Τόσο περίπου μας πήρε μέχρι να εξελιχθούμε από μονοκύτταρο πλαγκτόν που επέπλεε στους αρχαίους ωκεανούς, στον πρώτο ανθρωπίδα. Από εκεί και πέρα όλα συνέβησαν αστραπιαία. Χρειαστήκαμε μόλις 2,8 εκατομμύρια χρόνια για να διανύσουμε την απόσταση από τον Αυστραλοπίθηκο ως τον σύγχρονο Homo Sapiens και απ’ ό,τι φαίνεται συνεχίζουμε με το πόδι στο γκάζι. H επιστήμη έχει αποφανθεί ότι το ανθρώπινο είδος εξελίσσεται εδώ και δύο αιώνες πιο γρήγορα από ποτέ, ενώ ο ρυθμός της εξέλιξής του μοιάζει να επιταχύνεται ακόμα περισσότερο στις σύγχρονες γενιές. 

Πώς θα είμαστε, άραγε σε 2,8 εκατομμύρια χρόνια από σήμερα; Ή έστω σε ένα εκατομμύριο χρόνια ή σε μερικές εκατοντάδες δεκαετίες από σήμερα; Η πρόβλεψη για τον μακρινό χρονικό ορίζοντα είναι πρακτικά αδύνατη – το φυσικό και το τεχνητό μας περιβάλλον θα έχουν υποστεί σ’ αυτό το διάστημα μεταβολές που δεν μπορούμε σήμερα ούτε καν να διανοηθούμε και θα έχουν υποχρεώσει το είδος μας σε ανάλογες απρόβλεπτες προσαρμογές. 

Για τον πιο ταπεινό ορίζοντα του κοντινού μέλλοντος, όμως, έχουν ήδη διατυπωθεί αρκετές επιστημονικές θεωρίες. Δεν είναι όλες ενθαρρυντικές για τον Homo Futuris, αλλά τουλάχιστον εκπορεύονται από μια κοινή πηγή η οποία, υπό συνθήκες, μπορεί να είναι παρήγορη: η εξέλιξη του ανθρώπινου είδους θα είναι στο εξής μια ανθρώπινη υπόθεση.

“Φτάνοντας στον 21ο αιώνα, έχουμε καταφέρει να εξουδετερώσουμε τους φυσικούς μας καταπιεστές, έχουμε προσαρμόσει το περιβάλλον στις δικές μας ανάγκες (ή στη δική μας παράνοια) και εν πολλοίς έχουμε ξεπεράσει τη Φυσική Επιλογή. Το τι θα απογίνουμε από εδώ και πέρα είναι -σε κάποιον βαθμό- στο δικό μας χέρι και στη δική μας ευθύνη.” 

Γηραιότεροι 

Στο μέλλον θα ζούμε περισσότερο, αυτό είναι βέβαιο. Και όχι στο μακρινό μέλλον – κάποια από τις αμέσως επόμενες γενιές θα κληθεί να αποφασίσει αν ο άνθρωπος πρέπει (ή αν δικαιούται) να ζει μέχρι τα 150. 

Οι φυσικοί κύκλοι της ζωής κάθε είδους διαμορφώνονται ανταποκρινόμενοι στους ρυθμούς της θνησιμότητάς του. Αυτή είναι η αιτία για την οποία τα ζώα που δεν έχουν πολλούς θηρευτές μονίμως στο κατόπι τους αναπτύσσουν μεγαλύτερη διάρκεια ζωής. Ο καρχαρίας της Γροιλανδίας, η χελώνα των Γκαλαπάγκος και η τοξοκέφαλη φάλαινα, για παράδειγμα, φτάνουν αργά στη σεξουαλική ωριμότητα, αναπαράγονται σε μεγάλη ηλικία και ζουν για αιώνες. 

Ο άνθρωπος είχε αυτήν την πολυτέλεια ακόμα και πριν αναπτύξει πολιτισμό. Στις πρωτόγονες νομαδικές κοινωνίες η νομή της τροφής διασφάλιζε ότι ακόμα και τα μέλη της κοινότητας που δεν μπορούσαν να κυνηγήσουν δεν πέθαιναν από πείνα, ενώ τα ρόπαλα, τα δόρατα και τα βέλη τούς προσέφεραν επαρκή προστασία από τους θηρευτές. Κάποιοι έφταναν να ζουν μέχρι τα 70 τους. Βεβαίως, η παιδική θνησιμότητα άγγιζε το 50%, οπότε το μέσο προσδόκιμο ζωής δεν ξεπερνούσε τα 35 χρόνια. Μ’ αυτό το προσδόκιμο, άλλωστε, πορεύθηκε η ανθρωπότητα μέχρι τον 19ο αιώνα, διανύοντας χιλιετίες φυσικών καταστροφών, επιδημιών και πολέμων. 

Στις μέρες μας, η παιδική θνησιμότητα στον αναπτυγμένο κόσμο είναι κάτω του 1% και το προσδόκιμο ζωής είναι τα 80 έτη. Ακόμα και στην Αφρική και στις αναπτυσσόμενες ασιατικές χώρες, οι άνθρωποι μπορούν να περιμένουν ότι θα ζήσουν τουλάχιστον μέχρι τα 70 τους. Ο διπλασιασμός του προσδόκιμου ζωής, βεβαίως, οφείλεται στη βελτίωση των συνθηκών της ζωής και της υγείας μας, όχι στην εξελικτική διαδικασία, αλλά η αλλαγή της συνθήκης μακροπρόθεσμα κατευθύνει την εξέλιξή μας προς τη μακροζωία. Ήδη, όλο και περισσότεροι άνθρωποι στον πλανήτη ξεπερνούν τα 100 χρόνια ζωής – το καταγεγραμμένο ρεκόρ είναι τα 122. Στις ΗΠΑ, δύο επιστήμονες έχουν στοιχηματίσει ότι ο πρώτος άνθρωπος που θα φτάσει τα 150 έχει ήδη γεννηθεί. Κάποιοι άλλοι Αμερικανοί ερευνητές μπορεί και να ανακάλυψαν πρόσφατα τη θεραπεία για τον καρκίνο του εντέρου – κάθε χρόνο νικάμε όλο και περισσότερες αρρώστιες που μας σκοτώνουν. Επιπλέον, όλοι οι αρμόδιοι επιστήμονες συμφωνούν ότι η διαδικασία της γήρανσης είναι εν πολλοίς μια γονιδιακά προγραμματισμένη ρουτίνα φθοράς. Σύντομα θα μπορούμε να επιδράσουμε στη συμπεριφορά αυτών των γονιδίων-προγραμματιστών, επηρεάζοντας σημαντικά τη ροή της εξέλιξής μας. 

Ψηλότεροι 

Ο άνθρωπος ψηλώνει στο πέρασμα των εποχών. Ο Αυστραλοπίθηκος και ο homo habilis σπανίως έφταναν μέχρι τα 150 εκατοστά. Όλοι οι νεότεροι ανθρωπίδες -ο homo erectus, ο νεάντερταλ και φυσικά ο homo sapiens- είναι σαφώς ψηλότεροί του. 

Δεν υπάρχει καμία επιστημονική αμφιβολία ότι το ανθρώπινο είδος συνέχισε να ψηλώνει και στα ιστορικά χρόνια και ότι το κάνει ακόμα και στις μέρες μας. Χαρακτηριστικό θεωρείται το παράδειγμα των Ολλανδών, οι οποίοι είναι σήμερα ο ψηλότερος λαός του κόσμου. Κατά μέσο όρο, οι Ολλανδοί άνδρες φτάνουν στο 1.83, ενώ οι γυναίκες στο 1.70. Το ενδιαφέρον και αρκετά παράδοξο είναι ότι στα μέσα του 18ου αιώνα, το αντίστοιχο μέσο ύψος για τους Ολλανδούς άνδρες ήταν μόλις 1.65 (έχει υπολογιστεί με βάση τα στρατιωτικά αρχεία της εποχής). Την ίδια εποχή, οι Αμερικανοί στρατιώτες ήταν κατά μέσο όρο πέντε εκατοστά ψηλότεροι από τους Ολλανδούς (1.70). Στα 150 χρόνια που μεσολάβησαν μέχρι τις σημερινές έρευνες, οι Ολλανδοί φαίνεται να έχουν πάρει μεσοσταθμικά 20cm ύψους, ενώ Αμερικανοί μόλις έξι εκατοστά.

Οι ερευνητές έχουν αποφανθεί ότι αυτή η τεράστια εξελικτική διαφορά δεν οφείλεται τόσο σε περιβαλλοντικούς παράγοντες (διατροφική ποιότητα και επάρκεια, πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας κλπ), όσο στη Φυσική Επιλογή. Πολύ απλά, οι Ολλανδέζες προτιμούσαν τους ψηλότερους άνδρες για σεξουαλικούς συντρόφους, με αποτέλεσμα οι ψηλότεροι Ολλανδοί να γεννούν περισσότερα παιδιά από τους κοντύτερους συμπατριώτες τους. Σταδιακά -και φυσικά πλέον- οι νεότερες γενιές των Ολλανδών εμφανίζονταν όλο και ψηλότερες από τις παλαιότερες. 

Μια ακόμα επιστημονική βεβαιότητα είναι ότι ο σκελετός μας θα γίνεται όλο κι ελαφρύτερος, ενώ παράλληλα θα συρρικνώνεται η μυϊκή μας μάζα. Αυτές είναι αλλαγές που συμβαίνουν εδώ και χιλιάδες χρόνια στο σώμα μας, από τότε που η ανακάλυψη της γεωργίας και η κτηνοτροφία μας απάλλαξαν από το καθημερινό άχθος του κυνηγιού για την εξασφάλιση της τροφής μας. Η χρήση όλο και πιο εξελιγμένων μηχανημάτων και εργαλείων που κάνουν τις δουλειές για μας, επιταχύνει αυτή τη διαδικασία μείωσης της σωματικής μας ρώμης τους τελευταίους αιώνες. 

Σημαντική συρρίκνωση έχει καταγραφεί και στο μέγεθος των δοντιών μας, αλλά και στις διαστάσεις των γνάθων μας. Κάποτε χρειαζόμασταν δυνατά σαγόνια και πανίσχυρους τραπεζίτες για να αλέθουμε τις σκληρές φλούδες και ρίζες που αποτελούσαν βασικά στοιχεία της καθημερινής μας δίαιτας. Σήμερα τρώμε κατά βάση μαγειρεμένες ή επεξεργασμένες τροφές και η οδοντοστοιχία μας έχει ήδη προσαρμοστεί στη σύγχρονη διατροφή: πολλοί ενήλικες γύρω μας δεν θα αποκτήσουν ποτέ φρονιμίτες ή θα χρειαστεί να τους αφαιρέσουν χειρουργικά επειδή δεν θα χωράνε να αναπτυχθούν φυσιολογικά στο στόμα τους και θα πιέζουν τα διπλανά τους -μικρότερα και πολύ πιο χρήσιμα- δόντια. 

Εξυπνότεροι;  

Μια από τις πιο δημοφιλείς παρανοήσεις που έχουν προκύψει από τη χρυσή εποχή του λογοτεχνικού sci-fi είναι ότι ο δείκτης της ευφυίας ενός οργανισμού είναι ανάλογος του μεγέθους του εγκεφάλου του. Οι περισσότεροι έχουμε ζωηρές αναμνήσεις από τα κόμικς και τις εικονογραφήσεις στις οποίες οι νοήμονες εξωγήινοι αλλά και οι άνθρωποι του μέλλοντος, οι οποίοι έχουν πλέον εποικίσει άλλους πλανήτες, είναι κάτι υδροκέφαλα πλάσματα με υπερμεγέθη μυαλά που ξεχειλίζουν από τα διογκωμένα κρανία τους. Οι άνθρωποι του μέλλοντος, όμως, δεν θα είναι έτσι. Ίσα, ίσα το πιθανότερο είναι ότι θα έχουν μικρότερους εγκεφάλους από τους δικούς μας. 

Σύμφωνα με όσα μας αποκαλύπτουν τα απολιθώματα, ο ανθρώπινος εγκέφαλος τριπλασιάστηκε σε όγκο τα τελευταία έξι εκατομμύρια χρόνια, αλλά σταμάτησε να μεγαλώνει πριν από περίπου 15.000 χρόνια. Έκτοτε, μάλιστα, συρρικνώνεται – οι σύγχρονοι άνθρωποι έχουμε μικρότερους εγκεφάλους από τους αρχαίους μας προγόνους, ακόμα και από τους κοντινούς, του σκοτεινού Μεσαίωνα. Χρονικά, η διαδικασία συρρίκνωσης του μυαλού μας συμπίπτει και πάλι με την ανακάλυψη και την εξάπλωση της γεωργίας. 

Μπορεί, λοιπόν, αυτή η κάπως παράδοξη εξέλιξη να προέκυψε επειδή ως κυνηγοί και συλλέκτες είχαμε περισσότερη ανάγκη από μνήμη, προκειμένου να χαρτογραφούμε τα δέντρα, τις πηγές, τις φωλιές και τις παγίδες ολόκληρων περιοχών. Μπορεί ξαφνικά, ως καλλιεργητές, να αρχίσαμε να καταναλώνουμε λιγότερες πρωτεΐνες και λίπη, υλικά που μπορούν να χτίσουν και να συντηρήσουν έναν ευτραφή εγκέφαλο (είναι γνωστό ότι ο εγκέφαλος είναι ενεργοβόρο όργανο – καταναλώνει το 20% του ημερήσιου θερμιδικού μας προϋπολογισμού). Ή μπορεί απλά ο άνθρωπος των σύγχρονων κοινωνιών να χρειάζεται λιγότερο εγκέφαλο. Κάποτε, όλα τα μέλη της φυλής έπρεπε να έχουν πολλές δεξιότητες προκειμένου να επιβιώσουν. Όλοι τα έκαναν όλα. Σήμερα οι περισσότεροι εξειδικευόμαστε σε έναν ή σε μερικούς τομείς και τα υπόλοιπα τα αναλαμβάνουν άλλοι άνθρωποι, που έχουν διαφορετικές εξειδικεύσεις. Ο πολιτισμός μάς έχει απαλλάξει από αγγαρείες ή από την ανάγκη να κάνουμε πράγματα που δεν μας ενδιαφέρουν, αλλά μας έχει κάνει και πιο μονοδιάστατα όντα. 

Το πιο πιθανό, όμως, είναι ότι ο εγκέφαλός μας απλώς προσαρμόζεται. Είναι γνωστό πχ, ότι ο εγκέφαλος του Νεάντερταλ ήταν μεγαλύτερος από εκείνων του Homo Sapiens, αλλά ο κύριος όγκος του ήταν απασχολημένος με το να ρυθμίζει την όραση και να συντονίζει την κίνηση του Νεάντερταλ. Τα κέντρα που θα του επέτρεπαν μια καλύτερη γλωσσική επικοινωνία ή μεγαλύτερη επιδεξιότητα στη χρήση εργαλείων ήταν λιγότερο ανεπτυγμένα. Δεν είναι καθόλου δεδομένο, λοιπόν, ότι η συρρίκνωση του εγκεφάλου μας συνεπάγεται και απώλεια ευφυίας. στην προκειμένη περίπτωση δεν είναι το μέγεθος που μετράει – οι ελέφαντες και οι όρκες έχουν μυαλά πολύ μεγαλύτερα απ’ τα δικά μας.  

Μπορεί απλώς να μας συμβαίνει ό,τι κάνουμε εμείς στα κομπιούτερ μας: διατηρήσαμε στο ακέραιο τη δυνατότητα να υποδεχόμαστε, να επεξεργαζόμαστε και να συνθέτουμε πληροφορίες, αλλά το κάνουμε με λιγότερους και μικρότερους νευρώνες – επεξεργαστές. 

Μια ενδιαφέρουσα και κάπως ενοχλητική διαπίστωση είναι ότι παράλληλα με τους δικούς μας εγκεφάλους μικραίνουν και οι εγκέφαλοι των κατοικίδιων ζώων. Τα πρόβατα έχασαν το 24% της εγκεφαλικής τους μάζας από τότε που εξημερώθηκαν. Για τις αγελάδες η απώλεια ήταν της τάξης του 26%, για τα σκυλιά 30%. Είναι λογικό να υποθέσουμε ότι η εξημέρωση τους απάλλαξε από το άγχος του να σκέφτονται κάθε μέρα πού θα βρουν φαγητό και πώς θα προφυλαχτούν από τους λύκους και τ’ άλλα θηρία. Το μόνο που έχουν να κάνουν από την ώρα που ξυπνούν μέχρι την ώρα που πάνε για ύπνο, είναι ν’ ακολουθούν το κοπάδι. Μήπως, όμως, κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και σε μας, χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε ή απλά χωρίς να θέλουμε να το παραδεχτούμε; Ζούμε σε μεγαλουπόλεις μαζί με εκατομμύρια άλλους ανθρώπους με τους οποίους συνάπτουμε στη διάρκεια της ζωής μας χιλιάδες σημαντικές ή ασήμαντες και παροδικές σχέσεις. Η επιβίωσή μας ανάμεσά τους μας υποχρεώνει να είμαστε εξωστρεφείς, ανεκτικοί και -αναγκαστικά- περισσότερο κομφορμιστές. Από το πρωί που ξυπνάμε μέχρι την ώρα που πάμε για ύπνο, ακολουθούμε, αποφεύγουμε, συγχρωτιζόμαστε ή χειραγωγούμε το κοπάδι μας. 

Πανομοιότυποι 

Οι φυλές όπως τις γνωρίζουμε σήμερα (λευκοί, μαύροι, κίτρινοι κλπ), διαμορφώθηκαν όταν πλέον ο homo sapiens είχε κυριαρχήσει και είχε εποικίσει ολόκληρο τον πλανήτη. Μεγάλες ομάδες ανθρώπων βρέθηκαν απομονωμένες, περικυκλωμένες από ερήμους, ωκεανούς, ορεινούς όγκους, παγετώνες και τεράστιες αποστάσεις και ανέπτυξαν τα χαρακτηριστικά που απαιτούσε κάθε φορά η προσαρμογή στο τοπίο, στο κλίμα, αλλά και στο κοινωνικό περιβάλλον που διαμορφώθηκε – στον τρόπο ζωής και στα πρότυπα της ομορφιάς που αναπτύχθηκαν σε κάθε περιοχή. 

Σήμερα οι αποστάσεις έχουν εκμηδενιστεί και τα κάθε είδους όρια -γεωφυσικά, φυλετικά, θρησκευτικά κλπ- έχουν καταργηθεί. Οι άνθρωποι αναμειγνύονται. Αυτή η ανάμειξη συνέβαινε έτσι κι αλλιώς τους τελευταίους αιώνες των αυτοκρατοριών και της αποικιοκρατίας, αλλά πλέον λειτουργούμε πρακτικά σαν να είμαστε ένας παγκόσμιος πληθυσμός. Κάθε πιθανός παρτενέρ απέχει από μας το πολύ μία – δυο πτήσεις. Είναι εύκολο να συναντηθούμε, να συνευρεθούμε σεξουαλικά και να αναπαραχθούμε. 

Αυτό ίσως οδηγήσει στην ομογενοποίηση του είδους μας. Στη δημιουργία ενός υβριδικού ανθρώπου που θα συνδυάζει αφρικανικά, ευρωπαϊκά, αυστραλιανά, ασιατικά και αμερικανικά χαρακτηριστικά, τα οποία σταδιακά θα δημιουργήσουν ένα γενετικό καλούπι. Κοινώς: θα μοιάζουμε όλοι μεταξύ μας ή τουλάχιστον θα προσεγγίζουμε εμφανισιακά ένα κοινό πρότυπο, έναν παγκόσμιο μέσο όρο. 

Το πρώτο που θα μας συμβεί είναι ότι το δέρμα μας σκουρύνει μεσοσταθμικά. Εδώ και δεκαετίες οι πληθυσμοί των αφρικανικών χωρών πολλαπλασιάζονται, ενώ οι λευκοί πληθυσμοί του δυτικού κόσμου συρρικνώνονται. Είναι, λοιπόν, θέμα χρόνου τα γονίδια των μαύρων Homo Sapiens να επικρατήσουν σε ποσοστό επαρκές ώστε να αλλάξει ο μέσος χρωματικός τόνος του δέρματος της ανθρωπότητας. Τα υπόλοιπα θα τα αναλάβει η Σεξουαλική Επιλογή, η οποία αναμένεται να αποτελέσει τον βασικό κινητήρα της εξελικτικής διαδικασίας, από τη στιγμή που ο ανθρώπινος πολιτισμός αδρανοποίησε τις άλλες φόρμες της Φυσικής Επιλογής. Όταν ισχύσει αυτό, θα γίνουμε όλοι πιο όμορφοι και γοητευτικοί, αλλά με τον ίδιο τρόπο, υπακούοντας στη νόρμα της Σεξουαλικής Επιλογής αλλά και στις πιέσεις των media που θα προωθούν όλο και πιο εντατικά πολύ συγκεκριμένα πρότυπα ομορφιάς, επιτυχίας κλπ. 

Ο H.G. Wells έχει ήδη περιγράψει έναν τέτοιο κόσμο υβριδίων. Στη «Μηχανή που Ταξιδεύει στον Χρόνο», οι ανώτερες τάξεις μετά από πολλές γενιές στις οποίες αναπαράγονταν μεταξύ τους εξελίχθηκαν στους όμορφους αλλά κάπως άχρηστους Ελόι, ενώ οι εργάτες και τα κατώτερα στρώματα απέγιναν οι κακοφτιαγμένοι αλλά καταφερτζήδες Μόρλοκ. Δεν χρειάζεται, όμως, να φτάσουμε μέχρι την επιστημονική φαντασία για να ενισχύσουμε τη θεωρία των υβριδίων. Τα διλήμματα που θέτει σήμερα η ευγονική μάς ανοίγουν ένα παράθυρο σ’ αυτόν τον αβέβαιο κόσμο. 

Στις μέρες μας, οι γενετιστές που ασχολούνται με την τεχνητή γονιμοποίηση μπορούν με έναν προεμφυτευτικό έλεγχο να γνωρίζουν το φύλο, το χρώμα, τη χρωμοσωμική ισορροπία και τη γονιδιακή προδιάθεση ενός εμβρύου όσο αυτό είναι ακόμα στο εργαστήριο, στην κατάσταση της βλαστοκύστης. Αν στο μέλλον αυτές οι πληροφορίες γίνουν διαθέσιμες στους γονείς των εμβρύων κι εκείνοι έχουν τη δυνατότητα να προγραμματίζουν την εμφάνιση, την ευφυΐα και τη μακροζωία των παιδιών τους, το πιθανότερο είναι πώς θα το κάνουν. Τα ψηλά, ευφυή και αγέραστα παιδιά θα αποκτήσουν απογόνους που θα τους μοιάζουν και η Φυσική Επιλογή θα αναλάβει ξανά δράση, ώστε στο απώτερο μέλλον να τους μοιάζει όλη η ανθρωπότητα. Ακόμα κι αν τα γονίδια της αριστείας δεν δημιουργήσουν σταδιακά ένα νέο ανθρώπινο είδος, είναι βέβαιο ότι θα διαμορφώσουν έναν διαφορετικό, υβριδικό homo sapiens. 

Διαφορετικοί 

Η τεχνολογία αναμένεται να παίξει σημαντικό ρόλο στο ανθρώπινο evolution. Ακόμα κι αν δεν αποκτήσουμε κάποτε συμβιωτική σχέση με τις μηχανές και δεν εξελιχθούμε σε cyborgs, οι μηχανές θα επηρεάσουν καθοριστικά το γονιδίωμά μας. Οι υπολογιστές και το διαδίκτυο δημιουργούν ήδη ένα νέο είδος πίεσης στη Σεξουαλική Επιλογή μας. Πολλά ζευγάρια γνωρίζονται online. Εξελιγμένοι αλγόριθμοι ευθύνονται για επιτυχημένα ή λιγότερο επιτυχημένα matches και όλο και περισσότεροι άνθρωποι γύρω μας κάνουν ό,τι μπορούν προκειμένου να επωφεληθούν στον μέγιστο βαθμό από τους υπολογισμούς τους. Αυτή η σχέση έχει αρχίσει να γίνεται αμφίδρομη: ικανοποιούμε τις παραμέτρους του αλγόριθμου, προκειμένου εκείνος να ικανοποιήσει καλύτερα τις σεξουαλικές, συναισθηματικές ή κοινωνικές μας ανάγκες. Ακούγεται δυστοπικό, αλλά σε κάποιο βαθμό συμβαίνει ήδη: ένας ψηφιακός κώδικας αποφασίζει ποιος γενετικός κώδικας θα κληροδοτηθεί στις επόμενες γενιές. 

Υπάρχουν και τα πολύ δυσοίωνα αλλά ευτυχώς όχι πολύ επιστημονικά τεκμηριωμένα σενάρια για το πού μας οδηγεί εξελικτικά η τεχνολογία. H Maple Holistics, για παράδειγμα, κατασκεύασε τη φρικτή Mindy, ένα τρισδιάστατο μοντέλο ανθρώπου που θα έχει γεννηθεί 100 περίπου χρόνια μετά από εμάς και θα έχει προσαρμοστεί γενετικά στη χρήση mobile συσκευών. H Minty έχει καμπούρα, αλλά δεν έχει λαιμό, για να κοιτά απρόσκοπτα σε οθόνες. Έχει μικρότερο εγκέφαλο αλλά παχύτερο κρανίο και διπλό αμφιβληστροειδή που την προστατεύουν από τις ακτινοβολίες και μόνιμο σύνδρομο καρπιαίου σωλήνα. Σίγουρα δεν θέλουμε να γίνουμε σαν τη Mindy. 

Εξίσου αποτροπιαστικός ήταν και ο Graham, το τρισδιάστατο γλυπτό σε φυσικό μέγεθος που δημιουργήθηκε κατά παραγγελία του Υπουργείου Συγκοινωνιών της Αυστραλίας, προκειμένου να αποκτήσουμε μια εικόνα του πώς θα μοιάζουν οι άνθρωποι αν εξελιχθούν με τρόπο που θα τους επιτρέπει να επιβιώνουν από αυτοκινητικά ατυχήματα. Παράξενη ιδέα, τρομακτική υλοποίηση. Σίγουρα δεν θέλουμε να γίνουμε σαν τον Graham. 

H τεχνολογία, επίσης, είναι αυτή που θα μας βοηθήσει να αποικίσουμε άλλους πλανήτες όταν πλέον θα έχουμε ξεζουμίσει τον δικό μας. Εννοείται ότι κανείς δεν μπορεί να προβλέψει τι θα συμβεί στο σώμα μας αν χρειαστεί να προσαρμοστεί σε βάθος πολλών γενεών στις συνθήκες ζωής ενός πλανήτη όπως ο Άρης, με λιγότερη βαρύτητα, λιγότερο οξυγόνο και πολύ περισσότερο κρύο. Η απομόνωση σε τόσο ιδιαίτερα και αφιλόξενα περιβάλλοντα θα οδηγήσουν τον άνθρωπο σε πρωτόγνωρες προσαρμογές. Η Φυσική Επιλογή θα επιστρέψει θριαμβεύτρια και -ποιος ξέρει;- σε βάθος χιλιετιών μπορεί να φέρει μαζί της ένα ή περισσότερα νέα είδη ανθρώπων. 

Η επιστήμη δεν ασχολείται σοβαρά με αυτές τις προοπτικές – κανένας ερευνητής δεν θα προχωρήσει σε αφορισμούς και προφητείες που μπορεί να επιβεβαιωθούν ή να διαψευσθούν σε ορίζοντα εκατομμυρίων ετών. Μια εξελικτική έκπληξη, πάντως, δεν είναι εκτός της συζήτησης. 

Σε πρόσφατη έκθεσή του, ο Τόμας Μάιλουντ, καθηγητής βιοπληροφορικής στο πανεπιστήμιο του Άαρχους της Δανίας, διατύπωσε τη ρηξικέλευθη ιδέα ότι σωματικά και κατασκευαστικά, ο Homo Sapiens μπορεί να ακολουθήσει μια αντίστροφη εξελικτική πορεία. Ο υπερπληθυσμός και το στρίμωγμα στις γιγάντιες μητροπόλεις του μέλλοντος ίσως οδηγήσουν στη δημιουργία ανθρώπων που θα καταλαμβάνουν λιγότερο χώρο και θα χρειάζονται λιγότερη ενέργεια και λιγότερους φυσικούς πόρους για να επιβιώσουν. Τα απολιθώματα δεν αποκλείουν ένα τέτοιο ενδεχόμενο: η εξέλιξη των ειδών δεν είναι συνεχής ούτε γραμμική. Δεν ακολουθεί μία μόνο κατεύθυνση. Οι οργανισμοί στο πέρασμα των χιλιετιών μπορεί να μεγαλώσουν ή να μικρύνουν. 

Αυτό που σίγουρα είναι μονόδρομος για την εξελικτική πορεία των ειδών είναι η περιπλοκότητά τους. Όλοι οι οργανισμοί, άσχετα από την εξέλιξη της φυσιολογίας τους, όσο περισσότερο επιβιώνουν τόσο πιο σύνθετοι γίνονται. Αναπτύσσουν όλο και πιο θαυμαστές δεξιότητες και προσαρμοσμένες συμπεριφορές. Με μια λέξη, προοδεύουν. Ο Homo Sapiens τα έχει πάει αντικειμενικά πολύ καλά σ’ αυτόν τον τομέα. Έχει προοδεύσει πολύ. Τόσο, ώστε να έχει σήμερα την πολυτέλεια και την προμηθεϊκή ευθύνη να κατευθύνει ο ίδιος την πρόοδό του. Κι εδώ είμαστε. Σε ένα σταυροδρόμι στο οποίο, δυστυχώς, τα απολιθώματα δεν μπορούν να μας φανούν χρήσιμα. Καλούμαστε να πάρουμε αποφάσεις για ζητήματα που δεν έχουν απασχολήσει κανέναν άνθρωπο πριν από μας. 

Ξέρουμε ότι η εξέλιξή μας θα συνεχιστεί, αλλά συνειδητοποιούμε ότι για πρώτη φορά τα γονίδιά μας θα αλλάξουν κατευθυνόμενα όχι μόνο από βιολογικούς κώδικες, αλλά και από μιμητικές διαδικασίες και τεχνολογικές πιέσεις. Για να καταφέρουμε να ακολουθήσουμε και σ’ αυτήν τη συγκυρία τον δρόμο της προόδου, θα χρειαστεί να επιστρατεύσουμε όλες μας τις γνώσεις και τις δεξιότητες, όλες τις νοητικές και σωματικές μας ικανότητες, αλλά και κάτι ακόμα. Ένα νέο χαρτί που θα διαταράξει τη διαμορφωμένη ισορροπία στην παρτίδα. 

“Κάποιοι εκτιμούν ότι αυτήν τη φορά, δίπλα στην προνομιακή μας ανατομία και την εξελιγμένη μας νόηση, θα πρέπει να ρίξουμε στη μάχη την παραγνωρισμένη και για πολύ καιρό αδρανοποιημένη συναισθηματική μας νοημοσύνη. Στο σημείο που βρισκόμαστε, αυτή μοιάζει να είναι η μόνη λογική πρόοδος για το ανθρώπινο είδος.” 

Όπως προειδοποιεί ο Σουηδός φιλόσοφος Νικ Μπόστρομ στο δυστοπικό δοκίμιό του The Future of Human Evolution, αν δεν προοδεύσουμε προς τα εκεί, αν αφήσουμε την εξέλιξή μας να ακολουθήσει τον μονόδρομο που επιβάλλει ο τεχνολογικός πολιτισμός, κινδυνεύουμε να χάσουμε ένα μεγάλο μέρος της ανθρώπινης υπόστασής μας. «Το χιούμορ, η αγάπη, το παιχνίδι, η τέχνη, ο χορός, η φιλοσοφία, η λογοτεχνία, η φιλία, οι άσκοπες συζητήσεις, η ραστώνη των διακοπών και το σεξ που δεν στοχεύει στην αναπαραγωγή, είναι δραστηριότητες που ανταποκρίνονται σε προδιαθέσεις ενσωματωμένες στο εξελικτικό μας παρελθόν. Είναι κρίσιμο να διατηρήσουμε ενεργές αυτές τις προδιαθέσεις σε ένα μέλλον στο οποίο ο ισχυρός που θα επιβιώνει θα είναι αυτός που θα μπορεί να εκτελεί ρομποτικά -με τον τρόπο των μηχανών- πολύωρη υπερεξειδικευμένη εργασία επαναληπτικής φύσης, με στόχο τη βελτίωση του όγδοου δεκαδικού ψηφίου ενός οικονομικού προϋπολογισμού». 

Μπορεί, λοιπόν, στην πραγματικότητα να μην έχουμε επιλογές ή διλήμματα. Στο επόμενο εξελικτικό στάδιο ο homo sapiens θα είναι ένα πλάσμα με ανεπτυγμένη ενσυναίσθηση ή ένα μη ανθρώπινο πλάσμα. 

The post Πώς θα μοιάζει ο άνθρωπος του μέλλοντος appeared first on 2045.gr.

Αν με κάποιο μαγικό τρόπο ένας homo sapiens του 12.000 π.Χ. μεταφερόταν στο νησί των Κυκλώπων την εποχή που αποβιβάζονταν σ’ αυτό ο Οδυσσέας και οι σύντροφοί του (το 1200 περίπου π.Χ.), δεν θα εντυπωσιαζόταν τόσο από τους φοβερούς μονόφθαλμους γίγαντες -στη δική του εποχή ζούσαν πολλά τεράστια και τερατόμορφα πλάσματα- όσο από τις καθημερινές τους δραστηριότητες. Όπως ενημερωνόμαστε από την Ι’ ραψωδία της Οδύσσειας, ο Πολύφημος και οι συντοπίτες του, όταν δεν καταβρόχθιζαν τους άτυχους θνητούς που ξεβράζονταν στο νησί τους, καταπιάνονταν με την κτηνοτροφία. Εξέτρεφαν αμνοερίφια για το κρέας τους αλλά και για το γάλα, το οποίο απολάμβαναν καθημερινά ή το χρησιμοποιούσαν για να φτιάξουν τυρί και γιαούρτι. 

Αυτό το τελευταίο ειδικά, θα του φαινόταν πολύ παράξενο. Οι άνθρωποι του 12.000 π.Χ, αντίθετα με τους Κύκλωπες και τους ανθρώπους των Μυκηναϊκών χρόνων, είχαν δυσανεξία στη λακτόζη. Ο οργανισμός τους δεν μπορούσε να μεταβολίσει το γάλα μετά την ηλικία του θηλασμού. 

Όσο τραβηγμένη κι αν είναι η αφήγηση που προηγήθηκε, το παράδειγμα της ανοχής στη λακτόζη αποτελεί ένα από τα βασικά επιχειρήματα των επιστημόνων που υποστηρίζουν ότι ο homo sapiens είναι ένα είδος που εξελίσσεται διαρκώς και ποικιλοτρόπως – σωματικά, γονιδιακά και πνευματικά. Σε σχέση, μάλιστα, με τη μέρα που πρωτοπερπάτησε στον πλανήτη μας με τα δυο του πόδια, πριν από 150.000 χρόνια, ο ρυθμός της εξέλιξής του επιταχύνθηκε θεαματικά τις τελευταίες χιλιετίες. Ο σύγχρονος άνθρωπος, αφού αρχικά προσαρμόστηκε στις συνθήκες που τον περιέβαλλαν και στις εκάστοτε μεταβολές τους, άρχισε να διαμορφώνει ο ίδιος το περιβάλλον, ανάλογα με τις δικές του ανάγκες. Παραδόξως, οι νέες αυτές συνθήκες τον υποχρέωσαν να εξελιχθεί ακόμα ταχύτερα και με πιο περίπλοκους τρόπους. 

Ανθεκτικότεροι, παχύτεροι και (κυριολεκτικά) κουλ

Η επανάσταση του γάλακτος είναι ένα καλό παράδειγμα αυτής της προσαρμογής στον σύγχρονο τρόπο ζωής. Στις μέρες μας, το 90% των Ευρωπαίων μπορεί να καταναλώσει ζωικό γάλα. Το ποσοστό αυτό είναι τόσο μεγάλο, ώστε η δυσανεξία στη λακτόζη να αντιμετωπίζεται σαν πάθηση στον δυτικό κόσμο. Στην Ασία, όμως, και στο μεγαλύτερο τμήμα της Αφρικής, ισχύει το ακριβώς αντίθετο: μόλις το 5% του πληθυσμού μπορεί να καταναλώσει ζωικό γάλα χωρίς να αντιμετωπίσει σοβαρά γαστρεντερικά προβλήματα. Συνολικά, το ποσοστό του πληθυσμού της Γης που εμφανίζει ανοχή στη λακτόζη είναι το 35% – εμείς οι Ευρωπαίοι, χοντρικά, και όσοι κατάγονται ευθέως από εμάς. Είναι μια ικανότητα που τη χρωστάμε στους homo sapiens που κατοικούσαν στην περιοχή της σημερινής Ουγγαρίας το 6000 π.Χ. Αυτοί κατάφεραν να γίνουν οι πρώτοι ανθρώπινοι οργανισμοί που συνέχισαν να παράγουν λακτάση μετά τη βρεφική και παιδική ηλικία (η λακτάση είναι το ένζυμο που διευκολύνει τον μεταβολισμό της λακτόζης). Πώς τα κατάφεραν; 

Οι ιστορικοί και οι ανθρωπολόγοι έχουν εκτιμήσει ότι η κτηνοτροφία έγινε κοινή πρακτική στο ανθρώπινο είδος μετά το 10.000 π.Χ. Στην κεντρική και τη βόρεια Ευρώπη οι άνθρωποι συντηρούσαν ως κατοικίδια βοοειδή από το 8.000 π.Χ. και με βάση όσα γνωρίζουμε σήμερα, η ανάπτυξη της ανοχής στη λακτόζη αποτέλεσε για εκείνους καθοριστικό εξελικτικό πλεονέκτημα. Το αγελαδινό γάλα περιέχει πολύτιμη βιταμίνη D (δυσεύρετη στην προϊστορική Ευρώπη με το βαρύ κλίμα και την ελάχιστη ηλιοφάνεια) και επιπλέον μπορεί να σε κρατήσει ζωντανό τις περιόδους που οι σοδειές καταστρέφονται και το κυνήγι σπανίζει. Η φυσική επιλογή ευνόησε, λοιπόν, όσους προγόνους μας ανέπτυξαν την ικανότητα να πίνουν γάλα. Αυτοί κατάφεραν να επιβιώσουν από λιμούς και δηλητηριάσεις του υδροφόρου ορίζοντα και μετέδωσαν γονιδιακά στους απογόνους τους τη συγκεκριμένη πολύτιμη ικανότητα. 

Ένα ακόμα χαρακτηριστικό παράδειγμα για το πώς η σύγχρονη ζωή επιταχύνει την εξέλιξη του είδους μας είναι η μέση θερμοκρασία του σώματός μας. Σήμερα όλοι ξέρουμε ότι ο πυρετός αρχίζει όταν το θερμόμετρο δείξει παραπάνω από τους 36,6°C, ενώ δύο μόλις αιώνες νωρίτερα, οι 37°C ήταν η κοινώς αποδεκτή φυσιολογική μέση θερμοκρασία. Σύμφωνα με την Τζούλι Πάρσονετ του πανεπιστημίου του Στάνφορντ, αυτή η διαφορά οφείλεται στο γεγονός ότι σήμερα καταπολεμούμε νωρίς και αποτελεσματικά λοιμώξεις που τον 19ο αιώνα θέριζαν τους κατοίκους των πόλεων, προκαλώντας τους χρόνιες φλεγμονές, οι οποίες με τη σειρά τους είχαν ως παρενέργεια την αύξηση του μεταβολικού ρυθμού και -κατά συνέπεια- του πυρετού. Βεβαίως, το ότι είμαστε πιο δροσεροί από τους homo sapiens της πρώτης βιομηχανικής εποχής δεν είναι απαραίτητα θετικό: ο δικός μας οργανισμός χρειάζεται κατά μέσο όρο 150 θερμίδες λιγότερες ημερησίως για να εξυπηρετήσει τις μεταβολικές του ανάγκες, αλλά εμείς δεν τρώμε λιγότερο από τους προγόνους μας – το αντίθετο μάλιστα. Η δρ. Πάρσονετ και οι συνάδελφοί της εκτιμούν ότι  οι σημερινοί άνθρωποι θα καταγραφούμε στο χρονολόγιο του homo sapiens ως οι παχύτεροι εκπρόσωποι του είδους μας. 

Σημαντικές μεταλλάξεις λόγω του σύγχρονου τρόπου ζωής έχουν καταγραφεί τόσο στο ανοσοποιητικό μας σύστημα όσο και στη δόμηση των οστών μας. Όπως συνόψισε ο Μαρκ Τόμας, επικεφαλής της σχετικής έρευνας του London University College (2010), οι άνθρωποι που κάποτε εγκατέλειψαν την ύπαιθρο και συνωστίστηκαν σε μικρούς χώρους με άθλιες συνθήκες υγιεινής, αποτελώντας το θεμέλιο πάνω στο οποίο χτίστηκαν οι πρώτες μεγαλουπόλεις του κόσμου μας, χρειάστηκε να αναπτύξουν άμεσα άμυνες απέναντι σε επιδημικές ασθένειες που δεν υπήρχαν μόλις μία ή δύο γενεές πριν από τη δική τους. 

«Σήμερα έχουμε πλέον αποδείξει ότι υπάρχει στατιστική συνάφεια μεταξύ των πληθυσμών με μεγάλο ιστορικό αστικοποίησης και της γενετικής προσαρμογής τους για την καταπολέμηση της φυματίωσης», σημειώνει χαρακτηριστικά ο δρ. Τόμας, εξηγώντας ότι «όσο οι ανθρώπινοι πληθυσμοί ζούσαν νομαδικά και σε μικρές ομάδες, ήταν εκτεθειμένοι σε άλλου τύπου μολυσματικές ασθένειες, πιο οπορτουνιστικές και χρόνιες. Η μόνιμη εγκατάστασή τους σε μεγάλες αστικές περιοχές δημιούργησε νέες συνήθειες αλλά και νέες λοιμώδεις ασθένειες, στις οποίες έπρεπε να προσαρμοστούν. Η αντίσταση στις παθογένειες είναι σε μεγάλο βαθμό γενετική υπόθεση, οπότε είμαστε βέβαιοι ότι και σ’ αυτήν την περίπτωση η φυσική επιλογή έπαιξε τον ρόλο της». 

Σε σύγκριση με όλους τους προηγούμενους ανθρώπους, ο σκελετός μας είναι πιο αδύναμος και πιο ελαφρύς. Τα κόκαλά μας άρχισαν να φθίνουν πριν από περίπου 12.000 χρόνια, όταν από κυνηγοί και συλλέκτες μετατραπήκαμε σε κτηνοτρόφους και καλλιεργητές. Η νέα αυτή συνθήκη άλλαξε δραματικά τη διατροφή αλλά και την καθημερινή μας δραστηριότητα και -όπως εκτίμησε σε έρευνά της το 2014 η ανθρωπολόγος Χαμπίμπα Κιρχίρ– η τάση θα συνεχιστεί και η σκελετική μας δομή θα γίνεται όλο και λιγότερο ισχυρή, όλο και λιγότερο συμπαγής. «Εδώ και 50-100 χρόνια κινούμαστε ελάχιστα, έχουμε γίνει επικίνδυνα νωθροί στην καθημερινότητά μας», σημειώνει επεξηγηματικά η Κολίν Σο, ερευνήτρια στο Πανεπιστήμιο Κέμπριτζ. «Το σώμα μας δεν εξελίχθηκε σε βάθος τόσων χιλιετιών για να κάθεται πίσω από ένα γραφείο ή στο τιμόνι ενός αυτοκινήτου. Γενετικά έχουμε τη δυνατότητα να είμαστε τόσοι δυνατοί όσο οι ουρακοτάγκοι αλλά δεν είμαστε, γιατί δεν χρησιμοποιούμε τα οστά μας στο όριο των δυνατοτήτων τους». 

Οι επιστήμονες δεν αποκλείουν την πιθανότητα κάποια στιγμή, στο μακρινό μέλλον, το ανθρώπινο είδος να ανακτήσει τη σκελετική και μυική του δύναμη. Η κυρίαρχη υπόθεση, όμως, είναι ότι στο εξής η εξέλιξή μας θα είναι όλο και περισσότερο καθοριζόμενη από την τεχνολογική πρόοδο και τις ανακαλύψεις της γενετικής. Θεωρείται δεδομένο, μάλιστα, ότι χάρη στην τεχνολογία και τη γενετική [ή εξαιτίας τους], η ανθρωπότητα θα ξεπεράσει την ταχύτητα του φυσικού evolution. Όταν πλέον αυτό συμβεί, τίποτα δεν θα μπορεί να θεωρηθεί δεδομένο για το γονιδιακό μας μέλλον.

Η ατέρμονη μοναξιά του homo sapiens 

Μελετώντας τα απολιθώματα που έχουν έρθει στο φως μέχρι σήμερα, οι παλαιοντολόγοι εκτιμούν ότι το πρώτο μέλος της οικογένειας των ανθρωπίδων εμφανίστηκε πριν από περίπου επτά εκατομμύρια χρόνια και ήταν ο μικρόσωμος και τριχωτός Σαχελάνθρωπος του Τσαντ (Sahelanthropus Tchandensis). Έκτοτε έχουν περπατήσει στη Γη εννιά τουλάχιστον είδη ανθρώπων. Κάθε ένα από αυτά τα είδη εξελίχθηκε όταν ένας μικρός αριθμός ανθρωπίδων βρισκόταν για κάποιον λόγο αποκλεισμένος από τον γενικό πληθυσμό σε ένα περιβάλλον με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, στα οποία υποχρεώθηκε να προσαρμοστεί προκειμένου να επιβιώσει. Σε βάθος πολλών γενεών η απομονωμένη φυλή ακολουθούσε τη δική της γονιδιακή διαδρομή, στο τέλος της οποίας τα μέλη της δεν μπορούσαν πλέον να αναπαραχθούν με τον μητρικό πληθυσμό. 

Το δικό μας είδος, ο homo sapiens, εμφανίστηκε γύρω στο 195.000 π.Χ στην περιοχή της σημερινής Αιθιοπίας. Κάποιοι επιστήμονες θεωρούν ότι ήταν απευθείας απόγονος του Homo Erectus, κάποιοι άλλοι προτιμούν τη θεωρία ότι καταγόμαστε από ένα ενδιάμεσο είδος, όπως ο Άνθρωπος της Χαϊδελβέργης (Homo Heidelbergensis). Απ’ όπου κι αν προερχόταν, υπολογίζεται ότι πριν από 70.000 ή 60.000 χρόνια ο Homo Sapiens εγκατέλειψε την Αφρική και αφού επιβίωσε από την τελευταία εποχή των παγετώνων, εξαπλώθηκε σε όλες τις ηπείρους του πλανήτη εκτός από την Ανταρκτική. Στο πέρασμά του από την Ευρασία συναντήθηκε με τον Άνθρωπο του Νεάντερταλ (Homo Neanderthalensis), με τον οποίο διασταυρώθηκε γενετικά (αυτός είναι ο λόγος που όλοι έχουμε λίγο DNA Νεάντερταλ μέσα μας) και στη συνέχεια τον αφάνισε. Η εξόντωση των Νεάντερταλ μπορεί να ήταν μια τυπική γενοκτονία στο πλαίσιο του ανταγωνισμού για την επικράτηση του ισχυρότερου ή ένα ακόμα αμείλικτο χτύπημα της φυσικής επιλογής. Με τον έναν ή με τον άλλο τρόπο, πάντως, τα γονίδια του Homo Sapiens αποδείχθηκαν ισχυρότερα και ο σύγχρονος άνθρωπος κατέληξε να μείνει μόνος του στον πλανήτη. Χωρίς ανταγωνισμό, χωρίς άλλα ανθρώπινα είδη για να αναμείξει τα γονίδιά του. 

Η προσαρμογή του Homo Sapiens στα διαφορετικά περιβάλλοντα και μικροκλίματα της Γης, σε συνδυασμό με αρκετές ακόμα εξελικτικές πιέσεις, οδήγησαν στη διαμόρφωση των φυλών όπως τις ξέρουμε σήμερα (λευκοί, μαύροι κλπ). Οι παλαιοντολόγοι εκτιμούν ότι ήδη από το 10.000 π.Χ. άρχισε να αναπτύσσεται επικοινωνία μεταξύ των πληθυσμών που ζούσαν σε διαφορετικές ζώνες, με αποτέλεσμα οι φυλές αυτές να μην εξελιχθούν σε διαφορετικά είδη ανθρώπων. 

Η τελική επικράτηση και η μονοκρατορία του Homo Sapiens έχει οδηγήσει κάποιους επιστήμονες στο συμπέρασμα ότι ως είδος έχουμε φτάσει στο τέλος της εξέλιξής μας. Πολύ απλά: δεν μπορούμε να επιμιχθούμε με κανέναν, έχουμε ήδη υπερκεράσει τις περισσότερες φυσικές εξελικτικές πιέσεις (τα μωρά των ανθρώπων επιβιώνουν σε συντριπτικά ποσοστά, ακόμα κι αν είναι ασθενή ή ανάπηρα), έχουμε από πολλές απόψεις νικήσει τη φυσική επιλογή, κανείς δεν μπορεί να μας ανταγωνιστεί, συνεπώς κανείς δεν πρόκειται να μας διαδεχτεί. 

Ο διάσημος παλαιοντολόγος Στίβεν Γκουλντ (Stephen Jay Gould) συνόψισε εμφατικά τη θεωρία του τέλους της εξέλιξης πριν από περίπου 20 χρόνια: «Δεν έχει υπάρξει καμία βιολογική αλλαγή στους ανθρώπους εδώ και 40.000 ή 50.000 χρόνια. Το στοιχείο αυτό μας δείχνει ότι η εξέλιξη του είδους μας έχει επιβραδυνθεί ή έχει ήδη σταματήσει οριστικά». Το 2013, ο σερ Ντέιβιντ Ατένμπορο (ο φυσιοδίφης που δανείζει τη διάσημη φωνή του στα ντοκιμαντέρ του BBC κι εσχάτως του Netflix) εκτίμησε σε συνέντευξή του ότι «είμαστε το μόνο είδος που με τη θέλησή μας διακόψαμε τη φυσική επιλογή. Το καταφέραμε όταν διασφαλίσαμε ότι το 90-95% των νεογέννητων παιδιών μας θα επιζήσουν». Κατά τη δική του άποψη, βέβαια, «η κατάργηση της φυσικής επιλογής δεν είναι είναι ούτε τόσο σημαντική ούτε τόσο καταθλιπτική όσο ακούγεται».

“Η εξέλιξή μας θα συνεχιστεί, αλλά στο εξής θα είναι πολιτισμική, θα κληρονομούμε γνώσεις και δεξιότητες”.  

Ντέιβιντ Ατένμπορο

Τεχνητή επιλογή, μεταφυσικά διλήμματα

Οι διατυπώσεις του Γκουλντ και του Ατένμπορο έχουν de facto ακυρωθεί από την επιστημονική κοινότητα τα τελευταία χρόνια. Όπως έχει αποδειχθεί, η φυσική επιλογή δεν σταματά στην επιβίωση ενός νεογέννητου, ενώ και η περίφημη «πολιτισμική εξέλιξη» του Ατένμπορο δεν αποκλείει το γονιδιακό evolution. Αντίθετα, όπως σημείωσε σε έκθεσή του ο Άλαν Τέμπλετον (Alan R. Templeton): «Όλοι οι οργανισμοί προσαρμόζονται στο περιβάλλον τους και ο άνθρωπος δεν αποτελεί εξαίρεση. Οι πολιτισμικές κατακτήσεις καθορίζουν το περιβάλλον του ανθρώπου, κατά συνέπεια η πολιτισμική του εξέλιξη οδηγεί και έχει ήδη οδηγήσει σε προσαρμοστικό evolution».

Η επανάσταση του γάλακτος που αναφέρθηκε νωρίτερα, όπως και η ανθεκτικότητα σε σύγχρονους ιούς είναι παραδείγματα αυτής της προσαρμοστικής εξέλιξης. Σε έκθεση που δημοσιεύθηκε το 2007, ο Χένρι Χάρπεντινγκ (Henry C. Harpending) και ο Τζον Χοκς (John Hawks), σε συνεργασία με τα πανεπιστήμια της Γιούτα και του Ουισκόνσιν, σημείωσαν ότι τουλάχιστον το 7% του ανθρώπινου γονιδιώματος έχει υποστεί μεταλλάξεις τα τελευταία 5.000 χρόνια. Πολλές απ’ αυτές τις γονιδιακές αλλαγές προέκυψαν από την ανάγκη της προσαρμογής του στο φυσικό, αλλά και στο τεχνητό -το διαμορφωμένο από τον ίδιο τον άνθρωπο- περιβάλλον. 

Σε άλλη μελέτη, του πανεπιστημίου Χάρβαρντ, καταγράφονται πρόσφατες αλλαγές σε περισσότερες από 300 περιοχές του ανθρώπινου γονιδιώματος, οι οποίες σχετίζονται με τη βελτίωση των πιθανοτήτων για επιβίωση και αναπαραγωγή. Τα παραδείγματα που αναφέρονται συμπεριλαμβάνουν την αυξημένη αντοχή του δέρματος των σύγχρονων ανθρώπων στην υπεριώδη ηλιακή ακτινοβολία, τη γονιδιακή ανθεκτικότητα σε ασθένειες όπως η ελονοσία που εντοπίστηκαν σε κάποιες φυλές της Αφρικής, την προσαρμογή των πνευμόνων όσων ζουν στα υψίπεδα των Άνδεων στη συνθήκη του λιγοστού οξυγόνου, αλλά και την εμφάνιση του λευκότερου δέρματος και των γαλάζιων ματιών στους κατοίκους της Βόρειας Ευρώπης. Εντελώς κόντρα στην επιφανειακή κοινή αντίληψη, οι ερευνητικές ομάδες των Χάρπεντινγκ και Χοκ κατέληξαν ότι τα τελευταία 10.000 χρόνια οι άνθρωποι έχουν εξελιχθεί 100 φορές ταχύτερα σε σχέση με οποιαδήποτε άλλη χρονική περίοδο, ακόμα και σε σύγκριση με την εποχή κατά την οποία οι πρώτοι ανθρωπίδες διαχωρίστηκαν ως είδος από τους προγόνους των σύγχρονων χιμπατζήδων. 

Και ο ρυθμός αυτός της εξέλιξής μας επιταχύνεται όλο και περισσότερο, αφού τα δεδομένα γύρω μας αλλάζουν όλο και πιο γρήγορα. Ο 20ος αιώνας από μόνος του ευθύνεται για κάποιες από τις συγκλονιστικότερες αλλαγές στις συνθήκες ζωής του ανθρώπινου είδους. Η εξέλιξη των συγκοινωνιών και η παγκοσμιοποίηση πρακτικά κατήργησαν την απομόνωση των εθνοτικών και φυλετικών ομάδων. Η γονιδιακή μας δεξαμενή είναι πλέον μια μεγάλη πισίνα στην οποία κολυμπάνε κώδικες DNA που κάποτε διαμορφώνονταν μονομερώς, σε απομονωμένες και αποκλεισμένες κοινότητες.

“Αυτή η πρωτοφανής κινητικότητα της ανθρωπότητας είναι πολύ πιθανό να οδηγήσει σε μια πρωτοφανή ομογενοποίηση του είδους μας” 

Την ίδια στιγμή, το γεγονός ότι οι φυσικοί θηρευτές και η απολυταρχία της φυσικής επιλογής δεν διαμορφώνουν πλέον τους κανόνες της επιβίωσής μας, δημιουργεί μία ακόμα νέα συνθήκη: άνθρωποι οι οποίοι κάποτε δεν θα κατάφερναν να επιζήσουν μετά τη γέννα, σήμερα φτάνουν με επιτυχία στην αναπαραγωγική ηλικία και κληροδοτούν τα άλλοτε καταδικασμένα γονίδιά τους στην επόμενη γενιά. Όπως το έθεσε ο Στιβ Τζόουνς (Steve Jones), ερευνητής του Πανεπιστημίου του Κάρντιφ, σε ομιλία του το 2002: «Τα πράγματα έχουν σταματήσει να εξελίσσονται προς το καλύτερο ή προς το χειρότερο για το είδος μας. Αν θέλετε να μάθετε τι είναι η ουτοπία, ρίξτε μια ματιά γύρω σας – αυτό είναι». 

Στην εξελικτική ουτοπία που ζούμε, στα περισσότερα μέρη του κόσμου σχεδόν όλοι έχουν την ευκαιρία να επιβιώσουν και να δημιουργήσουν απογόνους – οι δυνατοί και οι προνομιούχοι, οι αδύναμοι και φτωχοί έχουν περίπου τις ίδιες πιθανότητες για αναπαραγωγή. Τα γενετικά πλεονεκτήματα θα βοηθήσουν, φυσικά, κάποιους να ζήσουν καλύτερα ή να διαπρέψουν, αλλά τελικά η πολιτιστική κληρονομιά του καθενός και όχι η γονιδιακή είναι αυτή που θα επηρεάσει καθοριστικότερα την τροχιά της ζωής του. 

Αυτή η σκέψη μπορεί ίσως να περιγράψει με μια οξύμωρη ποιητική ακρίβεια την εξέλιξη της εξελικτικής πορείας του ανθρώπινου είδους: το evolution θα συνεχιστεί, αλλά πιθανότατα ως μία πρωτίστως μιμητική και όχι γενετική διαδικασία. Οι αλλαγές δεν θα είναι τόσο ορατές πάνω μας, αφού δεν θα αφορούν το σκελετικό ή το μυϊκό μας σύστημα, αλλά θα καθορίζουν τη συμπεριφορά και τις επιλογές μας και θα διαμορφώσουν της παραμέτρους για τη νέα Φυσική Επιλογή, η οποία δεν θα είναι πλέον φυσική, αλλά τεχνητή και κατευθυνόμενη. Στο κάτω-κάτω, ο άνθρωπος έχει ήδη τολμήσει (και καταφέρει) να αλλάξει ή να επαναπρογραμματίσει την εξέλιξη αναρίθμητων φυτών και ζώων γύρω του. Γιατί να μην κατευθύνει και τη δική του εξέλιξη, ειδικά τώρα που είναι σε θέση να το κάνει συνειδητά και πολύ πιο σύντομα και πιο στοχευμένα από τη Φύση; 

Ήδη στο πεδίο της μελέτης της ανθρώπινης συμπεριφοράς, οι γενετιστές έχουν αποκωδικοποιήσει χρωμοσωμικά συγκεκριμένες διαταραχές αλλά και ολόκληρα μοτίβα προδιάθεσης σε τομείς όπως η σεξουαλικότητα και η ανταγωνιστικότητα. Κάποια απ’ αυτά τα γονίδια είναι κληρονομήσιμα – σε λίγο, ένας τυπικός προγεννητικός έλεγχος θα μπορεί να τα εντοπίσει και μια τυπική φαρμακευτική αγωγή να αναστείλει τη δράση τους ή έστω να ελαχιστοποιήσει την ικανότητά τους. Το επόμενο βήμα μπορεί να είναι κάτι πιο παρεμβατικό: αργά ή γρήγορα θα φτάσουμε στο σημείο να αφαιρούμε ή να αντικαθιστούμε συγκεκριμένα γονίδια από το γονιδίωμα ή να διαμορφώνουμε ολόκληρα γονιδιώματα. 

Αυτό, βέβαια, είναι ένα τεράστιο βήμα. Όχι μόνο επιστημονικό αλλά και υπαρξιακό. Αν το επιχειρήσουμε, ρισκάρουμε να διανύσουμε ως είδος την απόσταση που χωρίζει την εξελικτική ουτοπία από τη δυστοπία. Σ’ αυτό ακριβώς το σημείο βρισκόμαστε όμως: τα διλήμματα που θέτουν οι γενετιστές μάς έχουν οδηγήσει στο κατώφλι της ευγονικής. Το αν θα το διασχίσουμε είναι -ευτυχώς ή δυστυχώς- στη δική μας ευχέρεια. 

The post Εξελίσσεται ακόμα το ανθρώπινο είδος; appeared first on 2045.gr.