεση. Η προγνωστική γονιδιωματική μπήκε πολύ πρόσφατα στα χωράφια του αθλητισμού (μετά το 2000) και θα περάσουν πολλά χρόνια μέχρι η επιστήμη να εντοπίσει και να μελετήσει τους πολυμορφισμούς του DNA που συνεισφέρουν στην εκδήλωση των γονιδιακών χαρακτηριστικών σ’ αυτό που ίσως κάποτε χαρακτηρίσουμε «φαινότυπο του πρωταθλητή». 

“Οι προπονητές και οι αθλητικοί οργανισμοί χρησιμοποιούν τις γενετικές πληροφορίες εδώ και 10-15 χρόνια για τη βελτίωση των επιδόσεων των αθλητών τους, αλλά η αξιοποίησή τους γίνεται σε συγκεκριμένους τομείς και επικουρικά.”

Σε πειραματικό στάδιο βρισκόμαστε ακόμα στα πεδία της δατροφογονιδιωματικής και της διατροφογενετικής, που διερευνούν το ρόλο των γενετικών μεταλλάξεων στον τρόπο με τον οποίο οι αθλητές ανταποκρίνονται στις διάφορες διατροφικές παρεμβάσεις. Σημαντική δουλειά πρέπει να γίνει ακόμα στον τομέα της αποκατάστασης του οργανισμού του αθλητή μετά την προπόνηση, καθώς και στην πρόληψη και την αντιμετώπιση τραυματισμών που σχετίζονται με την εντατική άσκηση. Είναι κι αυτά αναπόσπαστα κομμάτια της ζωής και της απαιτητικής καθημερινότητας ενός πρωταθλητή. Και βέβαια, όλα αυτά συμβαίνουν κυρίως και αναπτύσσονται σε εργαστηριακά περιβάλλοντα. Στην πράξη, οι ομάδες, οι προπονητές και οι αθλητικοί οργανισμοί χρησιμοποιούν τις γενετικές πληροφορίες εδώ και 10-15 χρόνια για τη βελτίωση των επιδόσεων των αθλητών τους, αλλά η αξιοποίησή τους γίνεται σε συγκεκριμένους τομείς και επικουρικά. Ο εντοπισμός, η ανάδειξη και η βελτιστοποίηση του αθλητικού ταλέντου είναι μια μάχη που διεξάγεται καθημερινά σε προπονητήρια και αγωνιστικός χώρους με συμβατικά κατά κύριο λόγο «όπλα». 

Τι συμβαίνει στο γήπεδο, στην πισίνα, στο ταρτάν

Ο Γιώργος Πομάσκι γνωρίζει καλύτερα απ’ όλους πώς «χτίζεται» ένας πρωταθλητής. Είναι ένας από τους κορυφαίους προπονητές στην ιστορία του ελληνικού αθλητισμού και σίγουρα ο κορυφαίος στα οριζόντια άλματα. Υπό τις οδηγίες του έχουν κατακτήσει μετάλλια και διακρίσεις η Νίκη Ξάνθου, η Βούλα Τσιαμήτα, η Βούλα Πατουλίδου, ο Λάμπρος Παπακώστας, ο Λούης Τσάτουμας, η Βούλα Παπαχρήστου κα. Το περσινό καλοκαίρι καθοδήγησε τον απίθανο Μίλτο Τεντόγλου στην κατάκτηση του χρυσού ολυμπιακού μεταλλίου στο Τόκιο, ενώ πριν από μερικές εβδομάδες, στις 16 Αυγούστου στο Μόναχο, πανηγύρισε ένα ακόμα χρυσό σε ευρωπαϊκό πρωτάθλημα, μετά από ένα συγκλονιστικό άλμα του Τεντόγλου στα 8,52μ. 

Ο Πομάσκι παραδέχεται ότι οι γενετικές πληροφορίες και η τεχνολογία είναι πλέον πολύ χρήσιμα εργαλεία στα χέρια προπονητών και αθλητών, αλλά σε καμία περίπτωση δεν μπορούν -ακόμα τουλάχιστον- να εντοπίσουν ή να αναπτύξουν έναν πρωταθλητή. «Η επιστήμη μας δίνει μια πρώτη βάση για να δουλέψουμε, αλλά πάντα στον αθλητισμό προκύπτουν εκπλήξεις. Ταλέντα που εμφανίζονται από το πουθενά, χωρίς αθλητικό ιστορικό στο σπίτι τους και εξελίσσονται σε καταπληκτικούς αθλητές. Νομίζω ότι υπάρχουν σημεία στη διαδικασία ανάπτυξης ενός πρωταθλητή που δεν μπορούν να διερευνηθούν πλήρως από την επιστήμη. Υπάρχουν παιδιά που δεν είχαν δει σκάμα στη ζωή τους κι εξελίχθηκαν σε πρωταθλητές του μήκους. Έχουμε δει Κενυάτες που δεν είχαν προπονηθεί ποτέ με στιπλ, που πηδούσαν κιβώτια γιατί δεν είχαν κανονικά εμπόδια, να μας κερδίζουν σε μεγάλους αγώνες». 

Το πιο σημαντικό για τον Γιώργο Πομάσκι είναι να έχουν όλα τα παιδιά την ευκαιρία να δοκιμαστούν, να μπουν στον αθλητισμό. «Αυτό είναι θεμελιώδες. Κάποια ταλέντα χάνονται ή δεν εξελίσσονται γιατί δεν έτυχε να μένουν κοντά σε μια αθλητική εγκατάσταση ή γιατί οι γονείς τους δεν ενδιαφέρθηκαν να τους κατευθύνουν προς τον αθλητισμό. Από εκεί και πέρα, μέσα στο γήπεδο, το ταλέντο φαίνεται με τη μία. Σε ένα γκρουπ παιδιών, μετά από έναν αριθμό δοκιμών θα υπάρξουν τρία – τέσσερα που θα ξεχωρίσουν, θα αφήσουν πολύ πίσω τους τα υπόλοιπα». 

“Τα σημερινά παιδιά είναι πιο εύστροφα. Είναι μια γενιά πολύ γρήγορη στις αντιδράσεις και στις αποφάσεις της, αλλά δεν αντέχει τις μακροχρόνιες επιβαρύνσεις.”

Γιώργος Πομάσκι

Στα «δικά του» αθλήματα τα ανθρωπομετρικά και φυσικά χαρακτηριστικά παίζουν σημαντικό ρόλο: το ύψος και η αλτικότητα είναι προϋποθέσεις για έναν σύγχρονο αθλητή του μήκους και του τριπλούν. Οι τεχνικές και η φυσική κατάσταση είναι στοιχεία που δουλεύονται στην προπόνηση. Τα τελευταία χρόνια, μάλιστα, ο ίδιος επιλέγει για τους αθλητές του προπονήσεις μεγαλύτερης έντασης και μικρότερης χρονικής διάρκειας. Όπως εξηγεί, «τα σημερινά παιδιά είναι πιο εύστροφα. Είναι μια γενιά πολύ γρήγορη στις αντιδράσεις και στις αποφάσεις της, αλλά δεν αντέχει τις μακροχρόνιες επιβαρύνσεις. Δεν έχει υπομονή, θέλει να τα κάνει όλα γρήγορα. Συντομία, υψηλή ένταση και τελειώσαμε». Δεν κατακτούν όλοι οι αθλητές του ολυμπιακά μετάλλια, όμως, ούτε καταρρίπτουν όλοι ρεκόρ. Σ’ αυτό το επίπεδο πια, παίζει ρόλο η προσωπικότητα του πρωταθλητή, ένας καθοριστικός παράγοντας που δεν ανιχνεύεται στο DNA αλλά ούτε και αποκτάται στις προπονήσεις. Ως πιο χαρακτηριστικό αναφέρει το παράδειγμα του Μίλτου Τεντόγλου, ο οποίος «την κρίσιμη στιγμή μπορεί να συγκεντρωθεί, να οργανώσει τον ψυχισμό του, να ενεργοποιήσει την αγωνιστικότητά του και όχι απλώς να εκτελέσει στο μέγιστο βαθμό ό,τι έχει αποθηκεύσει στις προπονήσεις του, αλλά να προσθέσει κι έναν πόντο παραπάνω. Είναι μια δική του, ξεχωριστή ικανότητα. Δεν μπορεί ο καθένας να αντέξει αυτήν την πίεση, να πρέπει να πιάσει τη μέγιστή του απόδοση σε μια συγκεκριμένη στιγμή, σε ένα συγκεκριμένο μέρος, με μια συγκεκριμένη κατάσταση που εξελίσσεται γύρω του». 

Ο Σπύρος Γιαννιώτης, πρωταθλητής της κολύμβησης και ασημένιος Ολυμπιονίκης στα 10 χιλιόμετρα στην ανοιχτή θάλασσα στους Ολυμπιακούς του 2016 στο Ρίο Ντι Τζανέιρο (σε έναν από τους πιο συγκλονιστικούς τελικούς στην ιστορία των Αγώνων), πιστεύει πολύ στην κληρονομικότητα. Όπως αφηγείται χαρακτηριστικά, «Όταν είδα τη μάνα μου να κολυμπάει μια μέρα στην πισίνα, συνειδητοποίησα από πού πήρα το γονίδιο του κολυμβητή. Το στυλ της είναι ίδιο με το δικό μου – ή μάλλον το αντίστροφο, εγώ πήρα το δικό της στυλ. Κολυμπάμε και οι δύο με τέμπο, αλλά με κοντές χεριές, δεν έχουμε καλή τεχνική». 

Η μητέρα του ήταν αυτή που τον έφερε σε επαφή με την κολύμβηση, στα πέντε του, στην Κέρκυρα όπου μεγάλωσε (είναι γεννημένος στο Λίβερπουλ) και ο υγρός στίβος τον κέρδισε από την πρώτη στιγμή. Αρχικά διακρίθηκε στις πισίνες, στα 400 και στα 1500 μέτρα ελεύθερο, αλλά εκεί που διέπρεψε πραγματικά ήταν στην ανοιχτή θάλασσα, στα αγωνίσματα του open water στα οποία μεταπήδησε το 2007. «Στον τομέα της τεχνικής υστερούσα πάρα πολύ κι αυτό μου κόστιζε στην πισίνα. Υπερτερούσα, όμως, στην αντοχή η οποία παίζει πολύ μεγάλο ρόλο στην ανοιχτή θάλασσα, αλλά και σ’ αυτό που εμείς περιγράφουμε με τη φράση “σε θέλει το νερό”. Στέκομαι και κολυμπώ πιο ψηλά στο νερό, στην επιφάνεια της πισίνας ή της θάλασσας από άλλους κολυμβητές. Αυτό είναι το ατού μου και είναι πολύ βοηθητικό στις μεγάλες αποστάσεις, γιατί ελαχιστοποιεί τις τριβές και κάνει πιο εύκολο το κολύμπι. Είναι ένα μυοσκελετικό χαρακτηριστικό που κάποιοι το έχουν εκ γενετής και κάποιοι όχι. Θα έλεγα ότι είναι ένα κληρονομικό χάρισμα». 

“Όταν λέμε “ταλέντο” συνήθως εννοούμε τα σωματικά χαρίσματα. Το ψυχικό χάρισμα, όμως, δεν είναι κι αυτό ένα ταλέντο;”

Σπύρος Γιαννιώτης

Στην πορεία της μεγάλης καριέρας του, ο Γιαννιώτης γνώρισε κολυμβητές που είχαν το ίδιο χάρισμα αλλά δεν προχώρησαν επειδή δεν είχαν τη θέληση και το πείσμα που απαιτείται για να προχωρήσει κάποιος στον σκληρό και αμείλικτα ανταγωνιστικό χώρο του πρωταθλητισμού, αλλά και δουλευταράδες κολυμβητές, που διέθεταν το σωστό mindset, αλλά δεν τους βοήθησε το σώμα τους να εξελιχθούν. «Όταν λέμε “ταλέντο” συνήθως εννοούμε τα σωματικά χαρίσματα. Το ψυχικό χάρισμα, όμως, δεν είναι κι αυτό ένα ταλέντο;», αναρωτιέται. «Σίγουρα ο περίγυρος και οι παραστάσεις του καθενός διαμορφώνουν τον χαρακτήρα του, αλλά αν δεν “το ‘χεις”, αν δεν μπορείς να είσαι συγκεντρωμένος, ατόφιος και ακέραιος υπό πίεση, δεν θα φτάσεις στο υψηλότερο επίπεδο. Πρέπει να μην αφήνεις τίποτα να σε επηρεάζει. Πρέπει η αποτυχία να σε κάνει πιο δυνατό και να μην τα παρατάς. Αυτά είναι σίγουρα παραστάσεις και στοιχεία που τα παίρνεις απ’ το σπίτι σου -εγώ τα πήρα ξεκάθαρα από τη μητέρα μου και τον πατέρα μου- αλλά θεωρώ ότι είναι και κάτι που υπάρχει εκ γενετής».  

Περιγράφοντας το δικό του «ψυχικό χάρισμα», εξομολογείται ότι από πολύ μικρός αισθανόταν ότι θα πετύχει. «Το ένιωθα από πιτσιρικάς. Ήμουν αισιόδοξος και είχα αυτοπεποίθηση. Πίστευα ότι θα τα καταφέρω κι ας μη το έλεγα σε κανέναν». Θεωρεί ότι αυτό το στοιχείο της προσωπικότητάς του τον βοήθησε να ξεπεράσει τα αντικειμενικά προβλήματα που αντιμετώπισε όταν ήταν έφηβος. «Στα 16 μου ήμουν ένας μέτριος αθλητής. Ζούσα στην Κέρκυρα, όπου οι συνθήκες της προπόνησης ήταν συγκεκριμένες και περιορισμένες και κάθε φορά που ερχόμουν στην Αθήνα πάθαινα πανωλεθρία. Επιπλέον, άργησα πολύ να μπω στην ανάπτυξη. Στα 15 μου ήμουν κάτω από τον μέσο όρο του ύψους στην τάξη μου και τώρα περνάω όλους τους παλιούς μου συμμαθητές ένα κεφάλι. Στα 16, λοιπόν, ήμουν ένας αθλητής που πανελλαδικά έμπαινα στην οκτάδα. Στα 17 όμως κέρδισα το πρωτάθλημα, στα 18 το ξανακέρδισα και στα 19 έκαναν πανελλήνιο ρεκόρ και πήγα στους Ολυμπιακούς με την Εθνική. Αυτό, δυστυχώς, είναι μια πραγματικότητα στον αθλητισμό. Δεν γίνεται να προβλέψεις σε τι επίπεδο μπορεί να φτάσει ένας αθλητής στα 13 του, όταν αρχίζουν οι αγωνιστικές κατηγορίες. Για διάφορους άλλους λόγους, αλλά κι επειδή σ’ εκείνη την ηλικία μπορεί κάποιο παιδί να έχει ανάπτυξη 15χρονου και κάποιο άλλο να μοιάζει με 11χρονο. Και μπορεί ο δεύτερος να είναι το πραγματικό ταλέντο, αλλά οι προπονητές θα ασχοληθούν με τον πρώτο, που εκείνη τη στιγμή θα διακρίνεται στους αγώνες». 

Ταλέντο με ημερομηνία έναρξης [και λήξης] 

Η Ελισάβετ Βελέντζα, πρώην επαγγελματίας αθλήτρια στα 100 μέτρα εμπόδια, προπονήτρια και ιδρύτρια του Talent ID Discover Your Best, ενός από τα πρώτα κέντρα με ειδίκευση στην ανακάλυψη ταλέντων στον αθλητισμό και την αθλητική κατεύθυνση των παιδιών, στέκεται πάρα πολύ στην ηλικία ανίχνευσης του αθλητικού ταλέντου. «Εμείς δεχόμαστε παιδιά από την ηλικία των έξι ετών και άνω και στόχος μας είναι η υποστήριξη τους ως προς τη σωματική ανάπτυξη και την αθλητική εξέλιξη. Ξεκινάμε αξιολογώντας τα ανθρωπομετρικά και κινητικά χαρακτηριστικά των παιδιών, την ψυχολογία, τη διατροφή και τους βιολογικούς τους δείκτες και βοηθάμε το παιδί να ανακαλύψει σε ποιο άθλημα μπορεί να εμφανίζει μια κλίση. Όταν πια το παιδί έχει επιλέξει το άθλημά του, εμείς οι προπονητές λειτουργούμε υποστηρικτικά ως προς τη βελτίωση της φυσικής του κατάστασης κι ενεργοποιούνται σε πιο εξειδικευμένους ρόλους τα άλλα μέλη της ομάδας: ο αθλητικός ψυχολόγος, ο αθλητικός διατροφολόγος, ο βιοχημικός και ο εργοφυσιολόγος. Αυτό που πάντα υπογραμμίζουμε στους γονείς είναι ότι τα παιδιά βρίσκονται στην αναπτυξιακή τους περίοδο, οπότε τα δεδομένα αλλάζουν διαρκώς. Για να αποκτήσουμε μια καθαρή εικόνα για τις πραγματικές δυνατότητες ενός παιδιού χρειάζεται διαρκής παρακολούθηση και αναπροσαρμογή των αθλημάτων στα οποία επιδίδεται και υπομονή. Δεν μπορείς στην ηλικία των έξι ετών να προβλέψεις αν το παιδί θα γίνει παγκόσμιος πρωταθλητής στα 18 του. Κανένας επιστήμονας δεν μπορεί, γιατί τα παιδιά αναπτύσσονται, εξελίσσονται και η έκφραση των γονιδίων τους επηρεάζεται και από το περιβάλλον τους: από τους φίλους, το σχολείο, τη διατροφή, τον ύπνο, τις προπονήσεις». 

Η αξιολόγηση του αθλητικού ταλέντου γίνεται με βάση το φύλο και την ηλικία. Τα παιδιά αξιολογούνται ως προς τα βασικά ανθρωπομετρικά τους χαρακτηριστικά (ύψος, βάρος, καθιστό ύψος, άνοιγμα χεριών, μέγεθος παλάμης κλπ), αλλά και ως προς τις επιδόσεις τους στην ταχύτητα, την αντοχή και τη δύναμη. «Η συνολική απόδοση μετατρέπεται σε ποσοστό επί τοις εκατό και όσα παιδιά πετυχαίνουν πάνω από 70% στην ηλικιακή τους κατηγορία, θεωρούμε ότι εμφανίζουν κλίση στον αθλητισμό – έχουν κάποιο ταλέντο».

Μιλώντας για ποσοστά, η κ. Βελέντζα αναφέρει ότι παγκοσμίως, το 10% του πληθυσμού δείχνει μια κλίση στον αθλητισμό από μικρή ηλικία. «Δεν μπορείς, όμως, να ξεχωρίσεις σε ποιο άθλημα θα διακριθεί ένα παιδί που δεν έχει ολοκληρώσει ακόμα την ανάπτυξή του. Η βιολογική ωρίμανση πραγματοποιείται από τα 11 ως τα 15 και σ’ αυτή τη διαδικασία κάθε παιδί έχει τους δικούς του ρυθμούς». 

Ακόμα κι αν όλα πάνε καλά και το παιδί διαθέτει όντως ταλέντο το οποίο θα εντοπιστεί εγκαίρως και θα δουλευτεί σωστά στην προπόνηση, κανείς δεν μπορεί να του υποσχεθεί ότι θα γίνει πρωταθλητής. Για την Ελισάβετ Βελέντζα ο συνδυασμός ταλέντου και προπόνησης αποτελεί το 30% του υλικού που χρειάζεται ένας αθλητής για να φτάσει στο ελίτ επίπεδο. Το υπόλοιπο 70% προκύπτει από την προσωπικότητα, τον χαρακτήρα και τη συμπεριφορά του. Αυτό που η ίδια συνοψίζει ως «ψυχολογία»: «Είχα κάνει την ίδια ερώτηση στον προπονητή της εθνικής Αγγλίας στο ράγκμπι, όταν μόλις η ομάδα του είχε κατακτήσει το Παγκόσμιο Κύπελλο και μου είχε απαντήσει “it’s all about attitude”. Είναι πολύ σημαντική η νοοτροπία του αθλητή. Είναι σημαντικό όταν ηττηθεί και απογοητευθεί, την επόμενη μέρα να πάει στην προπόνηση. Όταν όλοι θα τον αμφισβητούν, αυτός να είναι στην προπόνηση. Όταν θα χάνει η ομάδα του, αυτός να κάνει το καλύτερο παιχνίδι της ζωής του. Αυτό σημαίνει πρωταθλητής. Δεν σημαίνει ότι βγαίνω πάντα πρώτος. Σημαίνει ότι όποιες κι αν είναι οι συνθήκες γύρω μου, προχωράω και βελτιώνομαι». 

Αυτό στο οποίο μπορούν άπαντες να συμφωνήσουν είναι ότι αν με κάποιο μαγικό τρόπο μεταφέρουμε την τέλεια εργαστηριακή συνθήκη στο ταρτάν ενός σταδίου -οκτώ τοπ αθλητές, τέλεια προετοιμασμένοι, σε ιδανική σωματική, πνευματική και ψυχολογική κατάσταση- αυτός που πιθανότατα θα νικήσει στο νήμα είναι αυτός που θα διαθέτει την καλύτερη γονιδιακή προίκα. Αυτός με τη γενετική προδιάθεση, το «ταλέντο». Θα είναι, όμως, ο πρωταθλητής; Μπορεί και όχι. Ο Σπύρος Γιαννιώτης, ένας πραγματικός πρωταθλητής, το θέτει ως εξής: 

«Εκείνη τη μέρα θα νικήσει, αλλά τον επόμενο χρόνο, στον επόμενο τελικό, οι συνθήκες είναι βέβαιο ότι θα έχουν αλλάξει. Η ψυχολογία του μπορεί να είναι διαφορετική και να μην μπει ούτε στην οκτάδα. Αυτό είναι ή δεν είναι γονίδιο; Η απάντηση σ’ αυτή την ερώτηση δεν έχει βρεθεί ακόμα. Και δεν ξέρω αν θα βρεθεί ποτέ και προσωπικά ελπίζω να μη βρεθεί. Για να διατηρηθεί το απρόβλεπτο που κάνει τον αθλητισμό τόσο συναρπαστικό. Για να πεταχτεί από εκεί που δεν το περιμένουμε ένας άγνωστος αθλητής, που δεν γεμίζει το μάτι κανενός και να νικήσει και να γίνει αυτός ο επόμενος πρωταθλητής». 

The post Πρωταθλητής γεννιέσαι ή γίνεσαι; appeared first on 2045.gr.

Τόσο περίπου μας πήρε μέχρι να εξελιχθούμε από μονοκύτταρο πλαγκτόν που επέπλεε στους αρχαίους ωκεανούς, στον πρώτο ανθρωπίδα. Από εκεί και πέρα όλα συνέβησαν αστραπιαία. Χρειαστήκαμε μόλις 2,8 εκατομμύρια χρόνια για να διανύσουμε την απόσταση από τον Αυστραλοπίθηκο ως τον σύγχρονο Homo Sapiens και απ’ ό,τι φαίνεται συνεχίζουμε με το πόδι στο γκάζι. H επιστήμη έχει αποφανθεί ότι το ανθρώπινο είδος εξελίσσεται εδώ και δύο αιώνες πιο γρήγορα από ποτέ, ενώ ο ρυθμός της εξέλιξής του μοιάζει να επιταχύνεται ακόμα περισσότερο στις σύγχρονες γενιές. 

Πώς θα είμαστε, άραγε σε 2,8 εκατομμύρια χρόνια από σήμερα; Ή έστω σε ένα εκατομμύριο χρόνια ή σε μερικές εκατοντάδες δεκαετίες από σήμερα; Η πρόβλεψη για τον μακρινό χρονικό ορίζοντα είναι πρακτικά αδύνατη – το φυσικό και το τεχνητό μας περιβάλλον θα έχουν υποστεί σ’ αυτό το διάστημα μεταβολές που δεν μπορούμε σήμερα ούτε καν να διανοηθούμε και θα έχουν υποχρεώσει το είδος μας σε ανάλογες απρόβλεπτες προσαρμογές. 

Για τον πιο ταπεινό ορίζοντα του κοντινού μέλλοντος, όμως, έχουν ήδη διατυπωθεί αρκετές επιστημονικές θεωρίες. Δεν είναι όλες ενθαρρυντικές για τον Homo Futuris, αλλά τουλάχιστον εκπορεύονται από μια κοινή πηγή η οποία, υπό συνθήκες, μπορεί να είναι παρήγορη: η εξέλιξη του ανθρώπινου είδους θα είναι στο εξής μια ανθρώπινη υπόθεση.

“Φτάνοντας στον 21ο αιώνα, έχουμε καταφέρει να εξουδετερώσουμε τους φυσικούς μας καταπιεστές, έχουμε προσαρμόσει το περιβάλλον στις δικές μας ανάγκες (ή στη δική μας παράνοια) και εν πολλοίς έχουμε ξεπεράσει τη Φυσική Επιλογή. Το τι θα απογίνουμε από εδώ και πέρα είναι -σε κάποιον βαθμό- στο δικό μας χέρι και στη δική μας ευθύνη.” 

Γηραιότεροι 

Στο μέλλον θα ζούμε περισσότερο, αυτό είναι βέβαιο. Και όχι στο μακρινό μέλλον – κάποια από τις αμέσως επόμενες γενιές θα κληθεί να αποφασίσει αν ο άνθρωπος πρέπει (ή αν δικαιούται) να ζει μέχρι τα 150. 

Οι φυσικοί κύκλοι της ζωής κάθε είδους διαμορφώνονται ανταποκρινόμενοι στους ρυθμούς της θνησιμότητάς του. Αυτή είναι η αιτία για την οποία τα ζώα που δεν έχουν πολλούς θηρευτές μονίμως στο κατόπι τους αναπτύσσουν μεγαλύτερη διάρκεια ζωής. Ο καρχαρίας της Γροιλανδίας, η χελώνα των Γκαλαπάγκος και η τοξοκέφαλη φάλαινα, για παράδειγμα, φτάνουν αργά στη σεξουαλική ωριμότητα, αναπαράγονται σε μεγάλη ηλικία και ζουν για αιώνες. 

Ο άνθρωπος είχε αυτήν την πολυτέλεια ακόμα και πριν αναπτύξει πολιτισμό. Στις πρωτόγονες νομαδικές κοινωνίες η νομή της τροφής διασφάλιζε ότι ακόμα και τα μέλη της κοινότητας που δεν μπορούσαν να κυνηγήσουν δεν πέθαιναν από πείνα, ενώ τα ρόπαλα, τα δόρατα και τα βέλη τούς προσέφεραν επαρκή προστασία από τους θηρευτές. Κάποιοι έφταναν να ζουν μέχρι τα 70 τους. Βεβαίως, η παιδική θνησιμότητα άγγιζε το 50%, οπότε το μέσο προσδόκιμο ζωής δεν ξεπερνούσε τα 35 χρόνια. Μ’ αυτό το προσδόκιμο, άλλωστε, πορεύθηκε η ανθρωπότητα μέχρι τον 19ο αιώνα, διανύοντας χιλιετίες φυσικών καταστροφών, επιδημιών και πολέμων. 

Στις μέρες μας, η παιδική θνησιμότητα στον αναπτυγμένο κόσμο είναι κάτω του 1% και το προσδόκιμο ζωής είναι τα 80 έτη. Ακόμα και στην Αφρική και στις αναπτυσσόμενες ασιατικές χώρες, οι άνθρωποι μπορούν να περιμένουν ότι θα ζήσουν τουλάχιστον μέχρι τα 70 τους. Ο διπλασιασμός του προσδόκιμου ζωής, βεβαίως, οφείλεται στη βελτίωση των συνθηκών της ζωής και της υγείας μας, όχι στην εξελικτική διαδικασία, αλλά η αλλαγή της συνθήκης μακροπρόθεσμα κατευθύνει την εξέλιξή μας προς τη μακροζωία. Ήδη, όλο και περισσότεροι άνθρωποι στον πλανήτη ξεπερνούν τα 100 χρόνια ζωής – το καταγεγραμμένο ρεκόρ είναι τα 122. Στις ΗΠΑ, δύο επιστήμονες έχουν στοιχηματίσει ότι ο πρώτος άνθρωπος που θα φτάσει τα 150 έχει ήδη γεννηθεί. Κάποιοι άλλοι Αμερικανοί ερευνητές μπορεί και να ανακάλυψαν πρόσφατα τη θεραπεία για τον καρκίνο του εντέρου – κάθε χρόνο νικάμε όλο και περισσότερες αρρώστιες που μας σκοτώνουν. Επιπλέον, όλοι οι αρμόδιοι επιστήμονες συμφωνούν ότι η διαδικασία της γήρανσης είναι εν πολλοίς μια γονιδιακά προγραμματισμένη ρουτίνα φθοράς. Σύντομα θα μπορούμε να επιδράσουμε στη συμπεριφορά αυτών των γονιδίων-προγραμματιστών, επηρεάζοντας σημαντικά τη ροή της εξέλιξής μας. 

Ψηλότεροι 

Ο άνθρωπος ψηλώνει στο πέρασμα των εποχών. Ο Αυστραλοπίθηκος και ο homo habilis σπανίως έφταναν μέχρι τα 150 εκατοστά. Όλοι οι νεότεροι ανθρωπίδες -ο homo erectus, ο νεάντερταλ και φυσικά ο homo sapiens- είναι σαφώς ψηλότεροί του. 

Δεν υπάρχει καμία επιστημονική αμφιβολία ότι το ανθρώπινο είδος συνέχισε να ψηλώνει και στα ιστορικά χρόνια και ότι το κάνει ακόμα και στις μέρες μας. Χαρακτηριστικό θεωρείται το παράδειγμα των Ολλανδών, οι οποίοι είναι σήμερα ο ψηλότερος λαός του κόσμου. Κατά μέσο όρο, οι Ολλανδοί άνδρες φτάνουν στο 1.83, ενώ οι γυναίκες στο 1.70. Το ενδιαφέρον και αρκετά παράδοξο είναι ότι στα μέσα του 18ου αιώνα, το αντίστοιχο μέσο ύψος για τους Ολλανδούς άνδρες ήταν μόλις 1.65 (έχει υπολογιστεί με βάση τα στρατιωτικά αρχεία της εποχής). Την ίδια εποχή, οι Αμερικανοί στρατιώτες ήταν κατά μέσο όρο πέντε εκατοστά ψηλότεροι από τους Ολλανδούς (1.70). Στα 150 χρόνια που μεσολάβησαν μέχρι τις σημερινές έρευνες, οι Ολλανδοί φαίνεται να έχουν πάρει μεσοσταθμικά 20cm ύψους, ενώ Αμερικανοί μόλις έξι εκατοστά.

Οι ερευνητές έχουν αποφανθεί ότι αυτή η τεράστια εξελικτική διαφορά δεν οφείλεται τόσο σε περιβαλλοντικούς παράγοντες (διατροφική ποιότητα και επάρκεια, πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας κλπ), όσο στη Φυσική Επιλογή. Πολύ απλά, οι Ολλανδέζες προτιμούσαν τους ψηλότερους άνδρες για σεξουαλικούς συντρόφους, με αποτέλεσμα οι ψηλότεροι Ολλανδοί να γεννούν περισσότερα παιδιά από τους κοντύτερους συμπατριώτες τους. Σταδιακά -και φυσικά πλέον- οι νεότερες γενιές των Ολλανδών εμφανίζονταν όλο και ψηλότερες από τις παλαιότερες. 

Μια ακόμα επιστημονική βεβαιότητα είναι ότι ο σκελετός μας θα γίνεται όλο κι ελαφρύτερος, ενώ παράλληλα θα συρρικνώνεται η μυϊκή μας μάζα. Αυτές είναι αλλαγές που συμβαίνουν εδώ και χιλιάδες χρόνια στο σώμα μας, από τότε που η ανακάλυψη της γεωργίας και η κτηνοτροφία μας απάλλαξαν από το καθημερινό άχθος του κυνηγιού για την εξασφάλιση της τροφής μας. Η χρήση όλο και πιο εξελιγμένων μηχανημάτων και εργαλείων που κάνουν τις δουλειές για μας, επιταχύνει αυτή τη διαδικασία μείωσης της σωματικής μας ρώμης τους τελευταίους αιώνες. 

Σημαντική συρρίκνωση έχει καταγραφεί και στο μέγεθος των δοντιών μας, αλλά και στις διαστάσεις των γνάθων μας. Κάποτε χρειαζόμασταν δυνατά σαγόνια και πανίσχυρους τραπεζίτες για να αλέθουμε τις σκληρές φλούδες και ρίζες που αποτελούσαν βασικά στοιχεία της καθημερινής μας δίαιτας. Σήμερα τρώμε κατά βάση μαγειρεμένες ή επεξεργασμένες τροφές και η οδοντοστοιχία μας έχει ήδη προσαρμοστεί στη σύγχρονη διατροφή: πολλοί ενήλικες γύρω μας δεν θα αποκτήσουν ποτέ φρονιμίτες ή θα χρειαστεί να τους αφαιρέσουν χειρουργικά επειδή δεν θα χωράνε να αναπτυχθούν φυσιολογικά στο στόμα τους και θα πιέζουν τα διπλανά τους -μικρότερα και πολύ πιο χρήσιμα- δόντια. 

Εξυπνότεροι;  

Μια από τις πιο δημοφιλείς παρανοήσεις που έχουν προκύψει από τη χρυσή εποχή του λογοτεχνικού sci-fi είναι ότι ο δείκτης της ευφυίας ενός οργανισμού είναι ανάλογος του μεγέθους του εγκεφάλου του. Οι περισσότεροι έχουμε ζωηρές αναμνήσεις από τα κόμικς και τις εικονογραφήσεις στις οποίες οι νοήμονες εξωγήινοι αλλά και οι άνθρωποι του μέλλοντος, οι οποίοι έχουν πλέον εποικίσει άλλους πλανήτες, είναι κάτι υδροκέφαλα πλάσματα με υπερμεγέθη μυαλά που ξεχειλίζουν από τα διογκωμένα κρανία τους. Οι άνθρωποι του μέλλοντος, όμως, δεν θα είναι έτσι. Ίσα, ίσα το πιθανότερο είναι ότι θα έχουν μικρότερους εγκεφάλους από τους δικούς μας. 

Σύμφωνα με όσα μας αποκαλύπτουν τα απολιθώματα, ο ανθρώπινος εγκέφαλος τριπλασιάστηκε σε όγκο τα τελευταία έξι εκατομμύρια χρόνια, αλλά σταμάτησε να μεγαλώνει πριν από περίπου 15.000 χρόνια. Έκτοτε, μάλιστα, συρρικνώνεται – οι σύγχρονοι άνθρωποι έχουμε μικρότερους εγκεφάλους από τους αρχαίους μας προγόνους, ακόμα και από τους κοντινούς, του σκοτεινού Μεσαίωνα. Χρονικά, η διαδικασία συρρίκνωσης του μυαλού μας συμπίπτει και πάλι με την ανακάλυψη και την εξάπλωση της γεωργίας. 

Μπορεί, λοιπόν, αυτή η κάπως παράδοξη εξέλιξη να προέκυψε επειδή ως κυνηγοί και συλλέκτες είχαμε περισσότερη ανάγκη από μνήμη, προκειμένου να χαρτογραφούμε τα δέντρα, τις πηγές, τις φωλιές και τις παγίδες ολόκληρων περιοχών. Μπορεί ξαφνικά, ως καλλιεργητές, να αρχίσαμε να καταναλώνουμε λιγότερες πρωτεΐνες και λίπη, υλικά που μπορούν να χτίσουν και να συντηρήσουν έναν ευτραφή εγκέφαλο (είναι γνωστό ότι ο εγκέφαλος είναι ενεργοβόρο όργανο – καταναλώνει το 20% του ημερήσιου θερμιδικού μας προϋπολογισμού). Ή μπορεί απλά ο άνθρωπος των σύγχρονων κοινωνιών να χρειάζεται λιγότερο εγκέφαλο. Κάποτε, όλα τα μέλη της φυλής έπρεπε να έχουν πολλές δεξιότητες προκειμένου να επιβιώσουν. Όλοι τα έκαναν όλα. Σήμερα οι περισσότεροι εξειδικευόμαστε σε έναν ή σε μερικούς τομείς και τα υπόλοιπα τα αναλαμβάνουν άλλοι άνθρωποι, που έχουν διαφορετικές εξειδικεύσεις. Ο πολιτισμός μάς έχει απαλλάξει από αγγαρείες ή από την ανάγκη να κάνουμε πράγματα που δεν μας ενδιαφέρουν, αλλά μας έχει κάνει και πιο μονοδιάστατα όντα. 

Το πιο πιθανό, όμως, είναι ότι ο εγκέφαλός μας απλώς προσαρμόζεται. Είναι γνωστό πχ, ότι ο εγκέφαλος του Νεάντερταλ ήταν μεγαλύτερος από εκείνων του Homo Sapiens, αλλά ο κύριος όγκος του ήταν απασχολημένος με το να ρυθμίζει την όραση και να συντονίζει την κίνηση του Νεάντερταλ. Τα κέντρα που θα του επέτρεπαν μια καλύτερη γλωσσική επικοινωνία ή μεγαλύτερη επιδεξιότητα στη χρήση εργαλείων ήταν λιγότερο ανεπτυγμένα. Δεν είναι καθόλου δεδομένο, λοιπόν, ότι η συρρίκνωση του εγκεφάλου μας συνεπάγεται και απώλεια ευφυίας. στην προκειμένη περίπτωση δεν είναι το μέγεθος που μετράει – οι ελέφαντες και οι όρκες έχουν μυαλά πολύ μεγαλύτερα απ’ τα δικά μας.  

Μπορεί απλώς να μας συμβαίνει ό,τι κάνουμε εμείς στα κομπιούτερ μας: διατηρήσαμε στο ακέραιο τη δυνατότητα να υποδεχόμαστε, να επεξεργαζόμαστε και να συνθέτουμε πληροφορίες, αλλά το κάνουμε με λιγότερους και μικρότερους νευρώνες – επεξεργαστές. 

Μια ενδιαφέρουσα και κάπως ενοχλητική διαπίστωση είναι ότι παράλληλα με τους δικούς μας εγκεφάλους μικραίνουν και οι εγκέφαλοι των κατοικίδιων ζώων. Τα πρόβατα έχασαν το 24% της εγκεφαλικής τους μάζας από τότε που εξημερώθηκαν. Για τις αγελάδες η απώλεια ήταν της τάξης του 26%, για τα σκυλιά 30%. Είναι λογικό να υποθέσουμε ότι η εξημέρωση τους απάλλαξε από το άγχος του να σκέφτονται κάθε μέρα πού θα βρουν φαγητό και πώς θα προφυλαχτούν από τους λύκους και τ’ άλλα θηρία. Το μόνο που έχουν να κάνουν από την ώρα που ξυπνούν μέχρι την ώρα που πάνε για ύπνο, είναι ν’ ακολουθούν το κοπάδι. Μήπως, όμως, κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και σε μας, χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε ή απλά χωρίς να θέλουμε να το παραδεχτούμε; Ζούμε σε μεγαλουπόλεις μαζί με εκατομμύρια άλλους ανθρώπους με τους οποίους συνάπτουμε στη διάρκεια της ζωής μας χιλιάδες σημαντικές ή ασήμαντες και παροδικές σχέσεις. Η επιβίωσή μας ανάμεσά τους μας υποχρεώνει να είμαστε εξωστρεφείς, ανεκτικοί και -αναγκαστικά- περισσότερο κομφορμιστές. Από το πρωί που ξυπνάμε μέχρι την ώρα που πάμε για ύπνο, ακολουθούμε, αποφεύγουμε, συγχρωτιζόμαστε ή χειραγωγούμε το κοπάδι μας. 

Πανομοιότυποι 

Οι φυλές όπως τις γνωρίζουμε σήμερα (λευκοί, μαύροι, κίτρινοι κλπ), διαμορφώθηκαν όταν πλέον ο homo sapiens είχε κυριαρχήσει και είχε εποικίσει ολόκληρο τον πλανήτη. Μεγάλες ομάδες ανθρώπων βρέθηκαν απομονωμένες, περικυκλωμένες από ερήμους, ωκεανούς, ορεινούς όγκους, παγετώνες και τεράστιες αποστάσεις και ανέπτυξαν τα χαρακτηριστικά που απαιτούσε κάθε φορά η προσαρμογή στο τοπίο, στο κλίμα, αλλά και στο κοινωνικό περιβάλλον που διαμορφώθηκε – στον τρόπο ζωής και στα πρότυπα της ομορφιάς που αναπτύχθηκαν σε κάθε περιοχή. 

Σήμερα οι αποστάσεις έχουν εκμηδενιστεί και τα κάθε είδους όρια -γεωφυσικά, φυλετικά, θρησκευτικά κλπ- έχουν καταργηθεί. Οι άνθρωποι αναμειγνύονται. Αυτή η ανάμειξη συνέβαινε έτσι κι αλλιώς τους τελευταίους αιώνες των αυτοκρατοριών και της αποικιοκρατίας, αλλά πλέον λειτουργούμε πρακτικά σαν να είμαστε ένας παγκόσμιος πληθυσμός. Κάθε πιθανός παρτενέρ απέχει από μας το πολύ μία – δυο πτήσεις. Είναι εύκολο να συναντηθούμε, να συνευρεθούμε σεξουαλικά και να αναπαραχθούμε. 

Αυτό ίσως οδηγήσει στην ομογενοποίηση του είδους μας. Στη δημιουργία ενός υβριδικού ανθρώπου που θα συνδυάζει αφρικανικά, ευρωπαϊκά, αυστραλιανά, ασιατικά και αμερικανικά χαρακτηριστικά, τα οποία σταδιακά θα δημιουργήσουν ένα γενετικό καλούπι. Κοινώς: θα μοιάζουμε όλοι μεταξύ μας ή τουλάχιστον θα προσεγγίζουμε εμφανισιακά ένα κοινό πρότυπο, έναν παγκόσμιο μέσο όρο. 

Το πρώτο που θα μας συμβεί είναι ότι το δέρμα μας σκουρύνει μεσοσταθμικά. Εδώ και δεκαετίες οι πληθυσμοί των αφρικανικών χωρών πολλαπλασιάζονται, ενώ οι λευκοί πληθυσμοί του δυτικού κόσμου συρρικνώνονται. Είναι, λοιπόν, θέμα χρόνου τα γονίδια των μαύρων Homo Sapiens να επικρατήσουν σε ποσοστό επαρκές ώστε να αλλάξει ο μέσος χρωματικός τόνος του δέρματος της ανθρωπότητας. Τα υπόλοιπα θα τα αναλάβει η Σεξουαλική Επιλογή, η οποία αναμένεται να αποτελέσει τον βασικό κινητήρα της εξελικτικής διαδικασίας, από τη στιγμή που ο ανθρώπινος πολιτισμός αδρανοποίησε τις άλλες φόρμες της Φυσικής Επιλογής. Όταν ισχύσει αυτό, θα γίνουμε όλοι πιο όμορφοι και γοητευτικοί, αλλά με τον ίδιο τρόπο, υπακούοντας στη νόρμα της Σεξουαλικής Επιλογής αλλά και στις πιέσεις των media που θα προωθούν όλο και πιο εντατικά πολύ συγκεκριμένα πρότυπα ομορφιάς, επιτυχίας κλπ. 

Ο H.G. Wells έχει ήδη περιγράψει έναν τέτοιο κόσμο υβριδίων. Στη «Μηχανή που Ταξιδεύει στον Χρόνο», οι ανώτερες τάξεις μετά από πολλές γενιές στις οποίες αναπαράγονταν μεταξύ τους εξελίχθηκαν στους όμορφους αλλά κάπως άχρηστους Ελόι, ενώ οι εργάτες και τα κατώτερα στρώματα απέγιναν οι κακοφτιαγμένοι αλλά καταφερτζήδες Μόρλοκ. Δεν χρειάζεται, όμως, να φτάσουμε μέχρι την επιστημονική φαντασία για να ενισχύσουμε τη θεωρία των υβριδίων. Τα διλήμματα που θέτει σήμερα η ευγονική μάς ανοίγουν ένα παράθυρο σ’ αυτόν τον αβέβαιο κόσμο. 

Στις μέρες μας, οι γενετιστές που ασχολούνται με την τεχνητή γονιμοποίηση μπορούν με έναν προεμφυτευτικό έλεγχο να γνωρίζουν το φύλο, το χρώμα, τη χρωμοσωμική ισορροπία και τη γονιδιακή προδιάθεση ενός εμβρύου όσο αυτό είναι ακόμα στο εργαστήριο, στην κατάσταση της βλαστοκύστης. Αν στο μέλλον αυτές οι πληροφορίες γίνουν διαθέσιμες στους γονείς των εμβρύων κι εκείνοι έχουν τη δυνατότητα να προγραμματίζουν την εμφάνιση, την ευφυΐα και τη μακροζωία των παιδιών τους, το πιθανότερο είναι πώς θα το κάνουν. Τα ψηλά, ευφυή και αγέραστα παιδιά θα αποκτήσουν απογόνους που θα τους μοιάζουν και η Φυσική Επιλογή θα αναλάβει ξανά δράση, ώστε στο απώτερο μέλλον να τους μοιάζει όλη η ανθρωπότητα. Ακόμα κι αν τα γονίδια της αριστείας δεν δημιουργήσουν σταδιακά ένα νέο ανθρώπινο είδος, είναι βέβαιο ότι θα διαμορφώσουν έναν διαφορετικό, υβριδικό homo sapiens. 

Διαφορετικοί 

Η τεχνολογία αναμένεται να παίξει σημαντικό ρόλο στο ανθρώπινο evolution. Ακόμα κι αν δεν αποκτήσουμε κάποτε συμβιωτική σχέση με τις μηχανές και δεν εξελιχθούμε σε cyborgs, οι μηχανές θα επηρεάσουν καθοριστικά το γονιδίωμά μας. Οι υπολογιστές και το διαδίκτυο δημιουργούν ήδη ένα νέο είδος πίεσης στη Σεξουαλική Επιλογή μας. Πολλά ζευγάρια γνωρίζονται online. Εξελιγμένοι αλγόριθμοι ευθύνονται για επιτυχημένα ή λιγότερο επιτυχημένα matches και όλο και περισσότεροι άνθρωποι γύρω μας κάνουν ό,τι μπορούν προκειμένου να επωφεληθούν στον μέγιστο βαθμό από τους υπολογισμούς τους. Αυτή η σχέση έχει αρχίσει να γίνεται αμφίδρομη: ικανοποιούμε τις παραμέτρους του αλγόριθμου, προκειμένου εκείνος να ικανοποιήσει καλύτερα τις σεξουαλικές, συναισθηματικές ή κοινωνικές μας ανάγκες. Ακούγεται δυστοπικό, αλλά σε κάποιο βαθμό συμβαίνει ήδη: ένας ψηφιακός κώδικας αποφασίζει ποιος γενετικός κώδικας θα κληροδοτηθεί στις επόμενες γενιές. 

Υπάρχουν και τα πολύ δυσοίωνα αλλά ευτυχώς όχι πολύ επιστημονικά τεκμηριωμένα σενάρια για το πού μας οδηγεί εξελικτικά η τεχνολογία. H Maple Holistics, για παράδειγμα, κατασκεύασε τη φρικτή Mindy, ένα τρισδιάστατο μοντέλο ανθρώπου που θα έχει γεννηθεί 100 περίπου χρόνια μετά από εμάς και θα έχει προσαρμοστεί γενετικά στη χρήση mobile συσκευών. H Minty έχει καμπούρα, αλλά δεν έχει λαιμό, για να κοιτά απρόσκοπτα σε οθόνες. Έχει μικρότερο εγκέφαλο αλλά παχύτερο κρανίο και διπλό αμφιβληστροειδή που την προστατεύουν από τις ακτινοβολίες και μόνιμο σύνδρομο καρπιαίου σωλήνα. Σίγουρα δεν θέλουμε να γίνουμε σαν τη Mindy. 

Εξίσου αποτροπιαστικός ήταν και ο Graham, το τρισδιάστατο γλυπτό σε φυσικό μέγεθος που δημιουργήθηκε κατά παραγγελία του Υπουργείου Συγκοινωνιών της Αυστραλίας, προκειμένου να αποκτήσουμε μια εικόνα του πώς θα μοιάζουν οι άνθρωποι αν εξελιχθούν με τρόπο που θα τους επιτρέπει να επιβιώνουν από αυτοκινητικά ατυχήματα. Παράξενη ιδέα, τρομακτική υλοποίηση. Σίγουρα δεν θέλουμε να γίνουμε σαν τον Graham. 

H τεχνολογία, επίσης, είναι αυτή που θα μας βοηθήσει να αποικίσουμε άλλους πλανήτες όταν πλέον θα έχουμε ξεζουμίσει τον δικό μας. Εννοείται ότι κανείς δεν μπορεί να προβλέψει τι θα συμβεί στο σώμα μας αν χρειαστεί να προσαρμοστεί σε βάθος πολλών γενεών στις συνθήκες ζωής ενός πλανήτη όπως ο Άρης, με λιγότερη βαρύτητα, λιγότερο οξυγόνο και πολύ περισσότερο κρύο. Η απομόνωση σε τόσο ιδιαίτερα και αφιλόξενα περιβάλλοντα θα οδηγήσουν τον άνθρωπο σε πρωτόγνωρες προσαρμογές. Η Φυσική Επιλογή θα επιστρέψει θριαμβεύτρια και -ποιος ξέρει;- σε βάθος χιλιετιών μπορεί να φέρει μαζί της ένα ή περισσότερα νέα είδη ανθρώπων. 

Η επιστήμη δεν ασχολείται σοβαρά με αυτές τις προοπτικές – κανένας ερευνητής δεν θα προχωρήσει σε αφορισμούς και προφητείες που μπορεί να επιβεβαιωθούν ή να διαψευσθούν σε ορίζοντα εκατομμυρίων ετών. Μια εξελικτική έκπληξη, πάντως, δεν είναι εκτός της συζήτησης. 

Σε πρόσφατη έκθεσή του, ο Τόμας Μάιλουντ, καθηγητής βιοπληροφορικής στο πανεπιστήμιο του Άαρχους της Δανίας, διατύπωσε τη ρηξικέλευθη ιδέα ότι σωματικά και κατασκευαστικά, ο Homo Sapiens μπορεί να ακολουθήσει μια αντίστροφη εξελικτική πορεία. Ο υπερπληθυσμός και το στρίμωγμα στις γιγάντιες μητροπόλεις του μέλλοντος ίσως οδηγήσουν στη δημιουργία ανθρώπων που θα καταλαμβάνουν λιγότερο χώρο και θα χρειάζονται λιγότερη ενέργεια και λιγότερους φυσικούς πόρους για να επιβιώσουν. Τα απολιθώματα δεν αποκλείουν ένα τέτοιο ενδεχόμενο: η εξέλιξη των ειδών δεν είναι συνεχής ούτε γραμμική. Δεν ακολουθεί μία μόνο κατεύθυνση. Οι οργανισμοί στο πέρασμα των χιλιετιών μπορεί να μεγαλώσουν ή να μικρύνουν. 

Αυτό που σίγουρα είναι μονόδρομος για την εξελικτική πορεία των ειδών είναι η περιπλοκότητά τους. Όλοι οι οργανισμοί, άσχετα από την εξέλιξη της φυσιολογίας τους, όσο περισσότερο επιβιώνουν τόσο πιο σύνθετοι γίνονται. Αναπτύσσουν όλο και πιο θαυμαστές δεξιότητες και προσαρμοσμένες συμπεριφορές. Με μια λέξη, προοδεύουν. Ο Homo Sapiens τα έχει πάει αντικειμενικά πολύ καλά σ’ αυτόν τον τομέα. Έχει προοδεύσει πολύ. Τόσο, ώστε να έχει σήμερα την πολυτέλεια και την προμηθεϊκή ευθύνη να κατευθύνει ο ίδιος την πρόοδό του. Κι εδώ είμαστε. Σε ένα σταυροδρόμι στο οποίο, δυστυχώς, τα απολιθώματα δεν μπορούν να μας φανούν χρήσιμα. Καλούμαστε να πάρουμε αποφάσεις για ζητήματα που δεν έχουν απασχολήσει κανέναν άνθρωπο πριν από μας. 

Ξέρουμε ότι η εξέλιξή μας θα συνεχιστεί, αλλά συνειδητοποιούμε ότι για πρώτη φορά τα γονίδιά μας θα αλλάξουν κατευθυνόμενα όχι μόνο από βιολογικούς κώδικες, αλλά και από μιμητικές διαδικασίες και τεχνολογικές πιέσεις. Για να καταφέρουμε να ακολουθήσουμε και σ’ αυτήν τη συγκυρία τον δρόμο της προόδου, θα χρειαστεί να επιστρατεύσουμε όλες μας τις γνώσεις και τις δεξιότητες, όλες τις νοητικές και σωματικές μας ικανότητες, αλλά και κάτι ακόμα. Ένα νέο χαρτί που θα διαταράξει τη διαμορφωμένη ισορροπία στην παρτίδα. 

“Κάποιοι εκτιμούν ότι αυτήν τη φορά, δίπλα στην προνομιακή μας ανατομία και την εξελιγμένη μας νόηση, θα πρέπει να ρίξουμε στη μάχη την παραγνωρισμένη και για πολύ καιρό αδρανοποιημένη συναισθηματική μας νοημοσύνη. Στο σημείο που βρισκόμαστε, αυτή μοιάζει να είναι η μόνη λογική πρόοδος για το ανθρώπινο είδος.” 

Όπως προειδοποιεί ο Σουηδός φιλόσοφος Νικ Μπόστρομ στο δυστοπικό δοκίμιό του The Future of Human Evolution, αν δεν προοδεύσουμε προς τα εκεί, αν αφήσουμε την εξέλιξή μας να ακολουθήσει τον μονόδρομο που επιβάλλει ο τεχνολογικός πολιτισμός, κινδυνεύουμε να χάσουμε ένα μεγάλο μέρος της ανθρώπινης υπόστασής μας. «Το χιούμορ, η αγάπη, το παιχνίδι, η τέχνη, ο χορός, η φιλοσοφία, η λογοτεχνία, η φιλία, οι άσκοπες συζητήσεις, η ραστώνη των διακοπών και το σεξ που δεν στοχεύει στην αναπαραγωγή, είναι δραστηριότητες που ανταποκρίνονται σε προδιαθέσεις ενσωματωμένες στο εξελικτικό μας παρελθόν. Είναι κρίσιμο να διατηρήσουμε ενεργές αυτές τις προδιαθέσεις σε ένα μέλλον στο οποίο ο ισχυρός που θα επιβιώνει θα είναι αυτός που θα μπορεί να εκτελεί ρομποτικά -με τον τρόπο των μηχανών- πολύωρη υπερεξειδικευμένη εργασία επαναληπτικής φύσης, με στόχο τη βελτίωση του όγδοου δεκαδικού ψηφίου ενός οικονομικού προϋπολογισμού». 

Μπορεί, λοιπόν, στην πραγματικότητα να μην έχουμε επιλογές ή διλήμματα. Στο επόμενο εξελικτικό στάδιο ο homo sapiens θα είναι ένα πλάσμα με ανεπτυγμένη ενσυναίσθηση ή ένα μη ανθρώπινο πλάσμα. 

The post Πώς θα μοιάζει ο άνθρωπος του μέλλοντος appeared first on 2045.gr.

Αν με κάποιο μαγικό τρόπο ένας homo sapiens του 12.000 π.Χ. μεταφερόταν στο νησί των Κυκλώπων την εποχή που αποβιβάζονταν σ’ αυτό ο Οδυσσέας και οι σύντροφοί του (το 1200 περίπου π.Χ.), δεν θα εντυπωσιαζόταν τόσο από τους φοβερούς μονόφθαλμους γίγαντες -στη δική του εποχή ζούσαν πολλά τεράστια και τερατόμορφα πλάσματα- όσο από τις καθημερινές τους δραστηριότητες. Όπως ενημερωνόμαστε από την Ι’ ραψωδία της Οδύσσειας, ο Πολύφημος και οι συντοπίτες του, όταν δεν καταβρόχθιζαν τους άτυχους θνητούς που ξεβράζονταν στο νησί τους, καταπιάνονταν με την κτηνοτροφία. Εξέτρεφαν αμνοερίφια για το κρέας τους αλλά και για το γάλα, το οποίο απολάμβαναν καθημερινά ή το χρησιμοποιούσαν για να φτιάξουν τυρί και γιαούρτι. 

Αυτό το τελευταίο ειδικά, θα του φαινόταν πολύ παράξενο. Οι άνθρωποι του 12.000 π.Χ, αντίθετα με τους Κύκλωπες και τους ανθρώπους των Μυκηναϊκών χρόνων, είχαν δυσανεξία στη λακτόζη. Ο οργανισμός τους δεν μπορούσε να μεταβολίσει το γάλα μετά την ηλικία του θηλασμού. 

Όσο τραβηγμένη κι αν είναι η αφήγηση που προηγήθηκε, το παράδειγμα της ανοχής στη λακτόζη αποτελεί ένα από τα βασικά επιχειρήματα των επιστημόνων που υποστηρίζουν ότι ο homo sapiens είναι ένα είδος που εξελίσσεται διαρκώς και ποικιλοτρόπως – σωματικά, γονιδιακά και πνευματικά. Σε σχέση, μάλιστα, με τη μέρα που πρωτοπερπάτησε στον πλανήτη μας με τα δυο του πόδια, πριν από 150.000 χρόνια, ο ρυθμός της εξέλιξής του επιταχύνθηκε θεαματικά τις τελευταίες χιλιετίες. Ο σύγχρονος άνθρωπος, αφού αρχικά προσαρμόστηκε στις συνθήκες που τον περιέβαλλαν και στις εκάστοτε μεταβολές τους, άρχισε να διαμορφώνει ο ίδιος το περιβάλλον, ανάλογα με τις δικές του ανάγκες. Παραδόξως, οι νέες αυτές συνθήκες τον υποχρέωσαν να εξελιχθεί ακόμα ταχύτερα και με πιο περίπλοκους τρόπους. 

Ανθεκτικότεροι, παχύτεροι και (κυριολεκτικά) κουλ

Η επανάσταση του γάλακτος είναι ένα καλό παράδειγμα αυτής της προσαρμογής στον σύγχρονο τρόπο ζωής. Στις μέρες μας, το 90% των Ευρωπαίων μπορεί να καταναλώσει ζωικό γάλα. Το ποσοστό αυτό είναι τόσο μεγάλο, ώστε η δυσανεξία στη λακτόζη να αντιμετωπίζεται σαν πάθηση στον δυτικό κόσμο. Στην Ασία, όμως, και στο μεγαλύτερο τμήμα της Αφρικής, ισχύει το ακριβώς αντίθετο: μόλις το 5% του πληθυσμού μπορεί να καταναλώσει ζωικό γάλα χωρίς να αντιμετωπίσει σοβαρά γαστρεντερικά προβλήματα. Συνολικά, το ποσοστό του πληθυσμού της Γης που εμφανίζει ανοχή στη λακτόζη είναι το 35% – εμείς οι Ευρωπαίοι, χοντρικά, και όσοι κατάγονται ευθέως από εμάς. Είναι μια ικανότητα που τη χρωστάμε στους homo sapiens που κατοικούσαν στην περιοχή της σημερινής Ουγγαρίας το 6000 π.Χ. Αυτοί κατάφεραν να γίνουν οι πρώτοι ανθρώπινοι οργανισμοί που συνέχισαν να παράγουν λακτάση μετά τη βρεφική και παιδική ηλικία (η λακτάση είναι το ένζυμο που διευκολύνει τον μεταβολισμό της λακτόζης). Πώς τα κατάφεραν; 

Οι ιστορικοί και οι ανθρωπολόγοι έχουν εκτιμήσει ότι η κτηνοτροφία έγινε κοινή πρακτική στο ανθρώπινο είδος μετά το 10.000 π.Χ. Στην κεντρική και τη βόρεια Ευρώπη οι άνθρωποι συντηρούσαν ως κατοικίδια βοοειδή από το 8.000 π.Χ. και με βάση όσα γνωρίζουμε σήμερα, η ανάπτυξη της ανοχής στη λακτόζη αποτέλεσε για εκείνους καθοριστικό εξελικτικό πλεονέκτημα. Το αγελαδινό γάλα περιέχει πολύτιμη βιταμίνη D (δυσεύρετη στην προϊστορική Ευρώπη με το βαρύ κλίμα και την ελάχιστη ηλιοφάνεια) και επιπλέον μπορεί να σε κρατήσει ζωντανό τις περιόδους που οι σοδειές καταστρέφονται και το κυνήγι σπανίζει. Η φυσική επιλογή ευνόησε, λοιπόν, όσους προγόνους μας ανέπτυξαν την ικανότητα να πίνουν γάλα. Αυτοί κατάφεραν να επιβιώσουν από λιμούς και δηλητηριάσεις του υδροφόρου ορίζοντα και μετέδωσαν γονιδιακά στους απογόνους τους τη συγκεκριμένη πολύτιμη ικανότητα. 

Ένα ακόμα χαρακτηριστικό παράδειγμα για το πώς η σύγχρονη ζωή επιταχύνει την εξέλιξη του είδους μας είναι η μέση θερμοκρασία του σώματός μας. Σήμερα όλοι ξέρουμε ότι ο πυρετός αρχίζει όταν το θερμόμετρο δείξει παραπάνω από τους 36,6°C, ενώ δύο μόλις αιώνες νωρίτερα, οι 37°C ήταν η κοινώς αποδεκτή φυσιολογική μέση θερμοκρασία. Σύμφωνα με την Τζούλι Πάρσονετ του πανεπιστημίου του Στάνφορντ, αυτή η διαφορά οφείλεται στο γεγονός ότι σήμερα καταπολεμούμε νωρίς και αποτελεσματικά λοιμώξεις που τον 19ο αιώνα θέριζαν τους κατοίκους των πόλεων, προκαλώντας τους χρόνιες φλεγμονές, οι οποίες με τη σειρά τους είχαν ως παρενέργεια την αύξηση του μεταβολικού ρυθμού και -κατά συνέπεια- του πυρετού. Βεβαίως, το ότι είμαστε πιο δροσεροί από τους homo sapiens της πρώτης βιομηχανικής εποχής δεν είναι απαραίτητα θετικό: ο δικός μας οργανισμός χρειάζεται κατά μέσο όρο 150 θερμίδες λιγότερες ημερησίως για να εξυπηρετήσει τις μεταβολικές του ανάγκες, αλλά εμείς δεν τρώμε λιγότερο από τους προγόνους μας – το αντίθετο μάλιστα. Η δρ. Πάρσονετ και οι συνάδελφοί της εκτιμούν ότι  οι σημερινοί άνθρωποι θα καταγραφούμε στο χρονολόγιο του homo sapiens ως οι παχύτεροι εκπρόσωποι του είδους μας. 

Σημαντικές μεταλλάξεις λόγω του σύγχρονου τρόπου ζωής έχουν καταγραφεί τόσο στο ανοσοποιητικό μας σύστημα όσο και στη δόμηση των οστών μας. Όπως συνόψισε ο Μαρκ Τόμας, επικεφαλής της σχετικής έρευνας του London University College (2010), οι άνθρωποι που κάποτε εγκατέλειψαν την ύπαιθρο και συνωστίστηκαν σε μικρούς χώρους με άθλιες συνθήκες υγιεινής, αποτελώντας το θεμέλιο πάνω στο οποίο χτίστηκαν οι πρώτες μεγαλουπόλεις του κόσμου μας, χρειάστηκε να αναπτύξουν άμεσα άμυνες απέναντι σε επιδημικές ασθένειες που δεν υπήρχαν μόλις μία ή δύο γενεές πριν από τη δική τους. 

«Σήμερα έχουμε πλέον αποδείξει ότι υπάρχει στατιστική συνάφεια μεταξύ των πληθυσμών με μεγάλο ιστορικό αστικοποίησης και της γενετικής προσαρμογής τους για την καταπολέμηση της φυματίωσης», σημειώνει χαρακτηριστικά ο δρ. Τόμας, εξηγώντας ότι «όσο οι ανθρώπινοι πληθυσμοί ζούσαν νομαδικά και σε μικρές ομάδες, ήταν εκτεθειμένοι σε άλλου τύπου μολυσματικές ασθένειες, πιο οπορτουνιστικές και χρόνιες. Η μόνιμη εγκατάστασή τους σε μεγάλες αστικές περιοχές δημιούργησε νέες συνήθειες αλλά και νέες λοιμώδεις ασθένειες, στις οποίες έπρεπε να προσαρμοστούν. Η αντίσταση στις παθογένειες είναι σε μεγάλο βαθμό γενετική υπόθεση, οπότε είμαστε βέβαιοι ότι και σ’ αυτήν την περίπτωση η φυσική επιλογή έπαιξε τον ρόλο της». 

Σε σύγκριση με όλους τους προηγούμενους ανθρώπους, ο σκελετός μας είναι πιο αδύναμος και πιο ελαφρύς. Τα κόκαλά μας άρχισαν να φθίνουν πριν από περίπου 12.000 χρόνια, όταν από κυνηγοί και συλλέκτες μετατραπήκαμε σε κτηνοτρόφους και καλλιεργητές. Η νέα αυτή συνθήκη άλλαξε δραματικά τη διατροφή αλλά και την καθημερινή μας δραστηριότητα και -όπως εκτίμησε σε έρευνά της το 2014 η ανθρωπολόγος Χαμπίμπα Κιρχίρ– η τάση θα συνεχιστεί και η σκελετική μας δομή θα γίνεται όλο και λιγότερο ισχυρή, όλο και λιγότερο συμπαγής. «Εδώ και 50-100 χρόνια κινούμαστε ελάχιστα, έχουμε γίνει επικίνδυνα νωθροί στην καθημερινότητά μας», σημειώνει επεξηγηματικά η Κολίν Σο, ερευνήτρια στο Πανεπιστήμιο Κέμπριτζ. «Το σώμα μας δεν εξελίχθηκε σε βάθος τόσων χιλιετιών για να κάθεται πίσω από ένα γραφείο ή στο τιμόνι ενός αυτοκινήτου. Γενετικά έχουμε τη δυνατότητα να είμαστε τόσοι δυνατοί όσο οι ουρακοτάγκοι αλλά δεν είμαστε, γιατί δεν χρησιμοποιούμε τα οστά μας στο όριο των δυνατοτήτων τους». 

Οι επιστήμονες δεν αποκλείουν την πιθανότητα κάποια στιγμή, στο μακρινό μέλλον, το ανθρώπινο είδος να ανακτήσει τη σκελετική και μυική του δύναμη. Η κυρίαρχη υπόθεση, όμως, είναι ότι στο εξής η εξέλιξή μας θα είναι όλο και περισσότερο καθοριζόμενη από την τεχνολογική πρόοδο και τις ανακαλύψεις της γενετικής. Θεωρείται δεδομένο, μάλιστα, ότι χάρη στην τεχνολογία και τη γενετική [ή εξαιτίας τους], η ανθρωπότητα θα ξεπεράσει την ταχύτητα του φυσικού evolution. Όταν πλέον αυτό συμβεί, τίποτα δεν θα μπορεί να θεωρηθεί δεδομένο για το γονιδιακό μας μέλλον.

Η ατέρμονη μοναξιά του homo sapiens 

Μελετώντας τα απολιθώματα που έχουν έρθει στο φως μέχρι σήμερα, οι παλαιοντολόγοι εκτιμούν ότι το πρώτο μέλος της οικογένειας των ανθρωπίδων εμφανίστηκε πριν από περίπου επτά εκατομμύρια χρόνια και ήταν ο μικρόσωμος και τριχωτός Σαχελάνθρωπος του Τσαντ (Sahelanthropus Tchandensis). Έκτοτε έχουν περπατήσει στη Γη εννιά τουλάχιστον είδη ανθρώπων. Κάθε ένα από αυτά τα είδη εξελίχθηκε όταν ένας μικρός αριθμός ανθρωπίδων βρισκόταν για κάποιον λόγο αποκλεισμένος από τον γενικό πληθυσμό σε ένα περιβάλλον με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, στα οποία υποχρεώθηκε να προσαρμοστεί προκειμένου να επιβιώσει. Σε βάθος πολλών γενεών η απομονωμένη φυλή ακολουθούσε τη δική της γονιδιακή διαδρομή, στο τέλος της οποίας τα μέλη της δεν μπορούσαν πλέον να αναπαραχθούν με τον μητρικό πληθυσμό. 

Το δικό μας είδος, ο homo sapiens, εμφανίστηκε γύρω στο 195.000 π.Χ στην περιοχή της σημερινής Αιθιοπίας. Κάποιοι επιστήμονες θεωρούν ότι ήταν απευθείας απόγονος του Homo Erectus, κάποιοι άλλοι προτιμούν τη θεωρία ότι καταγόμαστε από ένα ενδιάμεσο είδος, όπως ο Άνθρωπος της Χαϊδελβέργης (Homo Heidelbergensis). Απ’ όπου κι αν προερχόταν, υπολογίζεται ότι πριν από 70.000 ή 60.000 χρόνια ο Homo Sapiens εγκατέλειψε την Αφρική και αφού επιβίωσε από την τελευταία εποχή των παγετώνων, εξαπλώθηκε σε όλες τις ηπείρους του πλανήτη εκτός από την Ανταρκτική. Στο πέρασμά του από την Ευρασία συναντήθηκε με τον Άνθρωπο του Νεάντερταλ (Homo Neanderthalensis), με τον οποίο διασταυρώθηκε γενετικά (αυτός είναι ο λόγος που όλοι έχουμε λίγο DNA Νεάντερταλ μέσα μας) και στη συνέχεια τον αφάνισε. Η εξόντωση των Νεάντερταλ μπορεί να ήταν μια τυπική γενοκτονία στο πλαίσιο του ανταγωνισμού για την επικράτηση του ισχυρότερου ή ένα ακόμα αμείλικτο χτύπημα της φυσικής επιλογής. Με τον έναν ή με τον άλλο τρόπο, πάντως, τα γονίδια του Homo Sapiens αποδείχθηκαν ισχυρότερα και ο σύγχρονος άνθρωπος κατέληξε να μείνει μόνος του στον πλανήτη. Χωρίς ανταγωνισμό, χωρίς άλλα ανθρώπινα είδη για να αναμείξει τα γονίδιά του. 

Η προσαρμογή του Homo Sapiens στα διαφορετικά περιβάλλοντα και μικροκλίματα της Γης, σε συνδυασμό με αρκετές ακόμα εξελικτικές πιέσεις, οδήγησαν στη διαμόρφωση των φυλών όπως τις ξέρουμε σήμερα (λευκοί, μαύροι κλπ). Οι παλαιοντολόγοι εκτιμούν ότι ήδη από το 10.000 π.Χ. άρχισε να αναπτύσσεται επικοινωνία μεταξύ των πληθυσμών που ζούσαν σε διαφορετικές ζώνες, με αποτέλεσμα οι φυλές αυτές να μην εξελιχθούν σε διαφορετικά είδη ανθρώπων. 

Η τελική επικράτηση και η μονοκρατορία του Homo Sapiens έχει οδηγήσει κάποιους επιστήμονες στο συμπέρασμα ότι ως είδος έχουμε φτάσει στο τέλος της εξέλιξής μας. Πολύ απλά: δεν μπορούμε να επιμιχθούμε με κανέναν, έχουμε ήδη υπερκεράσει τις περισσότερες φυσικές εξελικτικές πιέσεις (τα μωρά των ανθρώπων επιβιώνουν σε συντριπτικά ποσοστά, ακόμα κι αν είναι ασθενή ή ανάπηρα), έχουμε από πολλές απόψεις νικήσει τη φυσική επιλογή, κανείς δεν μπορεί να μας ανταγωνιστεί, συνεπώς κανείς δεν πρόκειται να μας διαδεχτεί. 

Ο διάσημος παλαιοντολόγος Στίβεν Γκουλντ (Stephen Jay Gould) συνόψισε εμφατικά τη θεωρία του τέλους της εξέλιξης πριν από περίπου 20 χρόνια: «Δεν έχει υπάρξει καμία βιολογική αλλαγή στους ανθρώπους εδώ και 40.000 ή 50.000 χρόνια. Το στοιχείο αυτό μας δείχνει ότι η εξέλιξη του είδους μας έχει επιβραδυνθεί ή έχει ήδη σταματήσει οριστικά». Το 2013, ο σερ Ντέιβιντ Ατένμπορο (ο φυσιοδίφης που δανείζει τη διάσημη φωνή του στα ντοκιμαντέρ του BBC κι εσχάτως του Netflix) εκτίμησε σε συνέντευξή του ότι «είμαστε το μόνο είδος που με τη θέλησή μας διακόψαμε τη φυσική επιλογή. Το καταφέραμε όταν διασφαλίσαμε ότι το 90-95% των νεογέννητων παιδιών μας θα επιζήσουν». Κατά τη δική του άποψη, βέβαια, «η κατάργηση της φυσικής επιλογής δεν είναι είναι ούτε τόσο σημαντική ούτε τόσο καταθλιπτική όσο ακούγεται».

“Η εξέλιξή μας θα συνεχιστεί, αλλά στο εξής θα είναι πολιτισμική, θα κληρονομούμε γνώσεις και δεξιότητες”.  

Ντέιβιντ Ατένμπορο

Τεχνητή επιλογή, μεταφυσικά διλήμματα

Οι διατυπώσεις του Γκουλντ και του Ατένμπορο έχουν de facto ακυρωθεί από την επιστημονική κοινότητα τα τελευταία χρόνια. Όπως έχει αποδειχθεί, η φυσική επιλογή δεν σταματά στην επιβίωση ενός νεογέννητου, ενώ και η περίφημη «πολιτισμική εξέλιξη» του Ατένμπορο δεν αποκλείει το γονιδιακό evolution. Αντίθετα, όπως σημείωσε σε έκθεσή του ο Άλαν Τέμπλετον (Alan R. Templeton): «Όλοι οι οργανισμοί προσαρμόζονται στο περιβάλλον τους και ο άνθρωπος δεν αποτελεί εξαίρεση. Οι πολιτισμικές κατακτήσεις καθορίζουν το περιβάλλον του ανθρώπου, κατά συνέπεια η πολιτισμική του εξέλιξη οδηγεί και έχει ήδη οδηγήσει σε προσαρμοστικό evolution».

Η επανάσταση του γάλακτος που αναφέρθηκε νωρίτερα, όπως και η ανθεκτικότητα σε σύγχρονους ιούς είναι παραδείγματα αυτής της προσαρμοστικής εξέλιξης. Σε έκθεση που δημοσιεύθηκε το 2007, ο Χένρι Χάρπεντινγκ (Henry C. Harpending) και ο Τζον Χοκς (John Hawks), σε συνεργασία με τα πανεπιστήμια της Γιούτα και του Ουισκόνσιν, σημείωσαν ότι τουλάχιστον το 7% του ανθρώπινου γονιδιώματος έχει υποστεί μεταλλάξεις τα τελευταία 5.000 χρόνια. Πολλές απ’ αυτές τις γονιδιακές αλλαγές προέκυψαν από την ανάγκη της προσαρμογής του στο φυσικό, αλλά και στο τεχνητό -το διαμορφωμένο από τον ίδιο τον άνθρωπο- περιβάλλον. 

Σε άλλη μελέτη, του πανεπιστημίου Χάρβαρντ, καταγράφονται πρόσφατες αλλαγές σε περισσότερες από 300 περιοχές του ανθρώπινου γονιδιώματος, οι οποίες σχετίζονται με τη βελτίωση των πιθανοτήτων για επιβίωση και αναπαραγωγή. Τα παραδείγματα που αναφέρονται συμπεριλαμβάνουν την αυξημένη αντοχή του δέρματος των σύγχρονων ανθρώπων στην υπεριώδη ηλιακή ακτινοβολία, τη γονιδιακή ανθεκτικότητα σε ασθένειες όπως η ελονοσία που εντοπίστηκαν σε κάποιες φυλές της Αφρικής, την προσαρμογή των πνευμόνων όσων ζουν στα υψίπεδα των Άνδεων στη συνθήκη του λιγοστού οξυγόνου, αλλά και την εμφάνιση του λευκότερου δέρματος και των γαλάζιων ματιών στους κατοίκους της Βόρειας Ευρώπης. Εντελώς κόντρα στην επιφανειακή κοινή αντίληψη, οι ερευνητικές ομάδες των Χάρπεντινγκ και Χοκ κατέληξαν ότι τα τελευταία 10.000 χρόνια οι άνθρωποι έχουν εξελιχθεί 100 φορές ταχύτερα σε σχέση με οποιαδήποτε άλλη χρονική περίοδο, ακόμα και σε σύγκριση με την εποχή κατά την οποία οι πρώτοι ανθρωπίδες διαχωρίστηκαν ως είδος από τους προγόνους των σύγχρονων χιμπατζήδων. 

Και ο ρυθμός αυτός της εξέλιξής μας επιταχύνεται όλο και περισσότερο, αφού τα δεδομένα γύρω μας αλλάζουν όλο και πιο γρήγορα. Ο 20ος αιώνας από μόνος του ευθύνεται για κάποιες από τις συγκλονιστικότερες αλλαγές στις συνθήκες ζωής του ανθρώπινου είδους. Η εξέλιξη των συγκοινωνιών και η παγκοσμιοποίηση πρακτικά κατήργησαν την απομόνωση των εθνοτικών και φυλετικών ομάδων. Η γονιδιακή μας δεξαμενή είναι πλέον μια μεγάλη πισίνα στην οποία κολυμπάνε κώδικες DNA που κάποτε διαμορφώνονταν μονομερώς, σε απομονωμένες και αποκλεισμένες κοινότητες.

“Αυτή η πρωτοφανής κινητικότητα της ανθρωπότητας είναι πολύ πιθανό να οδηγήσει σε μια πρωτοφανή ομογενοποίηση του είδους μας” 

Την ίδια στιγμή, το γεγονός ότι οι φυσικοί θηρευτές και η απολυταρχία της φυσικής επιλογής δεν διαμορφώνουν πλέον τους κανόνες της επιβίωσής μας, δημιουργεί μία ακόμα νέα συνθήκη: άνθρωποι οι οποίοι κάποτε δεν θα κατάφερναν να επιζήσουν μετά τη γέννα, σήμερα φτάνουν με επιτυχία στην αναπαραγωγική ηλικία και κληροδοτούν τα άλλοτε καταδικασμένα γονίδιά τους στην επόμενη γενιά. Όπως το έθεσε ο Στιβ Τζόουνς (Steve Jones), ερευνητής του Πανεπιστημίου του Κάρντιφ, σε ομιλία του το 2002: «Τα πράγματα έχουν σταματήσει να εξελίσσονται προς το καλύτερο ή προς το χειρότερο για το είδος μας. Αν θέλετε να μάθετε τι είναι η ουτοπία, ρίξτε μια ματιά γύρω σας – αυτό είναι». 

Στην εξελικτική ουτοπία που ζούμε, στα περισσότερα μέρη του κόσμου σχεδόν όλοι έχουν την ευκαιρία να επιβιώσουν και να δημιουργήσουν απογόνους – οι δυνατοί και οι προνομιούχοι, οι αδύναμοι και φτωχοί έχουν περίπου τις ίδιες πιθανότητες για αναπαραγωγή. Τα γενετικά πλεονεκτήματα θα βοηθήσουν, φυσικά, κάποιους να ζήσουν καλύτερα ή να διαπρέψουν, αλλά τελικά η πολιτιστική κληρονομιά του καθενός και όχι η γονιδιακή είναι αυτή που θα επηρεάσει καθοριστικότερα την τροχιά της ζωής του. 

Αυτή η σκέψη μπορεί ίσως να περιγράψει με μια οξύμωρη ποιητική ακρίβεια την εξέλιξη της εξελικτικής πορείας του ανθρώπινου είδους: το evolution θα συνεχιστεί, αλλά πιθανότατα ως μία πρωτίστως μιμητική και όχι γενετική διαδικασία. Οι αλλαγές δεν θα είναι τόσο ορατές πάνω μας, αφού δεν θα αφορούν το σκελετικό ή το μυϊκό μας σύστημα, αλλά θα καθορίζουν τη συμπεριφορά και τις επιλογές μας και θα διαμορφώσουν της παραμέτρους για τη νέα Φυσική Επιλογή, η οποία δεν θα είναι πλέον φυσική, αλλά τεχνητή και κατευθυνόμενη. Στο κάτω-κάτω, ο άνθρωπος έχει ήδη τολμήσει (και καταφέρει) να αλλάξει ή να επαναπρογραμματίσει την εξέλιξη αναρίθμητων φυτών και ζώων γύρω του. Γιατί να μην κατευθύνει και τη δική του εξέλιξη, ειδικά τώρα που είναι σε θέση να το κάνει συνειδητά και πολύ πιο σύντομα και πιο στοχευμένα από τη Φύση; 

Ήδη στο πεδίο της μελέτης της ανθρώπινης συμπεριφοράς, οι γενετιστές έχουν αποκωδικοποιήσει χρωμοσωμικά συγκεκριμένες διαταραχές αλλά και ολόκληρα μοτίβα προδιάθεσης σε τομείς όπως η σεξουαλικότητα και η ανταγωνιστικότητα. Κάποια απ’ αυτά τα γονίδια είναι κληρονομήσιμα – σε λίγο, ένας τυπικός προγεννητικός έλεγχος θα μπορεί να τα εντοπίσει και μια τυπική φαρμακευτική αγωγή να αναστείλει τη δράση τους ή έστω να ελαχιστοποιήσει την ικανότητά τους. Το επόμενο βήμα μπορεί να είναι κάτι πιο παρεμβατικό: αργά ή γρήγορα θα φτάσουμε στο σημείο να αφαιρούμε ή να αντικαθιστούμε συγκεκριμένα γονίδια από το γονιδίωμα ή να διαμορφώνουμε ολόκληρα γονιδιώματα. 

Αυτό, βέβαια, είναι ένα τεράστιο βήμα. Όχι μόνο επιστημονικό αλλά και υπαρξιακό. Αν το επιχειρήσουμε, ρισκάρουμε να διανύσουμε ως είδος την απόσταση που χωρίζει την εξελικτική ουτοπία από τη δυστοπία. Σ’ αυτό ακριβώς το σημείο βρισκόμαστε όμως: τα διλήμματα που θέτουν οι γενετιστές μάς έχουν οδηγήσει στο κατώφλι της ευγονικής. Το αν θα το διασχίσουμε είναι -ευτυχώς ή δυστυχώς- στη δική μας ευχέρεια. 

The post Εξελίσσεται ακόμα το ανθρώπινο είδος; appeared first on 2045.gr.

Στις καθιερωμένες ανασκοπήσεις του έτους που φεύγει, αναπόφευκτα οι περισσότεροι θα πουν ότι είναι η χρονιά του νέου κορονοϊού. Τουλάχιστον όσο βλέπουν το ποτήρι μισοάδειο. Όσοι όμως το βλέπουν μισογεμάτο, θα πουν ότι ήταν η χρονιά της επιστήμης. Τους τελευταίους μήνες, η επιστημονική κοινότητα συσπειρώθηκε με πρωτοφανή ομοψυχία, αλληλεγγύη και εργατικότητα κατά του αόρατου εχθρού.

Επιστήμονες, ερευνητές, εμπειρογνώμονες και ειδικοί από δεκάδες κλάδους αφιέρωσαν αναρίθμητες εργατοώρες για να καταπολεμήσουν το φονικό παθογόνο. Και λίγο πριν το κλείσιμο της χρονιάς, αχνοφαίνεται το φως που θα σημάνει την επικράτηση της ανθρωπότητας έναντι του ιού. Τα ασφαλή και αποτελεσματικά εμβόλια, οι υπό ανάπτυξη θεραπείες, η γονιδιακή ανάλυση του ιού, η χωρίς προηγούμενο επιστράτευση της τεχνολογίας, είναι μερικές μόνο αποδείξεις αυτού του εν εξελίξει θριάμβου της επιστημονικής κοινότητας. Του ανέλπιστου θριάμβου των nerds.

Η πανδημία έφερε στο προσκήνιο τους αφανείς ήρωες των εργαστηρίων και των ερευνητικών κέντρων. Έδωσε δημόσιο βήμα και ανήκουστων διαστάσεων και χρόνου προβολή σε καθηγητές πανεπιστημίου, γιατρούς και ειδικούς που μέχρι σήμερα είχαν την ευκαιρία να μιλήσουν μόνο σε κλαδικά συνέδρια και κλειστά fora. Κι όμως, οι εισηγήσεις τους πλέον γίνονται σε prime-time, οι αναρτήσεις τους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποκτούν viral διαστάσεις, ενώ οι ίδιοι είναι πλέον όχι απλώς αναγνωρίσιμοι αλλά έχουν αποκτήσει βεληνεκές rock-star.

Δεν πρέπει να υπάρχει ούτε ένας κάτοικος της χώρας μας που να μην αναγνωρίζει τον Σωτήρη Τσιόδρα.

Ή Αμερικανός που να αγνοεί τον Άντονι Φάουτσι, επικεφαλής της αμερικανικής task-force κατά της πανδημίας και διευθυντή του Εθνικού Ινστιτούτου Αλλεργιών και Λοιμωδών Νοσημάτων των ΗΠΑ. Ο 79χρονος επιστήμονας δεν έγινε απλώς το κεντρικό πρόσωπο πολλών εξωφύλλων και αφιερωμάτων, διαδικτυακών memes,αλλά οδήγησε πολλούς να ζητήσουν την ανακήρυξή του σε πιο «σέξι άντρα στον κόσμο». Μεταξύ των οποίων, και ο Μπραντ Πιτ.

Τατουάζ με τη φιγούρα του λοιμωξιολόγου

Εξίσου γρήγορα και εντυπωσιακά εκτοξεύτηκε και η δημοφιλία του Κρίστιαν Ντρόστεν στη Γερμανία. Δεν είναι μόνο ότι το podcast του είναι το δημοφιλέστερο της γερμανικής γλώσσας, αλλά ότι ο cult ιολόγος θεωρείται πλέον μία από τις πιο συζητημένες προσωπικότητες της χώρας.

Όπως και ο Σουηδός Άντερς Τέγκνελ που ηγήθηκε της εναλλακτικής προσέγγισης της Σκανδιναβικής χώρας. Παρά τα αμφιλεγόμενα αποτελέσματα της τακτικής που εισηγήθηκε ο 64χρονος λοιμωξιολόγος, οι συμπατριώτες του τον σέβονται και ακολουθούν με ευλάβεια τις συστάσεις του. Παρεμπιπτόντως, κάποιος χτύπησε τατουάζ στο μπράτσο του τη φιγούρα του Καθηγητή.

“Οι επιστήμονες είναι οι νέοι rock stars. Καθηγητές και ερευνητές απολαμβάνουν πλέον του σεβασμού και της εκτίμησης ανθρώπων που μέχρι πρότινος τους αγνοούσαν εντελώς”

Παράλληλα όμως με τους προβεβλημένους λοιμωξιολόγους και επιδημιολόγους, στη δημόσια σφαίρα αναδεικνύονται πολυάριθμες ακόμη φωνές. Αρκεί να αναρωτηθούμε πόσοι γνώριζαν τέτοιες ημέρες πέρυσι την Καθηγήτρια Εντατικολογίας Αναστασία Κοτανίδου; Πόσοι άκουγαν τρεις φορές την εβδομάδα τις τοποθετήσεις του επίκουρου καθηγητή Υγιεινής και Επιδημιολογίας, Γκίκα Μαγιορκίνη; Πόσοι ακολουθούσαν στο facebook και το twitter τον Ηλία Μόσιαλο και τον Μανώλη Δερμιτζάκη; Ή ποιος θα το έλεγε ότι πολλά μέσα θα ανακήρυσσαν «Προσωπικότητα της χρονιάς» τον μέχρι πρότινος άγνωστο στο ευρύ κοινό, CEO της Pfizer: Τον Θεσσαλονικό Άλμπερτ Μπουρλά που ηγήθηκε της προσπάθειας ταχύτατης ανάπτυξης του πρώτου εγκεκριμένου εμβολίου κατά της Covid-19.

Η επιστήμη στο ευρύ κοινό

H προβολή –σε ορισμένες περιπτώσεις και υπερπροβολή– επιστημόνων και εμπειρογνωμόνων ισοδυναμεί με το ευρύτερο πείραμα επικοινωνίας της επιστήμης. Όπως έχει αποδειχθεί τους τελευταίος μήνες, η ξεκάθαρη, βασισμένη σε πραγματικά γεγονότα και επιστημονικές αποδείξεις, επικοινωνία δύναται ακόμη και να μειώσει το άγχος και να βελτιώσει την αίσθηση ευημερίας των πολιτών.

«Η επιστήμη και οι φορείς της πρέπει οπωσδήποτε να φέρουν το ευρύ κοινό όσο πιο κοντά γίνεται» λέει στο 2045.gr ο Δρ. Σπύρος Κιτσινέλης, Υπεύθυνος Επικοινωνίας της Ένωσης Ελλήνων Χημικών. «Ζούμε σε έναν κόσμο επιστημονικό και τεχνολογικό με πολλές προκλήσεις και γρήγορες εξελίξεις οπότε ο πολίτης μόνο όταν είναι σωστά ενημερωμένος θα μπορεί να πάρει σωστές αποφάσεις για το μέλλον το δικό του και των παιδιών του» προσθέτει. «Για μια ακόμη φορά, με όπλα μας την επιστήμη και τους αμέτρητους εργάτες της, στο τέλος θα βγούμε νικητές και σε αυτόν τον αγώνα. Θα πολεμούν κάποιοι που μοχθούν πάνω από βιβλία, μέσα σε εργαστήρια και δίπλα σε ασθενείς, για όλους μας. Κάθε φορά» τονίζει.

Όσον αφορά την επικοινωνία της επιστήμης μέσω social media, ο Σπύρος Κιτσινέλης επισημαίνει: «Αν και όλοι μας κάποιες στιγμές θα αναπαράγουμε ατεκμηρίωτες θέσεις, διότι οι αιτίες είναι πολλές και άρρηκτα συνδεδεμένες με την ανθρώπινη φύση, συνήθως οι πιθανότητες αυξάνονται όταν δεν υπάρχει επιστημονικός εγγραμματισμός και επιστημονική εκπαίδευση διότι η επιστήμη δεν είναι μόνο ένα σύνολο πληροφοριών και γνώσεων, αλλά τρόπος σκέψης και μεθοδολογία τεκμηρίωσης. Γι’ αυτό και είναι εξαιρετικά σημαντικός ο ρόλος των επιστημών στα σχολεία αλλά και ο ρόλος της επικοινωνίας της επιστήμης στο ευρύ κοινό».

“Μια κοινωνία στην οποία η επιστήμη έχει κύριο ρόλο και λόγο είναι μια κοινωνία πληροφορίας και κριτικής σκέψης και όχι κοινωνία αυθαίρετων ιδεών, δογματισμών και προκαταλήψεων“

Λόγω της παραπληροφόρησης και των θεωριών συνωμοσίας που κυκλοφορούν ευρέως στα κοινωνικά δίκτυα, είναι κρίσιμο να έρθουν οι νέοι και δη οι μαθητές ακόμη πιο κοντά στην επιστήμη. «Ο πραγματικός κόσμος και ο κόσμος της επιστήμης είναι πολύ πιο μαγικός από οποιοδήποτε παραμύθι» σημειώνει. Απλώς θέλει λίγη τόλμη και λίγο κόπο για να κάνεις τα πρώτα βήματα και να ανακαλύψεις όσα είναι εκεί».

Όπως τονίζει ο Δρ. Σπύρος Κιτσινέλης: «Μια κοινωνία στην οποία η επιστήμη έχει κύριο ρόλο και λόγο είναι μια κοινωνία πληροφορίας και κριτικής σκέψης και όχι κοινωνία αυθαίρετων ιδεών, δογματισμών και προκαταλήψεων». Επισημαίνει επίσης ότι ανοιχτόμυαλος δεν είναι αυτός που υιοθετεί έτσι αβίαστα οτιδήποτε αυθαίρετο επειδή του ακούγεται ωραίο. «Να είσαι ανοιχτόμυαλος σημαίνει να ελέγχεις την εγκυρότητα οποιασδήποτε θέσης, να κρίνεις με βάση τα στοιχεία και να αναθεωρείς μόλις έχεις νέα δεδομένα. Αυτό σημαίνει ούτε “Ναι σε όλα” ούτε ότι μένεις κολλημένος στις αρχικές σου θέσεις ισοβίως. Κάθε τι κρίνεται και ελέγχεται χωρίς παρωπίδες και χωρίς προκαταλήψεις και το αποτέλεσμα δεν έχει να κάνει με το γούστο σου».

Η επιστημονική πρόοδος ισοδυναμεί με ελπίδα

Ακόμη και σε μια τόσο δύσκολη χρονιά για την ανθρωπότητα, η πρόοδος της επιστήμης και της τεχνολογίας διέδωσε παντού την ελπίδα. Η πρωτοφανής κινητοποίηση της επιστημονικής κοινότητας στη μάχη με την COVID-19 είχε ως συνέπεια την πρωτοφανών διαστάσεων παραγωγή άρθρων, μελετών και ερευνών. Έχουν ήδη δημοσιευτεί πάνω από 150.000 άρθρα ενώ στην πλατφόρμα PubMed έχουν ανέβει περίπου 85.000 δημοσιεύσεις. Εκτός από την πανδημία βέβαια υπάρχουν αναρίθμητα ζητήματα και προκλήσεις για την επιστημονική κοινότητα. Αν ανοίξουμε ελαφρώς την εστίαση, αντικρίζοντας τη μεγάλη εικόνα, εύκολα θα αντιληφθούμε τη συμβολή της επιστήμης στον σύγχρονο πολιτισμό.

«Ο κόσμος αλλάζει προς το καλύτερο αν δούμε τη μεγάλη εικόνα. Είναι εύκολο να κοιτάξουμε καταστροφές, πολέμους, εγκλήματα, πείνα και να πούμε ότι όλα είναι τα ίδια χάλια ή και χειρότερα. Όμως στη σημερινή εποχή λιγότεροι άνθρωποι πεινάνε, λιγότερα παιδιά χάνουν τη ζωή τους από αρρώστιες, το προσδόκιμο ζωής παντού αυξάνεται, λιγότερος κόσμος είναι αναλφάβητος, και όλα αυτά χάρη στην επιστήμη, την τεχνολογία και την εξάπλωση της πληροφορίας» λέει στο 2045.gr ο Δρ. Σπύρος Κιτσινέλης, Υπεύθυνος Επικοινωνίας Ένωσης Ελλήνων Χημικών. «Αν έχει αλλάξει η ζωή των ανθρώπων μέσα στους αιώνες οφείλεται κυρίως στην εξέλιξη της επιστήμης η οποία έχει συνέπειες βαθύτερες και μεγαλύτερες από αυτό που συνήθως βλέπουμε, δηλαδή τις τεχνολογίες που γεννιούνται για να αντιμετωπίσουμε αρρώστιες και τα εμπόδια της φύσης» επισημαίνει ο κ. Κιτσινέλης. «Για παράδειγμα όταν νέες τεχνολογίες χαρίζουν σε κοινωνίες περισσότερη ευμάρεια και ευκολότερη διαβίωση, τότε αυτό έχει και ηθικές συνέπειες για τον άνθρωπο». Όπως μας λέει ο κ. Κιτσινέλης η επιστημονική μέθοδος είναι το καλύτερο εργαλείο που έχει αναπτύξει η ανθρωπότητα για να βρίσκει απαντήσεις, λύσεις και να ξεκλειδώνει τα μυστικά του κόσμου.

The post 2020: Ο θρίαμβος των nerds appeared first on 2045.gr.