Ήταν πριν από μερικές ημέρες όταν κατά μήκος της οδού St Brendans στο Δουβλίνο της Ιρλανδίας, σχηματίστηκε μια μεγάλη ουρά 100 ατόμων έξω από ένα… διαμέρισμα. Τριάντα λεπτά αργότερα και ενώ ο ήλιος είχε ήδη αρχίσει να δύει, άλλα 50 άτομα μπήκαν στην ουρά με στόχο απλά να δουν ένα ακίνητο, τριών υπνοδωματίων το οποίο διατίθετο προς ενοικίαση έναντι 1.850 ευρώ το μήνα. Τα χρήματα που θα έπρεπε να δαπανήσουν δηλαδή οι ενοικιαστές του ακινήτου, όποιοι κι αν ήταν εντέλει αυτοί, θα έφταναν ετησίως τα 22.200 ευρώ, περίπου το 50% του μέσου ετήσιου μισθού της χώρας, ο οποίος ανέρχεται στα 44.202 ευρώ το χρόνο μεικτά (3.863 το μήνα).

Η παραπάνω εικόνα αναμεταδόθηκε από τις ειδήσεις, προβάλλοντας με τον πιο γλαφυρό τρόπο το πρόβλημα της στεγαστικής κρίσης. Ένα πρόβλημα που έχει αρχίσει να απασχολεί όχι μόνο τους επηρεαζόμενους κατοίκους αλλά και τις οικονομίες και τις κυβερνήσεις ανά τον κόσμο.

Το πρόβλημα της στέγασης

Παρότι οι ανησυχίες σχετικά με τις συνθήκες στέγασης, αλλά και την οικονομική προσιτότητα αυτής δεν είναι καινούργιες, το ζήτημα έχει αποκτήσει τα τελευταία χρόνια παγκόσμιες διαστάσεις και απαρτίζεται από τρία δομικά συστατικά: την μικρή προσφορά κατοικιών, την έλλειψη προσιτών σπιτιών και τον πολλαπλασιασμό των επισφαλών κατοικιών, ειδικά σε ταχέως αστικοποιούμενες χώρες, χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος.

Τα υπάρχοντα δεδομένα όσο και οι προβλέψεις για την συνέχεια είναι αποθαρρυντικά. Ενδεικτικά να αναφέρουμε ότι σύμφωνα με την Παγκόσμια Τράπεζα, σε έναν πλανήτη που φιλοξενεί περίπου 8 δισ. άτομα, 1,6 δισ. άτομα, σχεδόν το 20% του παγκόσμιου πληθυσμού μπορεί να επηρεαστούν ποικιλοτρόπως από την στεγαστική κρίση έως το 2025.

Την ίδια στιγμή, σύμφωνα με το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, σε πολλές χώρες του πλανήτη το κόστος στέγασης αυξάνεται ταχύτερα από τα εισοδήματα, ωθώντας τα νοικοκυριά να δαπανούν μεγάλο μέρος του μηνιαίου προϋπολογισμού αποκλειστικά για την στέγασή τους.

Βάσει σχετικής μελέτης σε 200 πόλεις μεσαίου και χαμηλού εισοδήματος που πραγματοποίησε το 2018 το Lincoln Institute of Land Policy, στο 90% αυτών, το κόστος στέγασης αποδείχτηκε τρεις φορές υψηλότερο από το μέσο εισόδημα των κατοίκων τους.

Μόνο στην περίπτωση των ΗΠΑ για παράδειγμα η έλλειψη των σπιτιών φτάνει τα 1,5 εκατ, σύμφωνα με έρευνα της Moodys Analytics, με την χώρα να παρουσιάζει τον μικρότερο αριθμό διαθέσιμων προς πώληση ή ενοικίαση σπιτιών των τελευταίων 30 ετών.

Πανομοιότυπη είναι η κατάσταση και στην Ασία, όπου η ανεύρεση σπιτιού σε μερικές από τις πιο αναπτυγμένες πόλεις, αλλά και σε κάποιες από τις αναπτυσσόμενες, έχει γίνει δύσκολη υπόθεση. Μια «δυσπρόσιτη» πόλη για παράδειγμα, η οποία μάλιστα χαρακτηρίζεται για 11 συναπτά έτη η λιγότερο προσιτή αγορά κατοικίας στον κόσμο, είναι το Χονγκ Κονγκ, σύμφωνα με το τελευταίο report «Demographia International Housing Affordability».

Η κατάσταση φυσικά δεν είναι καλύτερη στην περίπτωση της Ευρώπης. Παρότι ο Ευρωπαϊκός Πυλώνας Κοινωνικών Δικαιωμάτων διακηρύσσει ότι «η πρόσβαση σε κοινωνική στέγαση θα πρέπει να παρέχεται σε όσους έχουν ανάγκη» και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει ξεκινήσει τις ενέργειες με στόχο την εξάλειψης της αστεγίας σε επίπεδο ΕΕ έως το 2030, η πραγματικότητα είναι εντελώς διαφορετική. Τα στατιστικά μαρτυρούν ότι για έναν συνεχώς αυξανόμενο αριθμό πολιτών, συμπεριλαμβανομένων ατόμων και νοικοκυριών μεσαίου εισοδήματος, η πρόσβαση σε αξιοπρεπή, οικονομικά προσιτή και επαρκή στέγαση έχει γίνει πιο δύσκολη από ποτέ.

Για την ακρίβεια το 2018, από τα 220 εκατ. νοικοκυριά που υπάρχουν στα κράτη μέλη, το 10,2% δαπανούσε πάνω από το 40% του εισοδήματός του για στέγαση. Κόστος που αυξάνεται όσο περνούν τα χρόνια. Ενδεικτικό είναι το γεγονός ότι μέσα σε οκτώ χρόνια, μεταξύ 2010 και 2018, το μέσο ποσοστό επιβάρυνσης από το κόστος στέγασης στις χώρες της ΕΕ παρέμεινε σταθερό μόνο στο 10% του πληθυσμού της, με τα κράτη μέλη να παρουσιάζουν μεγάλες διαφοροποιήσεις και τις χώρες του Νότου και τα Βαλκάνια να είναι πιο εκτεθειμένες στο πρόβλημα σε σχέση με τις χώρες του Βορρά. Το ίδιο ισχύει φυσικά και για τις αναπτυσσόμενες πόλεις, όπου οι τιμές των κατοικιών αυξάνονται ταχύτερα από τα εισοδήματα, στην πλειονότητα των χωρών της ΕΕ. Κι αυτό την στιγμή που το 44% των κατοικιών στην ΕΕ έχουν χτιστεί πριν το 1980 και απαιτούνται συνεχώς πρόσθετες επενδύσεις για την κατοίκησή τους.

Η κατάσταση στην Ελλάδα

Όσο για την Ελλάδα, το ζήτημα της στέγης και ειδικότερα των ενοικίων αποτελεί ένα σημαντικό «αγκάθι» στην κοινωνία. Οι μισοί ενοικιαστές (47,8%) δυσκολεύονται ή αδυνατούν να πληρώσουν το ενοίκιό τους, ενώ το 61,7% δηλώνει ότι έχει προχωρήσει σε περικοπές άλλων βασικών αναγκών, σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα του Ινστιτούτου για την Έρευνα και την Κοινωνική Αλλαγή Εteron.

“Το Τοπ 5 των προβλημάτων στη στέγαση συνιστούν: ακριβό ρεύμα, υψηλό ενοίκιο, δυσκολία εύρεσης κατοικίας, κακή ποιότητα/κατάσταση της κατοικίας και ανεπάρκεια ψύξης/θέρμανσης.”

Πηγή: Eteron.org

«Στην πραγματικότητα πρόκειται για μία “βουβή κρίση” που μπορεί να μην εκφράζεται με όρους εξωστρέφειας, όμως απασχολεί σε μεγάλο βαθμό τα νοικοκυριά, γίνεται αντικείμενο συζήτησης σε οικογένειες και παρέες και καθορίζει τόσο τους οικογενειακούς προϋπολογισμούς όσο και τη συναισθηματική κατάσταση όλων μας» ανέφερε κατά την παρουσίαση της έρευνας ο διευθυντής του Eteron, κ. Γαβριήλ Σακελλαρίδης.

Μπορεί η τεχνολογία να δώσει λύση;

Τα στατιστικά μιλούν από μόνα τους, τόσο για τις διαστάσεις όσο και για τις αιτίες του προβλήματος. Όπως επισημαίνει η Moody’s, στα δομικά συστατικά του προβλήματος συγκαταλέγονται η έλλειψη γης, η έλλειψη χρηματοδότησης, η έλλειψη εργατικού δυναμικού, αλλά και η έλλειψη πρώτων υλών. Όλα τα παραπάνω συρρικνώνουν τα διαθέσιμα σπίτια και τα περιθώρια κέρδους των κατασκευαστών με αποτέλεσμα οι τιμές των κατοικιών να εκτοξεύονται δυσανάλογα σε σχέση με τα εισοδήματα.

Σε όλα όμως τα παραπάνω, τα τελευταία χρόνια η τεχνολογία προσπαθεί να δώσει λύση, συμβάλλοντας με τον τρόπο της, στην εξομάλυνση έστω του προβλήματος.

Proptech ή αλλιώς η τεχνολογία στην υπηρεσία του real estate

Τρανό παράδειγμα των αλλαγών που έρχονται, αποτελεί ο κλάδος του proptech, ο οποίος αναπτύσσεται με ταχείς ρυθμούς και έχει ήδη καταφέρει να αλλάξει τον τρόπο που οι άνθρωποι πωλούν, αγοράζουν ή και νοικιάζουν μια ιδιοκτησία.

Να θυμίσουμε ότι στην απαρχή του το proptech καινοτόμησε εκπαιδεύοντας τον παγκόσμιο πληθυσμό στο πώς να βρίσκει σπίτι, στο πώς να διαθέτει το σπίτι του προς πώληση και στο πώς να διαχειρίζεται τα στεγαστικά του δάνεια σε συνδυασμό με τα λοιπά του έξοδα μέσα από μια κινητή εφαρμογή. Εταιρείες όπως οι Zoopla, Redfin και Purple Bricks, αποτέλεσαν επί της ουσίας τις πρώτες διαδικτυακές εναλλακτικές των μεσιτικών γραφείων και η επιτυχία τους μπορεί να πει κανείς ότι ενέπνευσε ακόμα μεγαλύτερα εγχειρήματα όπως η Airbnb ή και η Blueground οι οποίες ήρθαν να δώσουν στην ιδιοκτησία πολλαπλές προεκτάσεις.

Πλέον βέβαια οι εταιρείες proptech έχουν επεκτείνει τις λύσεις τους παρέχοντας από μοντέλα κλασματικής ιδιοκτησίας, έως και επενδύσεις με μικρή έκθεση στους κινδύνους. Μια τέτοια νεοφυής επιχείρηση που ξεκίνησε σχετικά πρόσφατα στην Ελλάδα κι έχει σηκώσει ήδη 2 εκατ. ευρώ είναι και η Protio. Ως ο πρώτος άμεσος ψηφιακός αγοραστής ακινήτων στην χώρα, η Protio εγκαινιάζει ένα νέο μοντέλο βιώσιμης ανάπτυξης της αγοράς ακινήτων, το οποίο αξιοποιεί παλιά διαμερίσματα. Για την ακρίβεια, με την βοήθεια της τεχνολογίας, οι ιδιοκτήτες αποκτούν τη δυνατότητα να διαθέσουν προς πώληση διαμερίσματα, λαμβάνοντας προσφορά μέσα σε μόλις 24 ώρες. Παράλληλα οι ιδιώτες έχουν την ευκαιρία να επενδύσουν σε διαμερίσματα, εξασφαλίζοντας ένα νέο εισόδημα, με διαφάνεια και ασφάλεια. Μέσω της ανακαίνισης, της ενεργειακής αναβάθμισης και της επαναδιάθεσης των παλαιών διαμερισμάτων της αγοράς μάλιστα, η εταιρεία φιλοδοξεί συμβάλλει στην αστική ανάπλαση των ελληνικών, προς ώρας, πόλεων.

«Θεωρώ ότι το μοντέλο που έχουμε αναπτύξει συμβάλλει στην αντιμετώπιση του προβλήματος. Αφενός βοηθάμε τον ιδιοκτήτη ενός ακινήτου να πουλήσει εύκολα ένα ακίνητο, γλιτώνοντας μια διαδικασία που καλώς ή κακώς στην Ελλάδα παίρνει πολλούς μήνες κι αφετέρου βρίσκουμε τον τρόπο ώστε να ξεκινήσει ένας νέος κύκλος ζωής των παλαιών ακινήτων που υπάρχουν στην Ελλάδα. Ταυτόχρονα βέβαια η πλατφόρμα λύνει και το πρόβλημα της χρηματοδότησης, αφού αναλαμβάνει να βρει επενδυτές, δίνοντας τους μια πολύ καλή εικόνα για τις αποδόσεις της επένδυσής τους. Και μπορεί αυτό να μην είναι η βάση της στεγαστικής κρίσης, αλλά αυτοί οι δύο παράγοντες μπορούν να την εξομαλύνουν» αναφέρει στο 2045.gr ο κ. Αντώνης Φιοράκης, Διευθύνων Σύμβουλος της Protio.

Σύμφωνα με τον ίδιο, η στεγαστική κρίση έχει πολλαπλές αιτίες αλλά και πολλές παραμέτρους που την επιτείνουν. «Οι πόλεις έτσι όπως έχουν χτιστεί τις τελευταίες δεκαετίες, τα ακίνητα που έχουν παραμείνει ως έχουν τα τελευταία 30-40 χρόνια, οι ανάγκες των κατοίκων που έχουν αλλάξει, είναι μόνο μερικές από αυτές που προσθέτουν νέες μεταβλητές στην εξίσωση. Από τη μια δηλαδή έχουμε το κομμάτι της στεγαστικής κρίσης κι από την άλλη έναν μεγάλο αριθμό παλιών ανεκμετάλλευτων και μη αποδοτικών κατοικιών που πρέπει να αξιοποιηθούν. Εκεί ακριβώς λοιπόν μπορεί να συμβάλλει αισθητά η τεχνολογία. Στη δική μας περίπτωση για παράδειγμα, η τεχνολογία μας βοηθά να εντοπίσουμε και να αναλύσουμε τα χιλιάδες ακίνητα που υπάρχουν στην Ελλάδα ενώ διασφαλίζει και τα κεφάλαια για την αξιοποίησή τους. Χωρίς αυτό το business model θα ήταν πολύ δύσκολο να αποκτήσουν αυτά τα ακίνητα και πάλι ζωή ώστε να χρησιμοποιηθούν και τις επόμενες δεκαετίες».

Για όσους δε θεωρούν ότι η επαναχρησιμοποίηση ενεργειακά αποδοτικότερων ακινήτων αποτελεί ένα μικρό ποσοστό του οικιστικού real estate ο κ. Φιοράκης επισημαίνει ότι μόνο στην Ελλάδα υπάρχουν 2,1 εκατ. ακίνητα τα οποία έχουν χτιστεί πριν από το 2000. Αντίστοιχα στην Ευρώπη συνολικά, το 85% των κτιρίων έχουν χτιστεί πριν το 2000 και το ίδιο ακριβώς ποσοστό αφορά ακίνητα που δεν είναι ενεργειακά βιώσιμα. «Και όλα αυτά τα ακίνητα δεν πρόκειται να εξαφανιστούν, θα παραμείνουν εδώ». Παρότι μάλιστα δεν έχει μέχρι στιγμής καταμετρηθεί το πόσα εξ αυτών παραμένουν ακατοίκητα, ο κ. Φιοράκης επισημαίνει ότι «το 50% των ακινήτων που μπαίνει στην πλατφόρμα της Protio είναι ελεύθερα, το 20% είναι ακίνητα που χρησιμοποιούνται για ιδιοκατοίκηση αλλά οι ιδιοκτήτες τους θέλουν να τα πουλήσουν και το υπόλοιπο 30% είναι ακίνητα που μισθώνονται βραχυπρόθεσμα ή μακροπρόθεσμα. Οπότε αυτό που βλέπουμε είναι ότι τα ελεύθερα σπίτια αντιπροσωπεύουν μεγάλο ποσοστό των προς πώληση ακινήτων».

Εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζουν και τα ποσοστά της ενεργειακής αποδοτικότητας των ακινήτων. «Αυτή τη στιγμή τα κτίρια σε όλη την Ευρώπη είναι υπεύθυνα για το 40% περίπου της κατανάλωσης ενέργειας και για το 36% των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα. Αν σκεφτεί κανείς ότι κάθε ακίνητο που ανακαινίζουμε ανεβαίνει δύο με τρεις ενεργειακές κλάσεις κατανοεί τι μπορεί να σημαίνει αυτό για την ζωή του ακινήτου, αλλά και για το ίδιο το περιβάλλον.

Όσο για τις φωνές που υποστηρίζουν ότι η μετατροπή της στέγασης σε επενδυτικό προϊόν θα επιδεινώσει το πρόβλημα αφού θα μπορούσε να αυξήσει δυσανάλογα τις τιμές, ο κ. Φιοράκης έχει αντίθετη άποψη. «Ερχόμαστε από κάποιες γενιές που τους άρεσε να αποθηκεύουν τον πλούτο τους σε ακίνητα και ζούμε σε μια χώρα που η ιδιοκτησία ανέρχεται σε πολύ υψηλά ποσοστά, κοντά στο 76%. Ο κόσμος όμως και ιδίως οι νέες γενιές αλλάζουν φιλοσοφία. Αν σκεφτείτε η ιδιοκτησιακή κουλτούρα έχει ήδη αλλάξει και το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού έχει εξοικειωθεί, αν όχι ασπαστεί, την έννοια του sharing economy. Την ίδια στιγμή η απόκτηση αγαθών βαδίζει όλο και περισσότερο σε μια συνδρομητική κατεύθυνση. Στο μέλλον δηλαδή θα πληρώνουμε για αγαθά κι υπηρεσίες σε συνδρομητική βάση και η ιδιοκτησία θα γίνει περισσότερο επενδυτική δραστηριότητα».

Αυτό βέβαια δεν είναι κάτι που θα γίνει αύριο, όπως εξηγεί ο κ. Φιοράκης. «Χρειάζεται χρόνο ειδικά στην περίπτωση της Ευρώπης, όπου το οικιστικό real estate ως επενδυτικό προϊόν αντιπροσωπεύει ακόμα πολύ μικρό ποσοστό και οι επενδυτές προτιμούν επαγγελματικά ακίνητα, γραφειακούς χώρους, logistic centers κ.ά.. Αρκεί να αναφέρουμε ότι στην περίπτωση της Αμερικής τα οικιστικά ακίνητα που διατίθενται ως επενδυτικά προϊόντα αποτελούν το 20% της αγοράς, ενώ στην Ευρώπη το αντίστοιχο ποσοστό φτάνει σε πολύ συγκεκριμένες περιπτώσεις, όπως στην Γερμανία, στο 5%-6%. Στην περίπτωση δε της Ελλάδας αντιπροσωπεύει μετά βίας το 1%. Οπότε έχουμε πολύ δρόμο ακόμα για να πούμε ότι η τάση αυτή θα επενδυτικοποιήσει το προϊόν. Ακόμα κι αυτό να γίνει βέβαια, δεν θα οδηγήσει απαραίτητα σε αύξηση των ενοικίων υπό την λογική του να αυξηθεί η απόδοση της επένδυσης. Γιατί μαζί με τις προαναφερθείσες αλλαγές, βλέπουμε να αναδιαμορφώνεται και ο τρόπος που οι επενδυτές προσεγγίζουν τις επενδύσεις. Πλέον τα ESG κριτήρια είναι ψηλά στην ατζέντα, οπότε ο όποιος κοινωνικός αντίκτυπος θα ληφθεί υπόψη. Κατά την γνώμη μου μάλιστα πιθανώς να δημιουργηθεί ένα προϊόν που θα είναι ακόμα πιο προσιτό λόγω κρατικών κινήτρων που αναμένεται να δοθούν» εξηγεί, κάνοντας αναφορά στο πρόσφατο πρόγραμμα του social housing που ενεργοποίησαν ο δήμος Αθηναίων και Θεσσαλονίκης.

Ένα πρόγραμμα που επιδοτεί την ανακαίνιση και ενεργειακή αναβάθμιση ακινήτων με αντάλλαγμα να διατεθούν για μακροχρόνια μίσθωση (8-11 ετών) με χαμηλό τίμημα σε νέα ζευγάρια, μονογονεϊκές οικογένειες, φοιτητές και ευπαθείς κοινωνικές ομάδες. Τέτοια κίνητρα υπάρχουν εδώ και καιρό σε άλλες χώρες, όπως στην Αγγλία. «Δεδομένου ότι το παλαιό κτιριακό απόθεμα είναι μεγάλο και ότι η ανακαίνιση είναι πολύ πιο γρήγορη, οικονομική και ενεργειακά αποδοτική από το χτίσιμο ενός νέου σπιτιού – αν θες να χτίσεις ένα νέο διαμέρισμα παράγεις 100 τόνους διοξειδίου του άνθρακα, ενώ για να ανακαινίσεις ένα παλιό παράγεις μόλις 15 – νομίζω ότι τέτοιου είδους κίνητρα θα υιοθετούν σταδιακά σε όλη την Ευρώπη» καταλήγει.

Game changer οι νέες τεχνολογίες δόμησης και το 3D printing

Πέρα βέβαια από την διάθεση των ήδη υπάρχοντων ακινήτων, οι τεχνολογικές εξελίξεις φαίνεται να επιδρούν και στην ανοικοδόμηση νέων. Από την τρισδιάστατη εκτύπωση έως τα βιοκατασκευαστικά υλικά, οι νέες τεχνολογίες δόμησης επισημαίνονται από ειδήμονες του χώρου, ως ένας ταχύτερος -και φθηνότερος- τρόπος για την αντιμετώπιση της παγκόσμιας έλλειψης στέγασης. Με αρκετά περιβαλλοντικά οφέλη αφού μειώνουν τα κατασκευαστικά απόβλητα και αποδεικνύονται ουδέτερες ή και αρνητικές ως προς τον άνθρακα, οι τεχνολογίες αυτές ιντριγκάρουν νέους αλλά και παλιούς κατασκευαστές, ενώ υπάρχουν κι εκείνοι που παραλληλίζουν τον αντίκτυπο που θα μπορούσαν να έχουν με την ανακάλυψη της τυπογραφικής μηχανής του Γουτεμβέργιου το 1400.

Να υπενθυμίσουμε ότι η χρήση της τρισδιάστατης εκτύπωσης στην κατασκευαστική βιομηχανία έκανε αίσθηση το 2016, όταν τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα ανακοίνωσαν ότι προτίθενται να την χρησιμοποιήσουν σε ευρεία κλίμακα. Για την ακρίβεια η χώρα που εισάγει το 70% του εργατικού της δυναμικού, γεγονός που αυξάνει ραγδαία τις ανάγκες στέγασης, έθεσε ως στόχο να χτίζει μέχρι το 2030 το 25% των νέων οικοδομημάτων της με την βοήθεια του 3D printing.

Όσο περνά ο καιρός δε, οι περιπτώσεις χρήσης τρισδιάτα εκτυπωμένων υλικών για την ανοικοδόμηση αυξάνονται και πληθαίνουν. Ενδεικτικά να αναφέρουμε ότι το 2020, όπου και ξέσπασε η υγειονομική κρίση, εκτινάσσοντας πέρα από τα κρούσματα και τις τιμές των πρώτων υλών και των μεταφορικών, η μη κερδοσκοπική εταιρεία Habitat for Humanity εγκαινίασε το πρώτο τρισδιάστατα εκτυπωμένο σπίτι της στην πολιτεία Βιρτζίνια της Αμερικής. Το σπίτι χρειάστηκε τον μισό χρόνο σε σχέση με την παραδοσιακή διαδικασία κατασκευής και κόστισε 15% λιγότερο από μια ξύλινη κατασκευή, που εδώ και κάποια χρόνια παρουσιάζεται ως μια καλή λύση για οικονομικά προσιτή στέγαση.

Το παράδειγμα ακολούθησαν κι άλλοι, όπως η αμερικανική startup New Story, η οποία άρχισε να «εκτυπώνει» τα πρώτα σπίτια για να στεγάσει άστεγους και ανθρώπους εξαιρετικά χαμηλού εισοδήματος στο Μεξικό.

Η επιχείρηση με έδρα το Τέξας χτίζει τα σπίτια της με την βοήθεια ενός ογκώδη εκτυπωτή ονόματι Volcano II. H εκτύπωση γίνεται σε ζεύγη και απαιτεί ένα ειδικά αναμεμειγμένο σκυρόδεμα, που σκληραίνει γρήγορα. Χάρη σε αυτό όμως ένα υποτυπώδες σπίτι χρειάζεται μόλις 24 ώρες εκτύπωσης για να ολοκληρωθεί.

“Μέχρι σήμερα η New Story έχει οικοδομήσει 38 συνοικίες σε πόλεις του Μεξικού και έχει θέσει ως στόχο να δημιουργήσει ένα ασφαλές καταφύγιο για 1 εκατ. ανθρώπους στην Λατινική Αμερική.”

«Αυτή η αντισυμβατική προσέγγιση στην κατασκευή σπιτιών θα μπορούσε να είναι το κλειδί για την προσφορά αξιοπρεπούς στέγασης σε μερικούς από τους φτωχότερους ανθρώπους του κόσμου. Θεωρούμε ότι είναι ευθύνη μας να αμφισβητήσουμε τις παραδοσιακές μεθόδους, αφού αυτές δεν θα φτάσουν ποτέ στο σύνολο του παγκόσμιου πληθυσμού» ανέφερε χαρακτηριστικά ο Brett Hagler, διευθύνων σύμβουλος της New Story κατά την παρουσίαση του πρώτου σπιτιού που κατασκευάστηκε με την βοήθεια του 3D printer.

Παρότι βέβαια το 3D printing εξοικονομεί χρόνο και χρήμα πολλοί είναι εκείνοι που ισχυρίζονται ότι θα χρειαστεί να εξελιχθεί περαιτέρω ώστε να φέρει αποτέλεσμα σε έναν δομικό κλάδο της παγκόσμιας οικονομίας, όπως οι κατασκευές. Αν μάλιστα χρησιμοποιηθεί σε μαζική κλίμακα θα κληθεί να αντιμετωπίσει πολλαπλές προκλήσεις, όπως η κατάργηση θέσεων εργασίας και η δημιουργία νέων υψηλότερης εξειδίκευσης. Ακόμα και τότε όμως αρκετοί αμφιβάλλουν για το αν θα λύσει το πρόβλημα, αφού σε πολλές περιπτώσεις η αγορά της γης αποδεικνύεται πιο δαπανηρή από την ίδια την κατασκευή του οικοδομήματος.

Bitcoin κι εναλλακτικές μορφές χρηματοδότησης

Η New Story όμως, η οποία έχει ήδη σηκώσει πάνω από 200 εκατομμύρια δολάρια από επενδυτές που πιστεύουν ότι οι εν λόγω μονόκεροι έχουν τη δυνατότητα να διαταράξουν μια βιομηχανία ώριμη για αλλαγή, δεν ασχολείται αποκλειστικά με την κατασκευή. Αξιοποιεί και άλλες τεχνολογικές καινοτομίες όπως το blockchain για την επίλυση της στεγαστικής κρίσης.

Συγκεκριμένα, με την βοήθεια του Bitcoin και του δικτύου Lightning Network, βοηθά οικογένειες του Ελ Σαλβαδόρ που δεν έχουν πρόσβαση στην παραδοσιακή χρηματοδότηση, να γίνουν ιδιοκτήτες ενός σπιτιού.

Και φυσικά δεν είναι η μόνη. Οι νεοφυείς επιχειρήσεις που αξιοποιούν τις εξελίξεις στον τομέα της χρηματοπιστωτικής τεχνολογίας ώστε να προωθήσουν καινοτόμες μορφές χρηματοδότησης σε όλους όσους δεν έχουν σήμερα πρόσβαση στις παραδοσιακές, όλο και αυξάνουν. Εταιρείες όπως οι LendInvest, Molo Finance και Proportunity προσφέρουν συχνά στεγαστικά δάνεια μέσα σε λίγες ημέρες αντί για εβδομάδες ή μήνες, χρησιμοποιώντας τεχνολογικά εργαλεία για την αυτοματοποίηση της διαδικασίας.

Εκσυγχρονίζεται το μοντέλο rent – to – own

Σε αυτές θα πρέπει να προσθέσουμε μάλιστα και τις rent-to-own startups, τις νεοφυείς επιχειρήσεις δηλαδή που προωθούν έναν τύπο leasing στην αγορά κατοικίας με το σλόγκαν «μετακόμισε σήμερα, πλήρωσε αργότερα».

Η άλλοτε γνωστή ως συμφωνία μίσθωσης-προαίρεσης, που αναζωογονείται με την βοήθεια της τεχνολογίας τα τελευταία χρόνια κυρίως στην Αμερική, επιτρέπει στους ενδιαφερόμενους να νοικιάσουν σήμερα το σπίτι τους και στη συνέχεια να το αγοράσουν από τον τελικό του ιδιοκτήτη. Αξίζει να σημειωθεί ότι το εν λόγω μοντέλο δεν είναι νέο, είχε εφαρμοστεί στα μέσα του 20ου αιώνα στην Αμερική σε ευρεία κλίμακα, χωρίς ιδιαίτερη επιτυχία και με πολλαπλές επικρίσεις. Μάλιστα, σύμφωνα με κάποιες εκτιμήσεις η συγκεκριμένη πρακτική κόστισε μέσα σε δύο δεκαετίες στις οικογένειες Μαύρων του Σικάγου μεταξύ 3 και 4 δισ δολαρίων.

Πλέον όμως, εταιρείες όπως η Divvy Homes, η αποτίμηση της οποίας φτάνει τα 2 δισ. ευρώ, η Home Partners, που εξαγοράστηκε σχετικά πρόσφατα από την Blackstone έναντι 6 δισ. και η Landis Technologies η οποία σήκωσε πέρυσι 165 εκατ. δολάρια από funds που συνδέονται με επενδυτές αστέρες όπως ο Jay Z και ο Will Smith, υποστηρίζουν ότι λειτουργούν με πιο φιλικές προς τον πελάτη επιχειρηματικές πρακτικές.

Παρότι οι λεπτομέρειες διαφέρουν σε κάθε μια από τις rent to own startups, οι βασικές αρχές είναι ίδιες. Οι πελάτες θα περάσουν από έναν σύντομο έλεγχο που θα τους υποδείξει ένα ανεκτό για τον προϋπολογισμό τους κεφάλαιο για την αγορά σπιτιού και στη συνέχεια θα επιλέξουν ένα σπίτι σε αυτό το budget, ώστε η εταιρεία να το αγοράσει για λογαριασμό τους (σ.σ. υπάρχει περίπτωση να χρειαστεί να βάλουν μια προκαταβολή της τάξης του 1% με 2% της συνολικής αξίας του ακινήτου). Στη συνέχεια, θα νοικιάσουν το σπίτι για καθορισμένο χρονικό διάστημα, συνήθως τρία χρόνια και έναντι προσυμφωνημένου τιμήματος, μέρος του οποίου θα πηγαίνει στο ενοίκιο και το υπόλοιπο σε ένα λογαριασμό που θα χρησιμοποιηθεί ως προκαταβολή για την δυνητική αγορά. Στο τέλος της τριετούς μίσθωσης, η ιδέα είναι ότι οι ενοικιαστές θα είναι σε καλύτερη οικονομική κατάσταση για να αγοράσουν το σπίτι από την εταιρεία, και πάλι όμως παίρνοντας ενυπόθηκο δάνειο με τον παραδοσιακό τρόπο, κάτι που καμία startup δεν μπορεί να εγγυηθεί. Σε αντίθετη περίπτωση αποχωρούν παίρνοντας πίσω τα χρήματα της προκαταβολής.

Η έλλειψη εγγυήσεων για την δυνητική αγορά, αφού παραμένει άρρηκτα συνδεδεμένη με την πιστοληπτική ικανότητα, αλλά και η ενοικίαση συχνά σε υψηλότερες τιμές από αυτές της αγοράς αφού εμπλέκεται μια εταιρεία κι όχι ένας μεμονωμένος ιδιοκτήτης είναι ο βασικός αντίλογος όσων απορρίπτουν το εν λόγω μοντέλο. Οι υπέρμαχοι του από την άλλη υποστηρίζουν ότι ο τρόπος αυτός καθιστά δυνατή την ιδιοκατοίκηση σε όσους δεν θα μπορούσαν να την αντέξουν οικονομικά και ο χρόνος ενοικίασης του ακινήτου δίνει στο μελλοντικό αγοραστή την ευκαιρία να ενισχύσει τις αποταμιεύσεις του, αλλά και να βελτιώσει την πιστοληπτική του ικανότητα.

Μέχρι στιγμής πάντως οι εταιρείες αυτές έχουν αποφύγει τις μεγάλες διαμάχες αφού όπως λένε εγκρίνουν κυρίως όσους έχουν προοπτικές να τα καταφέρουν. Ακόμα κι αν δεν λύνουν το πρόβλημα, το εξομαλύνουν, καθώς τα στοιχεία που έχουν δημοσιοποιήσει ανά διαστήματα, δείχνουν ότι το ποσοστό των πελατών που καταφέρνουν τελικά να αγοράσουν τα ακίνητα, κυμαίνεται από 20% έως και 50%.

Όπως και σε κάθε πρόβλημα, έτσι και σε αυτό της στέγασης, η τεχνολογία προσπαθεί με διάφορους τρόπους να δώσει λύση. Σύμφωνα με την Παγκόσμια Τράπεζα βέβαια από μόνη της δεν θα αποδειχθεί ποτέ αρκετή για να τα καταφέρει. Γιατί όπως αναφέρει σε σχετικό άρθρο της «η στέγαση είναι κάτι πολύ περισσότερο από τούβλα και κονίαμα. Και η επίλυση της παγκόσμιας έλλειψης κατοικιών θα απαιτήσει πολλαπλές καινοτομίες που επεκτείνονται από την χρηματοδότηση έως τον αστικό σχεδιασμό και την χάραξη της κατάλληλης πολιτικής». 

The post Η τεχνολογία στη μάχη κατά της στεγαστικής κρίσης appeared first on 2045.gr.

Πώς θα είναι η κοινωνία μας μετά από δύο-τρεις δεκαετίες; Θα χαρακτηρίζεται από μια αρμονική συνύπαρξη των μελών της ή από έναν έντονο διπολισμό σε πολλαπλά επίπεδα; Οι μεγάλες επιχειρήσεις θα έχουν υποκαταστήσει το ρόλο των κυβερνήσεων; Πώς θα είναι το περιβάλλον εργασίας; Ποιος θα είναι ο ρόλος της τεχνολογίας;

Σύμφωνα με τον Επαμεινώνδα Χριστοφιλόπουλο (κάτοχο της Έδρας UNESCO οn Futures Research) οριστικές απαντήσεις στα παραπάνω ερωτήματα δεν μπορούμε να έχουμε. “Κανείς δεν μπορεί να προβλέψει το μέλλον” απαντάει με έμφαση, όμως όπως σπεύδει να προσθέσει είναι πολύ χρήσιμο να επεξεργαζόμαστε πιθανά σενάρια έτσι ώστε να υπάρχουν “στο συρτάρι” έτοιμα πλάνα αντίδρασης.

“Η διαδικασία διερεύνησης του μέλλοντος είναι αυτή που στο τέλος της ημέρας θα μας κάνει πιο ανθεκτικούς. Θα μας βοηθήσει να μη βλέπουμε το μέλλον ως πρόβλημα, αλλά ως ευκαιρία” σημειώνει ο κ. Χριστοφιλόπουλος, προσθέτοντας ότι η παραπάνω διαδικασία συντελεί στην καινοτομία, στην ανακάλυψη νέων εργαλείων και λύσεων προκειμένου να αντιμετωπίσουμε τις προκλήσεις και τις πιθανές ανάγκες που θα προκύψουν τα επόμενα χρόνια.

“Δεν είναι μια άσκηση εύκολη, ειδικά σε επίπεδο κυβερνήσεων” αναφέρει, αναδεικνύοντας την επίδραση που μπορούν να έχουν αναπάντεχα γεγονότα (“μαύροι κύκνοι”, όπως τα χαρακτηρίζει) στην πορεία προς το ένα ή το άλλο σενάριο. Ένας τέτοιος “μαύρος κύκνος” είναι στις μέρες μας η πανδημία, με τις πολλαπλές επιπτώσεις που είχε στην κοινωνία, στην οικονομία ή στη γενικότερη στρατηγική των κρατών.

Για τον Επαμεινώνδα Χριστοφιλόπουλο είναι πολύ σημαντικό ότι μετά από πολλές δεκαετίες και η Ελλάδα υιοθετεί την μακρόχρονη σκέψη και σχεδιασμό στη στρατηγική της, συστήνοντας μια γενική γραμματεία foresight στην προεδρία της κυβέρνησης, στην οποία συμμετέχει και ο ίδιος.

Ολόκληρη την ενδιαφέρουσα συνέντευξη με τον Επαμεινώνδα Χριστοφιλόπουλο μπορείτε να την παρακολουθήσετε στο παραπάνω βίντεο.

* Ευχαριστούμε για τη φιλοξενία το Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού – Ελληνικός Κόσμος.

The post Πώς θα είναι ο κόσμος μας το 2050; (vid) appeared first on 2045.gr.

Μία φυσική καταστροφή που σχετίζεται με ένα καιρικό, κλιματικό ή υδάτινο κίνδυνο συμβαίνει σχεδόν κάθε μέρα που περνά στον πλανήτη μας τα τελευταία 50 χρόνια, σκοτώνοντας κατά μέσο όρο 115 ανθρώπους και προκαλώντας οικονομικές απώλειες ύψους 202 εκατομμυρίων δολαρίων ημερησίως… Μόνο την τελευταία δεκαετία μάλιστα, σημειώθηκαν παγκοσμίως 3.165 φυσικές καταστροφές οι οποίες κόστισαν την ζωή σε 185 χιλιάδες ανθρώπους και προκάλεσαν οικονομικές απώλειες ύψους 1,3 περίπου δισ ευρώ.

Όπως μαρτυρά η εξέλιξη των φαινομένων την τελευταία πεντακονταετία, οι φυσικές καταστροφές παγκοσμίως καταγράφονται αυξημένες αριθμητικά, κατά 5 φορές, λόγω της κλιματικής αλλαγής, των ακραίων καιρικών φαινομένων, αλλά και της βελτίωσης της σχετικής καταγραφής. Επταπλάσιο αποδεικνύεται και το κόστος τους, από τα 49 εκατ. δολάρια ημερησίως κατά μέσο όρο την δεκαετία του 70 έχει εκτιναχθεί στα 383 εκατ. δολάρια το διάστημα  2010-2019, όπως μαρτυρούν τα στοιχεία του Άτλαντα για τη θνησιμότητα και τις οικονομικές απώλειες από ακραίες καιρικές, κλιματικές και υδάτινες συνθήκες (1970 – 2019) του Παγκόσμιου Μετεωρολογικού Οργανισμού (WMO).

Παρά την αύξηση της συχνότητας και του κόστους όμως, οι νεκροί που αφήνουν πίσω τους οι προαναφερθείσες καταστροφές έχουν μειωθεί κατά τρεις φορές, σύμφωνα με την ίδια έκθεση ( από 50.000 και πλέον θανάτους τη δεκαετία του 1970 έφτασαν κοντά τους 20.000 τη δεκαετία του 2010). Κι ο λόγος δεν είναι άλλος από την εξέλιξη των συστημάτων παρατήρησης, πρόβλεψης και επιχειρησιακής ετοιμότητας, τα οποία αναγεννώνται με την βοήθεια της τεχνολογίας.

Τα «μελανά» στατιστικά

Αναλυτικότερα, και σύμφωνα πάντα με την έκθεση του παγκόσμιου μετεωρολογικού οργανισμού μεταξύ 1970 και 2019 καταγράφηκαν πάνω από 11.000 αναφερθείσες καταστροφές που αποδίδονται σε αυτούς τους κινδύνους παγκοσμίως, οι οποίες στοίχησαν την ζωή σε πάνω από 2 εκατ. ανθρώπους και προκάλεσαν απώλειες ύψους 3,64 τρισεκατομμυρίων δολαρίων.

Σε αυτά τα πενήντα χρόνια μάλιστα, οι καιρικές, κλιματικές και υδάτινες καταστροφές ευθύνονται για το 50% όλων των καταστροφών, το 45% όλων των καταγεγραμμένων θανάτων και το 74% όλων των καταμετρημένων οικονομικών απωλειών.

Στις χειρότερες καταστροφές της προαναφερθείσας περιόδου από άποψη ανθρώπινων ζωών που χάθηκαν συγκαταλέγονται η ξηρασία (στοίχισε την ζωή σε 650.000 ανθρώπους), οι καταιγίδες (στέρησαν 577.232 ανθρώπινες ζωές), οι πλημμύρες (προκάλεσαν 58.700 θανάτους) και οι ακραίες θερμοκρασίες (στοίχισαν την ζωή σε 55.736 άτομα).

Όσον αφορά τις πιο δαπανηρές καταστροφές στην κορυφή βρίσκονται οι καταιγίδες και οι πλημμύρες με το κόστος τους να εκτιμάται σε 521 δισ. δολάρια και 115 δισ. δολάρια αντίστοιχα.

Οι πυρκαγιές στην Ελλάδα

Αντίστοιχες εικόνες φυσικών καταστροφών αλλά και βαρύτατων συνεπειών έχει να επιδείξει και η χώρα μας. Σε μια πρόχειρη καταγραφή των τελευταίων χρόνων, η Ελλάδα μέτρησε κοντά 1.200.000 στρέμματα καμένης γης το περυσινό καλοκαίρι, 102 νεκρούς στο Μάτι το τραγικό καλοκαίρι του 2018, 24 νεκρούς από τα έντονα πλημμυρικά φαινόμενα της Ευρυδίκης το 2017 και ούτω καθεξής.

Στην περίπτωση των πυρκαγιών ωστόσο, οι οποίες συναντώνται συχνότερα στην χώρα μας σε σχέση με άλλα είδη φυσικών καταστροφών, ανιχνεύεται κάποια ανοδική πορεία όσο περνούν τα χρόνια με άμεση εξάρτηση από τα έντονα φαινόμενα ξηρασίας. «Το 2021 ήτανε μία χρονιά ιδιαίτερη σε τέτοια φαινόμενα ξηρασίας. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα μέσα σε έναν μόλις μήνα, τον Αύγουστο, να παραδοθεί στη πύρινη λαίλαπα μία έκταση ίση σε μέγεθος με την έκταση που κάηκε το 2020 στο σύνολο της χρονιάς. Δεδομένης της ξηρασίας υπήρξαν αυτές οι συνεχείς αναζωπυρώσεις αλλά και οι ταυτόχρονες εστίες οι οποίες δοκίμασαν τις αντοχές του κρατικού μηχανισμού» επισημαίνει στο 2045.gr ο κ. Χάρης Κοντοές, Διευθυντής  Ερευνών του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών και Επιστημονικός Υπεύθυνος του Κέντρου Ερευνών Παρατήρησης της Γης και Δορυφορικής Τηλεπισκόπησης BEYOND του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών.

Σύμφωνα με τα στατιστικά στοιχεία που παραχώρησε το Κέντρο BEYOND από το 1984 έως και το 2021 οι πυρκαγιές έρχονται σε άμεση συνάρτηση με την αλλαγή στα κλιματικά φαινόμενα.

Για παράδειγμα από τις 119 πυρκαγιές που σημειώθηκαν το 1984 και οι οποίες έκαψαν 141.090 στρέμματα γης φτάσαμε στις 86 πυρκαγιές το 2021 οι οποίες έκαψαν 1.185.404 στρέμματα γης. Οι χρονιές με τις περισσότερες πυρκαγιές αριθμητικά ήταν το 1987 όπου καταγράφηκαν 237 πυρκαγιές που έκαψαν 354.136 στρέμματα γης, το 2007 και 2011 όπου καταγράφηκαν 251 πυρκαγιές όπου έκαψαν 1.990.044 και 329.882 στρέμματα γης αντίστοιχα και το 2020 όπου καταγράφηκαν αντίστοιχα 236 πυρκαγιές που έκαψαν μόλις 142.178 στρέμματα γης.

Από τα παραπάνω κατανοεί κανείς ότι ανιχνεύεται κάποια συγκεκριμένη τάση, αφού στο επισκοπούμενο διάστημα οι χρονιές με τις χειρότερες πυρκαγιές, με τις πυρκαγιές δηλαδή που έκαψαν την μεγαλύτερη έκταση γης ήταν το 2007 και το 2021, «με ακραία συνδυασμούς ξηρασίας και ανέμων» όπως επισημαίνει ο κ. Κοντοές.

Τα παραπάνω στατιστικά δεδομένα εκχωρήθηκαν από τους επιστήμονες του κέντρου BEYOND στο 2045.gr στα πλαίσια έρευνας επισκόπησης των δασικών πυρκαγιών των τελευταίων ετών. Ωστόσο η σχέση της περιοδικότητας των φυσικών καταστροφών και των απωλειών (ανθρώπινων ζωών ή οικονομικών επιβαρύνσεων) δεν έχει προς ώρας αναλυθεί. Σύμφωνα με τον Δρ. Κοντοέ βέβαια αυτή η ανάλυση δεν θα αργήσει, καθώς το Κέντρο BEYOND έχει ήδη σε εξέλιξη μελέτη την οποία εκπονεί σε συνεργασία με την Ακαδημία Αθηνών, με στόχο να αποτιμήσει τις επιπτώσεις των φυσικών καταστροφών στη χώρα μας τα τελευταία 30 χρόνια.

«Στόχος είναι να καταγράψουμε την εξέλιξη των πυρκαγιών, την καμένη γη, τις πλημμύρες που συνήθως τις ακολουθούν και ούτω καθεξής. Άλλωστε οι πυρκαγιές ακόμα κι αν δεν κοστίσουν ανθρώπινες ζωές, έχουν σημαντικές επιπτώσεις στο οικοσύστημα και διαταράσσουν τις οικονομικές δραστηριότητες. Επίσης πολλές φορές γίνονται αιτία δευτερογενών καταστροφών, όπως οι πλημμύρες και φαινόμενα διάβρωσης των εδαφών και κατακρημνίσεις πρανών και δρόμων στα ορεινά. Αρκεί να αναφέρουμε ότι από την πυρκαγιά στην Αττική πέρυσι κάηκαν σε μεγάλο ποσοστό πέντε μεγάλες υδρολογικές λεκάνες της Αττικής, αυξάνοντας αισθητά τον κίνδυνο πλημμύρας σε περίπτωση έντονων βροχοπτώσεων. Αυτός είναι και ο λόγος που το Κέντρο μας συνεργάστηκε με την Περιφέρεια Αττικής, μετά από πρωτοβουλία του Περιφερειάρχη κ. Γιώργου Πατούλη, και εκπόνησε μέσα σε διάστημα τριών μηνών την μελέτη εκτίμησης πλημμυρικού κινδύνου» σημειώνει ο κ. Κοντοές.  

Αυτού του είδους οι μελέτες (σ.σ. μελέτες εκτίμησης κινδύνου), όπως εξηγεί, συγκαταλέγονται μεταξύ άλλων στις βασικές δραστηριότητες του Κέντρου. Σε συνδυασμό μάλιστα με τα σχετικά μοντέλα και εργαλεία που έχουν αναπτυχθεί από τους επιστήμονες της ομάδας για το σκοπό αυτό αποτελούν και μια τρανή απόδειξη του πώς η τεχνολογία και η επιστήμη της Διαστημικής Παρατήρησης της Γης και της τεχνητής νοημοσύνης γίνονται σήμερα αρωγοί στην προστασία της ανθρώπινης ζωής και δραστηριότητας από τις φυσικές καταστροφές.

Η τεχνολογία αρωγός στην επιβίωση από έκτακτα καιρικά φαινόμενα

Όπως εξηγεί ο κ Κοντοές, το Beyond μέσα στο καλοκαίρι και σε καθημερινή βάση, δίνει στην Περιφέρεια Αττικής και στο Κέντρο Επιχειρήσεων της Πυροσβεστικής Υπηρεσίας ακριβείς εκτιμήσεις κινδύνου. «Λαμβάνουν εκτιμήσεις για το πώς εξελίσσονται τα ενεργά μέτωπα της πυρκαγιάς, ποιες και πόσες καμένες εκτάσεις λαμβάνουν χώρα σε καθημερινή βάση, αλλά και πόση είναι η έκταση των καταστροφών σε δάση και αγροτικές δραστηριότητες στο τέλος της κάθε περιόδου  πυρκαγιάς στο σύνολο της χώρας. Συλλέγονται καθημερινά στις εγκαταστάσεις μας στο ΕΑΑ δεδομένα από δορυφόρους τα οποία επεξεργαζόμαστε και στέλνουμε σαν τελική γνώση στο Κέντρο Επιχειρήσεων της Πυροσβεστικής και στις τοπικές αρχές. Δίνεται καθημερινά μία αναλυτική επιχειρησιακή εικόνα για οπουδήποτε στην Ελλάδα και παρέχεται η δυνατότητα να εντοπίσουν ποια χωριά είναι σε κίνδυνο και άρα ποιος μηχανισμός αντιμετώπισης πρέπει να κινητοποιηθεί (οχήματα, πεζοπόρα κι εναέρια μέσα) για την καλύτερη δυνατή διαχείριση σε επίπεδο της χώρας. Τα παραπάνω έχουν αποτελέσει σημαντική βοήθεια κατ’ ομολογία των υπευθύνων στην επιχειρησιακή αντιμετώπιση της κρίσης. Μετά το πέρας της πυρκαγιάς ή της περιόδου των πυρκαγιών, λαμβάνουν και πρόσθετα δορυφορικά δεδομένα, τα οποία απεικονίζουν απολογιστικά, την έκταση και το μέγεθος  των  κοινονικο-οικονομικών δραστηριοτήτων που έχουν πληγεί. Παράλληλα οι αρχές λαμβάνουν και εκτιμήσεις για δευτερογενείς κινδύνους σαν απόρροια των αλλαγών στο τοπίο εξ’ αιτίας των πυρκαγιών. Δίνεται έτσι μια ολιστική και αναλυτική εκτίμηση με ποσοτικές αναφορές στο περιβαλλοντικό, κοινωνικό, οικονομικό κ.α. αποτύπωμα των πυρκαγιών».

Σύμφωνα με τον επικεφαλής του Κέντρου οι προσφερόμενες πληροφορίες είναι πολύ αναλυτικές και αφορούν σε λεπτομερείς εκτιμήσεις απειλούμενων οντοτήτων – όπως π.χ. σε ποιες περιοχές, οικισμούς  ή και θέσεις αυθαίρετων κατασκευών/οικιών και παρεμβάσεων εκτός σχεδίου  καταγράφεται πολύ υψηλός κίνδυνος πλημμύρας μετά από κάποια πυρκαγιά - και στη βάση αυτών διατίθενται αναλυτικά επίσης σχέδια κινδύνου στον καθ’ ύλην αρμόδιο φορέα της Δημοτικής ή Περιφερειακής Αρχής. «Στα σχέδια αυτά υπογραμμίζονται οι παρεμβάσεις και οι ενέργειες προστασίας που πρέπει να γίνουν έγκαιρα ώστε να αποφευχθεί ο κίνδυνος», όπως εξηγεί ο κ. Κοντοές. Αξίζει να σημειωθεί εδώ η πρωτοβουλία που έλαβε η Περιφέρεια Αττικής, η οποία ανέθεσε στο Κέντρο BEYOND προγραμματική σύμβαση προκειμένου να μελετηθεί ο κίνδυνος πυρκαγιάς και πλημμύρας αλλά και ο κίνδυνος καταστροφών από γεω-κινδύνους (π.χ. σεισμός, κατολισθήσεις) σε μεγάλο αριθμό Δήμων και οικισμών. Οι μελέτες αυτές και τα αντίστοιχα σχέδια με μέτρα αντιπετώπισης κινδύνου δίνονται σε πολλούς Δήμους της Περιφέρειας Αττικής.

«Για να σας δώσω ένα παράδειγμα. Διαπιστώνουμε λόγου χάρη μέσα από την ανάλυση κινδύνου που κάνουμε ότι υπάρχει ένας μεγάλος αριθμός από επικίνδυνα σημεία που αφορούν την Περιφέρεια. Εντοπίζονται δηλαδή σημεία με καμένες εκτάσεις όπου κλαδιά που έχουν έρθει κι αποφράξει συγκεκριμένους οχετούς. Αντίστοιχα εντοπίζονται σημεία όπου υπάρχουν σπίτια τα οποία έχουν χτιστεί παραπλεύρως ρεμάτων, «ιρλανδικές» διαβάσεις και δρόμοι που περνούν πάνω από ρέματα ή κοίτες ποταμών, ξέρετε υπάρχουν πολλά τέτοια παραδείγματα στην ελληνική πραγματικότητα τόσο εντός όσο και εκτός αστικού τοπίου. Αφού τα εντοπίσουμε δίνουμε την ανάλυση κινδύνου στην Περιφέρεια, με την οποία διατηρούμε και μια προγραμματική συμφωνία, η οποία με την σειρά της τη διαμοιράζει στους αρμόδιους φορείς -δεδομένης και της πολυπλοκότητας στον διαχωρισμό αρμοδιοτήτων που εντοπίζει κανείς στη χώρα μας. Οι αρμόδιες αρχές τώρα έχοντας στην διάθεσή τους, ίσως και για πρώτη φορά, τόσο αναλυτικά σχέδια κινδύνου, γνωρίζουν από το πώς θα πληγεί μια περιοχή, ποια σημεία κινδυνεύουν, ποιά θα κινδυνεύσουν πρώτα, πού πρέπει να συγκεντρωθεί ο κόσμος για να διαφύγει τον κίνδυνο, πώς θα πρέπει να εξελιχθεί το σχέδιο εκκένωσης και πολλά άλλα. Από εκεί και πέρα λοιπόν αφενός μπορούν να ενημερώσουν τους πολίτες που κινδυνεύουν πόρτα πόρτα - η ανάλυση επιτρέπει τέτοιου είδους ακρίβεια - κι αφετέρου να οργανωθούν για το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα κατά την διαχείριση της κρίσης που θα έρθει. Κι όλα αυτά από τα σχέδια κινδύνου που τους δίνουμε εμείς».

Η «μάχη» για την καταπολέμηση επιδημιών που μεταδίδονται από τα κουνούπια

Τα συστήματα που έχει αναπτύξει το Κέντρο BEYOND δεν περιορίζονται στις πυρκαγιές και τις πλημμύρες ή τους γεω-κινδύνους. Συμβάλλουν μέχρι και στην αντιμετώπιση επιδημιών ή και πανδημιών, όχι του κορονοϊού, αλλά αυτών που μεταδίδονται μέσω διαβιβαστών, και είναι άμεσα συναρτώμενες με την κλιματική αλλαγή, όπως εξηγεί ο κ. Κοντοές. Ένα τέτοιο είναι και το σύστημα έγκαιρης ενημέρωσης για την εκτίμηση του εντομολογικού και επιδημιολογικού κινδύνου «EYWA» το οποίο συντονίζει το BEYOND και πρόσφατα βραβεύτηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Καινοτομίας με το 1o Βραβείο «EIC Horizon Prize on Early Warning for Epidemics» ύψους πέντε εκατομμυρίων ευρώ.

Το Σύστημα EYWA είναι ένα διεπιστημονικό τεχνολογικό επίτευγμα που συνδυάζει τις επιστήμες της Ιατρικής, των Μαθηματικών, της Διαστημικής Παρατήρησης της Γης, της Τεχνητής Νοημοσύνης, του Πληθοπορισμού (Crowdsourcing), της Κλιματολογίας-Μετεωρολογίας και της μελέτης του Περιβάλλοντος. Στόχος του είναι να περιορίσει ασθένειες όπως Μαλάρια, Δάγκειος Πυρετός, ιός του Δυτικού Νείλου, που μεταδίδονται από διαβιβαστές (για παράδειγμα κουνούπια), σε ολόκληρο τον κόσμο όπως εξηγεί ο κ. Κοντοές.

«Για να κατανοήσουμε την σημασία του αρκεί να αναφέρουμε ότι μόνο μέσα σε ένα έτος, το 2020, καταγράφηκαν επίσημα 650 εκατομμύρια κρούσματα Μαλάριας και Δάγκειου Πυρετού που οδήγησαν σε 700 χιλιάδες θανάτους παγκοσμίως. Από τους θανάτους αυτούς, οι 400 χιλιάδες αφορούσαν σε παιδιά ηλικίας κάτω των 5 ετών που νόσησαν σε χώρες της υποσαχάριας Αφρικής. Μάλιστα, ενώ πριν από μια δεκαετία τέτοιου είδους ασθένειες δεν εντοπίζονταν σε Ελλάδα και Ευρώπη, πλέον λόγω της εισβολής των κουνουπιών και της κλιματικής αλλαγής συναντώνται ακόμα και στις βόρειες ευρωπαϊκές χώρες, όπως στην Γερμανία και την Δανία» τονίζει ο κ. Κοντοές.

«Κι αυτό γιατί την τελευταία δεκαετία έχει αλλάξει σημαντικά το κλίμα και το οικοσύστημα, με αποτέλεσμα τα κουνούπια να βρίσκουν διαδρομές μέσω των οποίων μετακινούνται σε νέες περιοχές, στις οποίες και διαβιούν και πολλαπλασιάζονται. Το πρόβλημα και στην περίπτωση της Ευρώπης εντοπίζεται σε περιοχές με μεγάλους υδροβιότοπους ή λιμνάζοντα νερά, σε χωριά που δεν έχουν σωστό αποχετευτικό σύστημα ή σε περιφέρειες με έντονη αγροτική δραστηριότητα, π.χ. οι ορυζώνες της Κεντρικής Μακεδονίας. Τέτοια μέρη στην Ελλάδα και στην Ευρώπη υπάρχουν πολλά και συνδυαστικά με την αύξηση της θερμοκρασίας, υγρασίας, βροχοπτώσεων και πλημμυρών σε όλο τον κόσμο το πρόβλημα γίνεται πολύ σοβαρό. Για παράδειγμα στη Γερμανία υπάρχει σοβαρό πρόβλημα σε περιοχές με έντονα πλημμυρικά φαινόμενα κατά μήκος του ποταμού Ρήνου, κ.α. 

Η μέχρι χθες αντιμετώπιση του συνεχώς διογκούμενου φαινομένου προέβλεπε ψεκασμούς σε διάφορα στάδια ανάπτυξης των κουνουπιών αλλά και τοποθέτηση ειδικών παγίδων για την συλλογή των κουνουπιών προκειμένου να εξετασθούν στα βιολογικά εργαστήρια και να εξαχθούν χρήσιμα συμπεράσματα (αν φέρουν τον παθογόνο ιό, σε τι ποσοστό επί του πληθυσμού των κουνουπιών κλπ)».

Πώς αντιμετωπίζει όμως το πρόβλημα το σύστημα EYWA; «Το EWA έχει αναπτύξει τα μοντέλα εκείνα, τα οποία συσχετίζουν τις περιβαλλοντικές συνθήκες, τα δημογραφικά μεγέθη, την αγροτική δραστηριότητα, τους πληθυσμού των κουνουπιών κ.ό.κ. προκειμένου να εξαγάγει μια λεπτομερή εκτίμηση εντομολογικού και επιδημιολογικού κινδύνου σε επίπεδο οικισμού. Με αυτό το τρόπο γνωρίζουμε σε ποιες υποπεριοχές και συγκεκριμένα χωριά από τα 1040 που έχει η Κεντρική Μακεδονία αναμένεται να εμφανιστεί το πρόβλημα μέσα στην επόμενη εβδομάδα/μήνα. Ενημερώνουμε τις αρχές υγείας 10-15 ημέρες νωρίτερα ότι σε κάποιο χωριό θα υπάρχει υψηλός κίνδυνος εμφάνισης κρουσμάτων και έτσι αναλαμβάνονται στοχευμένες ενέργειες αντιμετώπισης σε τοπική κλίμακα. Βασικά με την πληροφόρηση  αυτή οι αρχές δύνανται να προχωρήσουν με τρεις βασικές ενέργειες πρόληψης. Αρχικά, να επανατοποθετήσουν τις παγίδες, αυξάνοντας την ένταση παρακολούθησης του φαινομένου εκεί που αναμένεται υψηλότερη πιθανότητα  να έχουμε μεγάλους πληθυσμούς κουνουπιών και άρα να βρεθούν ενδεχομένως  μολυσμένα κουνούπια. Να αυξήσουν έως και οκτώ φορές τους ψεκασμούς στις  περιοχές αυτές και στα συγκεκριμένα χωριά που προβλέπεται υψηλότερος κίνδυνος, εξασφαλίζοντας καλύτερη αποτελεσματικότητα και μικρότερο περιβαλλοντικό και οικονομικό κόστος από  ψεκασμούς. Και τέλος, να επισκεφτούν πόρτα-πόρτα τους κατοίκους των συγκεκριμένων χωριών και να τους ενημερώσουν για τις καλές πρακτικές που θα πρέπει να ακολουθήσουν  – π.χ. να μην αφήνονται τα αρδευτικά αυλάκια ξεσκέπαστα, να μην αφήνουν λιμνάζοντα νερά σε αυλές κλπ γιατί όλα αυτά αποτελούν εστίες συγκέντρωσης κουνουπιών κ.λ.π. Επιπλέον προσφέρεται και η δυνατότητα ενημέρωσης των κατοίκων μέσω κινητού . Αποτέλεσμα όλων των παραπάνω, που εφαρμόζονται μέσω του συστήματος EYWA κατά τα τελευταία 2 χρόνια που χρησιμοποιείται, είναι η μείωση του πληθυσμού των κουνουπιών κατά 50%. Όπως αντιλαμβάνεστε μειώνοντας το αίτιο μειώνουμε και τον κίνδυνο ανθρώπινων κρουσμάτων».

Το σύστημα EYWA όπως εξηγεί ο Δρ. Κοντοές αναπτύσσεται με την μορφή του δικτύου και μέχρι σήμερα χρησιμοποιείται σε 10 περιφέρειες πέντε χωρών της Ευρώπης (τέσσερις εκ των οποίων είναι στην Ελλάδα). Με την βοήθεια μάλιστα μιας παράπλευρης δράσης το σύστημα θα εφαρμοστεί και δύο άλλες χώρες εκτός Ευρώπης, στην Ακτή του Ελεφαντοστού και στην Ταϊλάνδη.

Η επιστήμη της Δορυφορικής Παρατήρησης της Γης και τα Extreme Big Data

Αντίστοιχα συστήματα που βασίζονται σε μεγάλα δορυφορικά δεδομένα που συλλέγονται στις εγκαταστάσεις του κέντρου και αφορούν την συνεχή καθημερινή παρακολούθηση λειτουργεί το κέντρο BEYOND και για την παρακολούθηση της ερημικής σκόνης (DustHUB) αλλά και για τις γεωφυσικές καταστροφές (GeoHUB). Στην περίπτωση μάλιστα του τελευταίου παρακολουθούνται όλα τα καταστροφικά (π.χ. σεισμικά και ηφαιστειακά) συμβάντα οπουδήποτε στον κόσμο, όπως προσθέτει ο κ. Κοντοές.

Η υπηρεσία GeoHUB μάλιστα ενεργοποιήθηκε αυτόματα στην περίπτωση της ηφαιστειακής έκρηξης του ηφαιστείου Κιλαουέα στη Χαβάη (17/5/2018), που προκάλεσε σεισμό μεγέθους 6.9 (Mw). Ο σεισμός ήταν ο μεγαλύτερος των τελευταίων 43 χρόνων στην περιοχή. Η υπηρεσία GeoHUB έδωσε άμεσα την εκτίμηση της εδαφικής παραμόρφωσης με επεξεργασία δορυφορικών δεδομένων Sentinel-1, αναδεικνύοντας την εδαφική υποχώρηση που συνόδευσε τη μετακίνηση μάγματος κατά μήκος ζώνης ρηγμάτων, με αποτέλεσμα να διαφύγει τελικά μαγματικό υλικό στο ανατολικό άκρο της ζώνης. Η συγκεκριμένη πληροφορία κρίθηκε σημαντική για τις τοπικές αρχές που ήταν υπεύθυνες για τη λήψη μέτρων αντιμετώπισης και προστασίας των πολιτών.

«Η συγκεκριμένη δράση είναι πολύ μεγάλη και βασίζεται στην ανάλυση των μεγάλων δεδομένων - big data. Για να σας δώσω μια εικόνα του πλήθους των δεδομένων που συλλέγουμε αρκεί να σας πω ότι στο hub συλλογής εικόνων Copernicus που λειτουργούμε λαμβάνουμε περίπου 30.000 - 40.000 δορυφορικές εικόνες κάθε μέρα από όλο τον κόσμο και αναδιανέμουμε περί τις 80.000 εικόνες σε ενδιαφερόμενους φορείς και αρχές διεθνώς. Εκατοντάδες terabytes πληροφορίας μπαίνουν και αρχειοθετούνται στα συστήματά μας ημερησίως».

Όλα τα παραπάνω εδράζονται εν μέρει στην εξέλιξη της τεχνολογίας και σε αυτό που αποκαλούμε σήμερα Extreme Big Data, όπως εξηγεί ο κ. Κοντοές.

«Τα δεδομένα αυτά είναι απεικονίσεις π.χ. ενός ραντάρ που βρίσκεται στο εγγύς Διάστημα και περιστρέφεται γύρω από την Γη. Ειδοποιός διαφορά των ραντάρ, με απλά λόγια, είναι ότι σου δίνεται μια εικόνα στην οποία καταλαβαίνεις τα ποτάμια, τα σπίτια κλπ όπως σε μια φωτογραφία αλλά ωστόσο μπορείς να μετράς αποστάσεις δορυφόρου και γης συνεχώς και με μεγάλη ακρίβεια, έχοντας εξαιρέσει από τις μετρήσεις σφάλματα της ατμόσφαιρας που μεσολαβεί και άλλων παραγόντων π.χ. υγρασία εδαφών, ανάγλυφο, ανακρίβειες στη γνώση της τροχιάς των δορυφόρων, κλπ. Αυτές οι ακριβείς μετρήσεις αποστάσεων είναι που αξιοποιούνται από τα συστήματα του Κέντρου BEYOND. Επειδή δε παράγονται καθημερινά μπορούν και δίνουν μια πολύ λεπτομερή εικόνα της μετακίνησης ή της παραμόρφωσης του φλοιού της γης ακόμα και σε επίπεδο χιλιοστών ανά έτος. Τέτοιες πληροφορίες είναι πολύ σημαντικές αφού μπορεί να αποτελούν πρόδρομες ενδείξεις για τεκτονικά ή και κατολισθητικά φαινόμενα, είτε ακόμα ακόμα και για έκρηξη ηφαιστείου όπως στο παράδειγμα του ηφαιστείου Κιλαουέα στη Χαβάη που προαναφέραμε. Όλα αυτά τα φαινόμενα τα παρακολουθούμε σε παγκόσμια κλίμακα, καθημερινά και χωρίς να χρειάζεται η ανθρώπινη παρέμβαση. Αυτό είναι μία πρόσθετη γνώση για το πώς συμπεριφέρεται μια περιοχή σε γεω-κινδύνους και πληροφορούμαστε υπό ποιες συνθήκες δημιουργείται ένα καταστροφικό γεγονός ώστε να μπορεί να “μοντελοποιηθεί” με καλύτερη ακρίβεια».

«Σκεφτείτε ότι όταν η επιστήμη της Διαστημικής Παρατήρησης της γης έκανε την εμφάνισή της, όταν δηλαδή έκανα εγώ το διδακτορικό μου στον τομέα αυτό, οι δορυφορικές εικόνες έρχονταν σε μαγνητικές ταινίες περίπου κάθε15 ημέρες μέσω επίγειου ταχυδρομείου. Καταφέρναμε να παίρνουμε δηλαδή μια εικόνα από ένα σημείο της γης κάθε περίπου 20 ημέρες. Σήμερα λαμβάνουμε εικόνες από όλη την γη κάθε μέρα. Χωρίς να μεσολαβεί ανθρώπινο χέρι. Τα δεδομένα μαζεύονται στο cloud, γίνεται εύκολα η επεξεργασία τους και κατεβαίνουν πλέον ως bit πληροφορίας, γνώσης. Αυτή η εξέλιξη της συγκεκριμένης τεχνολογίας είναι που έχει ενεργοποιήσει κι όλες τις παραπάνω δυνατότητες.

Πλέον μιλάμε για την επιστήμη της πρόληψης μέσα από πολυπαραμετρικά μοντέλα τα οποία αξιοποιούν όλες τις διαθέσιμες τεχνολογίες, τα δορυφορικά δίκτυα, τα επίγεια δίκτυα, τα μετεωρολογικά, τα σεισμολογικά ακόμα και τα κοινωνικά δίκτυα τα οποία ενημερώνουν οι ίδιοι οι πολίτες σε περιπτώσεις έκτακτης ανάγκης.  Όλη αυτή η πληροφορία, η οποία ακούει στον όρο Extreme Big Data,  χωνεύεται πλέον στα μοντέλα μας. Σε μοντέλα που δεν είναι είναι μόνο φυσικά μοντέλα αλλά χρησιμοποιούν τεχνολογίες όπως machine learning, artificial Intelligence, deep learning για να εξαγάγουν τα συμπεράσματά τους.

Όσο για το πώς λειτουργούν αυτά τα μοντέλα, ο Δρ. Κοντοές επισημαίνει ότι μοιάζουν πολύ στη λειτουργία του ανθρώπινου εγκεφάλου . Όπως ο ανθρώπινος εγκέφαλος λαμβάνει εκατομμύρια παραστάσεις και βγάζει ένα συμπέρασμα  έτσι λειτουργούν και αυτά τα μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης και μηχανικής μάθησης τα οποία εκπαιδεύονται βασιζόμενα στα ιστορικά και μεγάλα δεδομένα αναφορικά με τις φυσικές διεργασίες και παρατηρούμενες αλλαγές και φυσικές καταστροφές».

The post Η τεχνολογία στη μάχη των φυσικών καταστροφών appeared first on 2045.gr.

Τι κι αν είσαι φανατικός αναγνώστης του 2045.gr γιατί σε απασχολεί αν και πότε θα γίνει πραγματικότητα το singularity, αν και πόσο έχει μειώσει την ανισότητα η ψηφιακή τεχνολογία, αν και πόσο απειλεί το ποδόσφαιρο η κλιματική αλλαγή  ή αν η νέα κτηνοτροφία θα πρέπει να έχει… λέπια. Ακόμα κι αν επιλέγεις να καταναλώνεις τέτοιου είδους διαδικτυακό περιεχόμενο, έχω πολλές παραπάνω πιθανότητες τα γραφόμενά μου να πέσουν μπροστά στην οθόνη σου αν:

• βάλω υπότιτλο στο κείμενο,
• το εμπλουτίσω με links που παραπέμπουν σε παλαιότερα κείμενα και πηγές
• αν βάλω bullets (καλή ώρα)
• αν «μπολντάρω» τις λέξεις
• και «βεβαίως, βεβαίως» αν βάλω έναν click bate τίτλο (αν και το τελευταίο δεν σχετίζεται και τόσο με την συζήτησή μας).

Αν συμμορφώσω εν ολίγοις τον τρόπο γραφής μου με όλα αυτά που απαιτούν οι αλγόριθμοι της Google για να ξεχωρίσω από τον ορυμαγδό αντίστοιχων ειδήσεων που θα έχουν στον τίτλο τους την λέξη ρομπότ. Και φυσικά το παραπάνω αποτελεί ένα απλό παράδειγμα για το πώς, εν καιρώ διαδικτύου – ενσυνείδητα ή ασυνείδητα –  τροποποιώ τις συνήθειες μου, την συμπεριφορά μου και ίσως εντέλει κι εμένα την ίδια. Καθώς τα σκέφτομαι όλα αυτά και έχοντας διαβάσει προ ολίγου τις ανακοινώσεις της Tesla για το νέο ανθρωποειδές ρομπότ που θα μας συστήσει σύντομα, μου γεννάται ένα ενδιαφέρον ερώτημα…  τελικά φτιάχνουμε τα ρομπότ «κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν» του ανθρώπου ή προσαρμόζουμε όλο και περισσότερο τον άνθρωπο για να ομοιάσει στις μηχανές. Ανθρωπομορφοποιούμε δηλαδή τα ρομπότ ή ρομπομορφοποιούμε τον άνθρωπο, και τι προεκτάσεις μπορεί να έχει η όποια από τις δύο συνθήκες ισχύει;

Από την ανθρωπομορφοποίηση στη ρομπομορφοποίηση

Η έμπνευση για τον όρο ρομπομορφοποίηση προήλθε από τον όρο ανθρωπομορφοποίηση, με τον οποίο ο γνωστικός ανθρωπολόγος Pascal Boyer περιέγραφε «την εσκεμμένη προβολή ανθρώπινων χαρακτηριστικών (ανατομίας, ταυτότητας, κοινωνικής οργάνωσης ή συνηθέστερα ψυχολογίας) στο μη ανθρώπινο. Ωστόσο ο Boyer δεν ήταν ο μόνος που ασχολήθηκε με το πώς ο άνθρωπος επηρεάζει τα ανδροειδή ρομπότ ή το αντίστροφο. «We shape our tools and thereafter our tools shape us» υποστήριζε δεκαετίες πριν ο Herbert Marshall McLuhan, ένας άγνωστος Καναδός ακαδημαϊκός μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του ’60, ο οποίος χάρη στο best-seller βιβλίο του, Understanding Media, μετατράπηκε σε φαινόμενο της ποπ κουλτούρας.

Στην πιο σύγχρονη εκδοχή τους, τους όρους anthropomorphisation & robomorphisation – ανθρωπομορφοποίηση ή ρομπομορφοποίηση σε ελεύθερη μετάφραση – έχει χρησιμοποιήσει ευρύτατα η καθηγήτρια ανθρωπολογίας και ερευνήτρια της Τεχνητής Νοημοσύνης στο Homerton College του Cambridge, Dr. Beth Singler. H Singler ασχολείται κυρίως με το πώς οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται την τεχνητή νοημοσύνη και τα ρομπότ και τι είδους ελπίδες και φόβους νιώθουν γι’ αυτά. Για να το πετύχει αυτό εστιάζει στον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζονται τα ρομπότ και η τεχνητή νοημοσύνη στον Τύπο, στις ειδήσεις, στις ταινίες ή ακόμα και στις συζητήσεις που κάνουν μεταξύ τους οι χρήστες του διαδικτύου. «Η τεχνητή νοημοσύνη είναι ένα ενδιαφέρον θέμα για το ανθρώπινο μυαλό, το οποίο μας δίνει μια εικόνα για το τι εστί άνθρωπος και πρόοδος καθώς και για το πώς πιστεύουμε ότι θα εξελιχθεί το μέλλον. Μέσω των παραπάνω βέβαια ερχόμαστε αντιμέτωποι και με πολλές ηθικές και κοινωνικές προεκτάσεις της τεχνητής νοημοσύνης» μου είχε αναφέρει σε παλαιότερη συνέντευξή της.

Με τον, αδόκιμο μεν αλλά παραστατικό, όρο ρομπομορφοποίηση, η ίδια εννοεί τον μετασχηματισμό, με την μεταφορική έννοια του όρου, που υφίσταται ο άνθρωπος, ή καλύτερα η ανθρώπινη φύση κατά την αλληλεπίδρασή της με την «μηχανή» ή καλύτερα με την Τεχνητή Νοημοσύνη. Ο μετασχηματισμός αυτός μάλιστα, σύμφωνα με την ίδια, συντελείται με δύο τρόπους: είτε με την αλλαγή της αντίληψης του ανθρώπου για τον άνθρωπο, είτε με την προσπάθεια του ανθρώπου να «μιλήσει την γλώσσα» της τεχνητής νοημοσύνης.

Πόσο ρομπότ είμαστε ή πιστεύουμε ότι είμαστε;

Όπως το βλέπει η Singler, «όσο περισσότερο τροφοδοτούμε με ευφυΐα τις μηχανές τόσο περισσότερο αντιμετωπίζουμε τους ανθρώπους ως μηχανές» – άποψη που έχει εκφράσει  σε παλαιότερες ομιλίες και συνεντεύξεις της.

Ενδεικτικό του παραπάνω είναι το πώς αλλάζουμε τις μεταφορές που χρησιμοποιούμε στο λόγο μας – οι οποίες εδώ και χρόνια συμβαδίζουν με τις ανακαλύψεις της κάθε εποχής. Για παράδειγμα στο παρελθόν σχετίζαμε την ύπαρξη του ανθρώπου με τον κόσμο, το ωροσκόπιο ή και το εργοστάσιο (σ.σ.  για παράδειγμα ο χαρακτηρισμός των ανθρώπων ως «γρανάζι της μηχανής»). Πλέον σχετίζουμε τον άνθρωπο με την τεχνητή νοημοσύνη χρησιμοποιώντας συχνά την έκφραση «οι άνθρωποι είναι καλωδιωμένοι». Αντίστοιχα παραδείγματα προσφέρει και η σημειολογία των εικόνων, στις οποίες όλο και συχνότερα οι νευρώνες του ανθρώπινου εγκεφάλου αναπαριστώνται με νευρωνικά δίκτυα για να συμβολίσουν τις προηγμένες λειτουργίες της τεχνητής νοημοσύνης.

Κάπως έτσι, ο άνθρωπος εξισώνεται υποσυνείδητα με την μηχανή και στη συνέχεια αντιμετωπίζεται ως τέτοιος.  Η αντιμετώπιση των ανθρώπων με αναλογικό με τις μηχανές τρόπο έχει αποτυπωθεί για παράδειγμα στον εργασιακό τομέα. Πολλές είναι οι εταιρείες που έχουν συρρικνώσει τα διαθέσιμα τετραγωνικά ανά εργαζόμενο (σκεφτείτε call center – προ πανδημίας τουλάχιστον), ή τους εργαζόμενους της Amazon για παράδειγμα οι οποίοι πολλές φορές έχουν διαδηλώσει κρατώντας πανό που γράφουν «We are not robots» (δεν είμαστε ρομπότ) για να υπογραμμίσουν τις μηχανικές επιδόσεις που απαιτεί ο αμερικανικός κολοσσός από αυτούς.

Αυτή η αντιμετώπιση ενισχύεται κι από τις αλλαγές στην συμπεριφορά ή στις συνήθειες του ανθρώπου – αλλαγές που γίνονται για να ταιριάξει καλύτερα στο «τεχνολογικό σύμπαν». Οι περισσότεροι από εμάς έχουμε επιλέξει συγκεκριμένες λέξεις ή ικανότητες για να προβάλουμε στο βιογραφικό μας, με στόχο να ανιχνευτούμε ευκολότερα από τους αλγόριθμους που έχουν αναλάβει χρέη γραφείου ευρέσεως εργασίας. Επίδοξοι youtubers και πετυχημένοι influences αντίστοιχα ακολουθούν τα βήματα που τους υποδεικνύουν οι αλγόριθμοι των δημοφιλών πλατφορμών για να τους πείσουν να κατατάξουν ψηλότερα τα βίντεό τους. Προσπαθούμε δηλαδή να μιλήσουμε «στην γλώσσα των μηχανών”.

Και κάπως έτσι καταλήγουμε στο να κυριαρχούν τα δικαιώματα των μηχανών στα ανθρώπινα δικαιώματα, «στο να απαιτούμε δηλαδή από τους ανθρώπους να κάνουν αυτό που η μηχανή μπορεί να κάνει» όπως εξηγεί η Singler. Προς επίρρωση του παραπάνω η ανθρωπολόγος χρησιμοποιεί ένα παράδειγμα εμπνευσμένο από τον αυτοματοποιημένο έλεγχο εισόδου σε αεροδρόμια, τράπεζες κ.ά. «Συνηθίζω να φοράω γυαλιά αντί για φακούς επαφής, ωστόσο κάθε φορά που πρέπει να περάσω από ένα αυτόματο μηχάνημα είμαι αναγκασμένη να τα βγάλω για να με αναγνωρίσει. Φυσικά δεν θα χρειαζόταν να κάνω κάτι αντίστοιχο αν στη θέση του μηχανήματος υπήρχε άνθρωπος αφού τα ανθρώπινα όντα έχουν διευρυμένη αντίληψη της προσαρμοστικότητας των προσώπων. Και το θέμα δεν είναι γιατί να βγάλω τα γυαλιά μου, αλλά ότι η συμπεριφορά μου αναπροσαρμόζεται για να βολεύει καλύτερα τη μηχανή».

“Χαράλαμπος Τσέκερης: Αντιμετωπίζουμε τον άνθρωπο ως απόλυτα ορθολογικό όν την ώρα που η ανθρώπινη φύση είναι μη αναγώγιμη, ο άνθρωπος είναι μια μη υπολογίσιμη μηχανή”

Την «ρομπομορφοποίηση» ως συστατικό της δεύτερης επανάστασης της Τεχνητής Νοημοσύνης, στην οποία και βρισκόμαστε σήμερα, σκιαγραφεί και ο κ. Χαράλαμπος Τσέκερης, Ερευνητής στο Ινστιτούτο Κοινωνικών Ερευνών του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών και Αντιπρόεδρος της Εθνικής Επιτροπής Ηθικής και Βιοηθικής της χώρας μας, μιλώντας στο 2045.gr.

«Έχουμε περάσει από την πρώτη επανάσταση της τεχνητής νοημοσύνης των προηγούμενων δεκαετιών – όπου αντιμετωπίζαμε τις μηχανές ως μια όχι και τόσο έξυπνη παρέα του ανθρώπου ή ως καταστροφικές (βλέπε παραδείγματα από τον παγκόσμιο κινηματογράφο) στην δεύτερη επανάσταση της τεχνητής νοημοσύνης, η οποία εμπεριέχει τόσο την έννοια της ανθρωπομορφοποίησης όσο και της ρομπομορφοποίησης. Πλέον οι έξυπνες μηχανές μπορούν να κρατούν παρέα στον άνθρωπο, κάτι που βλέπουμε συχνά σε προηγμένες χώρες όπως η Ιαπωνία, έξυπνα ρομπότ βοηθούν τους νηπιαγωγούς ή εξυπηρετούν επισκέπτες σε ξενοδοχεία. Άρα η ανθρωπομορφοποίηση των ρομπότ η οποία υπήρχε ως φαντασία στην πρώτη φάση της ΤΝ είναι πλέον πραγματικότητα σε μεγάλο βαθμό».

«Την ίδια στιγμή βέβαια, πράγματι απομακρυνόμαστε από την απεικόνιση του ανθρώπου ως “γρανάζι“ μιας εργοστασιακής μηχανής και τον βλέπουμε ως τμήμα ενός αλγόριθμου, αλλάζει δηλαδή η αντίληψη του ανθρώπου για τον άνθρωπο, όπως αναφέρει και η Singler» εξηγεί ο κ. Τσέκερης.

«Επί της ουσίας δηλαδή, αντιμετωπίζουμε τον άνθρωπο ως ένα απόλυτα ορθολογικό ον ενώ γνωρίζουμε ότι η ανθρώπινη φύση είναι μη αναγώγιμη. Ο άνθρωπος δηλαδή είναι μια μη υπολογίσιμη μηχανή, ένα μη ανιχνεύσιμο ζώο που έχει ως θεμελιώδη βάση του την αγάπη, την φιλία, την συναίσθηση, τη συμπόνια. Είναι ένα ον που δεν εκτελεί εντολές με πιθανοκρατικούς όρους. Δεν αποφασίζει ορθολογικά, αλλά με βάση το συναίσθημα, την διαίσθηση, με βάση πολύπλοκα νοητικά μοντέλα. Σκέφτεται και αποφασίζει με βάση την κρυφή και σιωπηλή γνώση και με βάση την κοινωνικότητά του. Κι αυτά δεν είναι ρητορικά συμπεράσματα, αλλά επιστημονικά, στα οποία έχουν καταλήξει πλήθος επιστημονικών ερευνών για την συμπεριφορική ψυχολογία, την συμπεριφορική οικονομική επιστήμη κ.ά, καταξιωμένων επιστημόνων όπως ο κ. Νικόλας Χρηστάκης στο Υale University».

Η απεικόνιση αυτή του ανθρώπου, τού στερεί μέρος της πολυπλοκότητάς του, ενεργοποιεί αλυσιδωτές αντιδράσεις στην ψυχοσύνθεση του και διαφοροποιεί την συμπεριφορά του, σύμφωνα με τον κ. Τσέκερη. Δηλαδή τον ρομπομορφοποιεί.

Χάνει έδαφος η φαντασία και η αυτενέργεια

Για παράδειγμα διάφορες έρευνες έχουν επιστήσει την προσοχή στο πώς οι αλγόριθμοι τεχνητής νοημοσύνης επηρεάζουν τις γνωστικές λειτουργίες του ανθρώπου ή στο πώς υποβαθμίζουν ή υπονομεύουν την φαντασία του και την ορθολογική του κρίση, όπως επισημαίνει ο κ Τσέκερης. «Είτε μιλάμε για το Νetflix, είτε για την Amazon είτε για οποιαδήποτε άλλη εφαρμογή ξέρουμε ότι μας προτείνει αυτό που “θέλουμε να δούμε“, τι “θέλουμε να διαβάσουμε“, τι “θέλουμε να αγοράσουμε“. To FB μας συστήνει ανθρώπους τους οποίους θα θέλαμε να κάνουμε φίλους. Και οι περισσότεροι από εμάς εμπιστευόμαστε τις παραπάνω προτάσεις, υποβαθμίζοντας με τον τρόπο αυτό την γνωστική μας αυτενέργεια».

Αλλαγή παραδείγματος και έλλειψη εμπιστοσύνης

Έμμεση συνέπεια του παραπάνω είναι ότι επηρεάζεται και η ανθρώπινη εμπιστοσύνη. «Για παράδειγμα η Rachel Botsman στο βιβλίο της “Who can you trust“ μας προειδοποιεί για την ριζική αλλαγή παραδείγματος εμπιστοσύνης. Όπως εξηγεί, η τεχνολογία ενεργοποιεί μια εκ βάθρων αλλαγή στο πεδίο της εμπιστοσύνης που είναι το πιο εύθραυστο και πολύτιμο αγαθό της κοινωνίας. Με δεδομένο ότι οι πλατφόρμες βασίζονται σε δικές μας προτιμήσεις, μάς ψυχογραφούν, αντιγράφουν τις συνήθειες μας και μάς κάνουν να τις εμπιστευόμαστε, χωρίς καν να το σκεφτόμαστε. Φτάνουμε δηλαδή σε ένα σημείο να εμπιστευόμαστε κάτι που στην πραγματικότητα δεν έχει πρόσωπο, την ίδια στιγμή που δυσπιστούμε για όλα τα άλλα που έχουν, τους θεσμούς, το πολιτικό σύστημα, την δικαιοσύνη, τα Μέσα Ενημέρωσης, και μάλιστα σε πολύ μεγάλο βαθμό» επισημαίνει ο κ Τσέκερης.

«Αναλογιστείτε πόσοι από εσάς έχετε μείνει στις διακοπές σας σε Airbnb, πόσοι από εσάς χρησιμοποιείτε bitcoin, πόσοι από εσάς έχετε βγει με κάποιον που γνωρίσατε στο Tinder. Οι θετικές απαντήσεις στις παραπάνω ερωτήσεις υποδεικνύουν πως η τεχνολογία και οι αλγόριθμοι Τεχνητής Νοημοσύνης μας οδηγούν στο να εμπιστευόμαστε άγνωστους σε εμάς ανθρώπους. Την ίδια στιγμή μάλιστα που η εμπιστοσύνη σε θεσμούς και ιδέες έχει γκρεμιστεί, ειδικά μετά την χρηματοπιστωτική κρίση του 2007 και την κατάρρευσης της Lehman Brothers» αναφέρει εν ολίγοις η Bootsman στο βιβλίο της στο οποίο αναλύει το πώς και το γιατί «η τεχνολογία που μας έφερε κοντά μπορεί να καταφέρει να μας χωρίσει για πάντα».

Η ψευδοκοινωνικότητα που φέρνει η «οικονομία της προσοχής»

Την έννοια του διαζυγίου του ανθρώπου με τον άνθρωπο, εμπεριέχει και μια ακόμα συμπεριφορική αλλαγή που φέρνει η ρομπομορφοποίηση, η οποία εδράζεται στον κατασκοπευτικό καπιταλισμό, όπως τον είχε χαρακτηρίσει η Soschana Zuboff στο βιβλίο της «The Age of Surveillance Capitalism», όπως προσθέτει ο κ. Τσέκερης.

«Οι αλγόριθμοι ΤΝ επιτυγχάνουν να αναπροσαρμόσουν την ανθρώπινη συμπεριφορά μέσα από την οικονομία της προσοχής, μέσα από την αλγοριθμική διαμόρφωση του περιεχομένου και εντέλει μέσα από την ψυχογραφική χειραγώγηση» τονίζει.

«Στις μέρες μας δεν υπάρχει διάκριση μεταξύ ψηφιακού και πραγματικού εαυτού. Ο τρόπος που συμπεριφερόμαστε εντός των κοινωνικών δικτύων συνυφαίνεται με την εξω – διαδικτυακή μας ζωή, στην οποία και υιοθετούμε, όλο και περισσότερο, την αισθητική και την ηθική που μας υπαγορεύουν οι εκάστοτε πλατφόρμες. Το Ιnstagram για παράδειγμα, το οποίο ακολουθείται πάρα πολύ από την νέα γενιά, έχει δικούς του κώδικες αισθητικής και δικούς του κώδικες επικοινωνίας. Κώδικες που δεν έχουν να κάνουν με δημοκρατικές ή κοινωνικές ανάγκες, δεν απηχούν συλλογικά αιτήματα, ούτε την φιλία ή την ηθική με την αριστοτελική έννοια. Αντιθέτως, υπακούουν σε έναν τεχνολογικό σχεδιασμό και σε επιχειρηματικά μοντέλα που στόχο έχουν την εμπλοκή, τον εθισμό και το κέρδος. Με τον τρόπο αυτό διαμορφώνονται συνθήκες ρηχούς κοινωνικότητας ή ψευδοκοινωνικότητας, που αλλοιώνουν την ανθρώπινη ταυτότητα. Δημιουργείται δηλαδή κι ένας υπαρξιακός κίνδυνος για την ανθρωπότητα, η οποία τόσες χιλιάδες χρόνια χτίστηκε κι εξελίχθηκε πάνω στην συνεργασία, το διάλογο, την πολυδεκτικότητα και την συμπεριληπτικότητα, παρά τις όποιες εγγενείς παθογένειες κι αν παρουσιάστηκαν.

Αποκτάμε ενσυναίσθηση για την… «μηχανή»

Η ρομπομορφοποίηση που συντελείται ενδεικτικά με κάποιους από τους παραπάνω τρόπους ευθύνεται και για ένα ακόμα συμπεριφορικό μοντέλο που χρήζει ιδιαίτερης αναφοράς: την ενσυναίσθηση των ανθρώπων απέναντι στις μηχανές.

To φαινόμενο παρατηρήθηκε έντονα όταν κυκλοφόρησαν τα βίντεο της Boston Dynamics με πλάνα από ρομπότ που τα έσπρωχναν με ένα ραβδί ή τα κλωτσούσαν για να δοκιμάσουν την κινητικές του ικανότητες. Τα πλάνα πήραν και συνέθεσαν άλλοι χρήστες σε ένα νέο βίντεο με τίτλο «Every Time Boston Dynamics has abused a robot» (κάθε φορά που η Boston Dynamics κακοποίησε ένα ρομπότ).

Η επιλογή του ρήματος «κακοποίησε» είναι ενδεικτική αφενός της αντίληψης ότι τα ρομπότ δεν προσομοιώνουν συναισθήματα αλλά βιώνουν συναισθήματα κι αφετέρου της ενσυναίσθησης που έχουν αναπτύξει οι άνθρωποι απέναντι στα ρομπότ.

Ακόμα πιο ενδεικτικά ως προς το σκέλος της ενσυναίσθησης ήταν βέβαια τα σχόλια των χρηστών κάτω από το συγκεκριμένο βίντεο στο Youtube.

• «Πολλοί άνθρωποι το μπερδεύουν αυτό με δοκιμασία ισορροπίας. Απλώς δίνουν στα ρομπότ μια γεύση του τι σημαίνει να ζεις στη Γη. Για να τα προετοιμάσουν».
• «Ξέρω ότι είναι απλά μηχανές, αλλά κατά κάποιο τρόπο εξακολουθεί να μοιάζει σκληρό».
• «Το βίντεο με κάνει να νιώθω άσχημα για τα ρομπότ. Κάτι στην κίνησή τους μοιάζει τόσο ζωντανό και βλέποντας ανθρώπους να τα κλωτσάνε, νιώθω κάπως άβολα…».
• «Νιώθω λύπη για τα ρομπότ, αυτήν την εμπάθεια που αισθανόμαστε απέναντι σε έμψυχα όντα. Περίεργο».

«Αν και αυτά τα βίντεο δεν είχαν ως στόχο να προκαλέσουν ενσυναισθητικές αντιδράσεις από εμάς, το γεγονός ότι το έκαναν μαρτυρά ότι πρέπει να είμαστε προσεκτικοί» επισημαίνει η Singler.

«Οι παραπάνω συμπεριφορές εξηγούνται από την ψυχολογική τάση του ανθρώπου να κατανοεί και να μεροληπτεί ως προς αυτό με το οποίο νιώθει οικειότητα. Στον άνθρωπο αρέσουν τα όντα με τα οποία συμβιώνει, κι αυτή τη στιγμή συμβιώνει και με μη ανθρώπινα όντα. Η ενσυναίσθηση μπαίνει για πρώτη φορά στη συζήτηση κι όχι αποκλειστικά με την έννοια του να έχουν οι μηχανές ενσυναίσθηση απέναντι στον άνθρωπο αλλά και το αντίστροφο. Ακόμα κι αν αυτό ακούγεται παράξενο, η εξέλιξη των ρομπότ προϋποθέτει την συμβίωση και η συμβίωση από πλευράς της προϋποθέτει σεβασμό, κουλτούρα κατανόησης για τον άλλον, αναγνώριση της υπόστασης του, πράγματα που θα πρέπει να αρχίσουμε να καλλιεργούμε, παρότι μιλάμε για τεχνολογικά συστήματα χωρίς συνείδηση ή προσωπικότητα. Πόσο μάλλον όταν η συμβίωση αυτή οδεύει στο να γίνει ακόμα πιο αισθητή σε περιβάλλοντα Metaverse», επισημαίνει ο κ. Τσέκερης.

Ο ψηφιακός ανθρωπισμός, μια κάποια λύση

Οι συνέπειες της ρομπομορφοποίησης μπορεί να είναι πολλαπλές, αφού εξισώνοντας τον άνθρωπο με το ρομπότ του αφαιρούμε εν μέρει αξία. Για να αποφευχθούν δε, σύμφωνα με τον κ. Τσέκερη «χρειαζόμαστε μια ολιστική θεώρηση του ανθρώπου και της σχέσης του με την τεχνολογία, η οποία θα πρέπει να χτιστεί σε μια νέα βάση ώστε να μας προετοιμάζει για ένα κόσμο που δεν θα μοιάζει καθόλου με αυτόν στον οποίο κοινωνικοποιηθηκαν οι προηγούμενες γενιές. Μια εξ’ αρχής δεοντολογική προσέγγιση της Τεχνητής Νοημοσύνης, η οποία θα εξασφαλίζει ως ελάχιστη βάση για την εξέλιξή της τον πλουραλισμό, την ανεκτικότητα, την συλλογικότητα, την ανθρωποκεντρική προσέγγιση κι όλες τις αξίες που συνοδεύουν την ανθρώπινη εξέλιξη μέσα στα χρόνια».

Και μιας και όλες οι εκτιμήσεις συγκλίνουν στο ότι η «επανάσταση των ρομπότ» θα παραμείνει στη σφαίρα των κινηματογραφικών παραγωγών, «η άμεση επανάσταση στην οποία θα πρέπει να επενδύσουμε είναι αυτή της εκπαίδευσης και του ψηφιακού ανθρωπισμού». Για να γίνει βέβαια αυτό, θα πρέπει να κάνουμε δύο βήματα πίσω από την ψηφιακή μας ρουτίνα και να αναρωτηθούμε τι ή ποιον εμπιστευόμαστε και γιατί;

The post Ρομπομορφοποίηση: Πόσο ρομπότ είμαστε ή πιστεύουμε ότι είμαστε; appeared first on 2045.gr.

Κρατικές λειτουργίες, επιχειρηματικές δραστηριότητες σε διάφορους κλάδους, υπογραφές, ταυτότητες, shopping, διασκέδαση, κοινωνικοποίηση είναι μόνο μερικά κι ενδεικτικά στοιχεία της καθημερινότητας μας που, ελέω πανδημίας, έχουν προσθέσει τον επιθετικό προσδιορισμό «ψηφιακά» στην ύπαρξη τους. Πέρα από τα διεθνώς αναγνωρισμένα οφέλη της βέβαια, η όλο και πιο ψηφιακή ύπαρξή μας εγκυμονεί και πολλαπλούς κινδύνους. Ένας εξ αυτών και οι κυβερνοεπιθέσεις, οι οποίες δείχνουν να αυξάνονται με μεγαλύτερους ρυθμούς από την ίδια την ψηφιοποίηση.

Για να κατανοήσει κανείς την όξυνση της έντασης στον κυβερνοχώρο αρκεί να ανατρέξει σε τρανταχτά παραδείγματα κυβερνοεπιθέσεων του τελευταίου έτους. Μια αναδρομή, η οποία εκτός από την αριθμητική αύξηση που αναδεικνύει, επισφραγίζει και κάτι ακόμα, ίσως πιο σημαντικό: την εξέλιξη τόσο των των επιτιθέμενων στόχων όσο και την δομή λειτουργίας των ίδιων των κυβερνοεγκληματιών.

Στο στόχαστρο των κυβερνοεγκληματιών οι κρίσιμες υποδομές

Ένα από τα βασικά συμπεράσματα της τρέχουσας χρονιάς είναι ότι οι κυβερνοεγκληματίες βάζουν πλέον στο στόχαστρο πολύ συχνότερα «κρίσιμες υποδομές» – υποδομές δηλαδή που είναι απαραίτητες για την υγεία, την ασφάλεια, την προστασία ή την οικονομική ευημερία του κοινού και την αποτελεσματική λειτουργία της όποιας κυβέρνησης.

Για του λόγου το αληθές, στα τέλη Μαρτίου 2021, η CNA Financial Corp., μία από τις μεγαλύτερες ασφαλιστικές εταιρείες στις Ηνωμένες Πολιτείες, έπεσε θύμα επίθεσης ransomware. Ως αποτέλεσμα, η εταιρεία αντιμετώπισε προσωρινές διαταραχές στα συστήματα και τα δίκτυά της, την οποία για να επιλύσει – και να ανακτήσει τον έλεγχο των δεδομένων της – χρειάστηκε να πληρώσει 40 εκατ. δολάρια.

Δύο μήνες αργότερα, μια αντίστοιχη επίθεση ransomware πραγματοποιήθηκε στην Colonial Pipeline και χαρακτηρίστηκε ως μιας από τις σημαντικότερες επιθέσεις εναντίον κρίσιμων υποδομών στην ιστορία. Η κυβερνοεπίθεση κατάφερε να κόψει τη ροή καυσίμου σε αγωγούς της Colonial Pipeline, μιας εταιρείας που μεταφέρει περίπου το ήμισυ των προμηθειών καυσίμου της Ανατολικής Ακτής των ΗΠΑ. Η λειτουργία αποκαταστάθηκε σε έξι περίπου ημέρες, ήταν όμως αρκετές για οδηγήσουν, έστω και παροδικά, σε κρίση καυσίμων και σε αύξηση των σχετικών τιμών στις ανατολικές ΗΠΑ.

Τον ίδιο μήνα κυβερνοεγκληματίες απειλούσαν να διαρρεύσουν 250GB δεδομένων των αστυνομικών αρχών της Ουάσιγκτον αν η αρχή δεν πλήρωνε ως λύτρα 4 εκατ. δολάρια, γεννώντας αμφιβολίες για το πόσο διασφαλισμένη είναι δυνητικά η πρόσβαση στις αστυνομικές αρχές.

Λίγες μόλις εβδομάδες αργότερα, τον Ιούνιο του 2021, μια επίθεση ransomware έπληξε την JBS USA Holdings, Inc, έναν από τους μεγαλύτερους παραγωγούς κρέατος στον κόσμο. Η επίθεση αυτή προκάλεσε μεγάλες αναταραχές στην αλυσίδα εφοδιασμού όχι μόνο στις ΗΠΑ, αλλά και στον Καναδά και την Αυστραλία.

Τον ίδιο μήνα, η Steamship Authority, η μεγαλύτερη υπηρεσία πορθμείων της Μασαχουσέτης, έπεσε θύμα επίθεσης ransomware με αποτέλεσμα να παρουσιαστούν προβλήματα στην διαδικασία έκδοσης εισιτηρίων και κρατήσεων. Παρότι η εταιρεία επεσήμανε ότι «δεν υπάρχει κανένας αντίκτυπος στην ασφάλεια των πλοίων, καθώς το ζήτημα δεν επηρεάζει τη λειτουργία ραντάρ ή GPS και τα προγραμματισμένα ταξίδια συνεχίζουν απρόσκοπτα» κανείς δεν μπορεί να το αποκλείσει για την συνέχεια.

Μετά από τις κυβερνοεπιθέσεις σε ασφαλιστικές υπηρεσίες, στο φυσικό αέριο, στα τρόφιμα και στις μεταφορές, ο Οργανισμός Κυβερνοασφάλειας και Ασφάλειας Υποδομών των ΗΠΑ εξέδωσε προειδοποίηση AA21-287 . Εκεί έκανε λόγο για «συνεχιζόμενη κακόβουλη κυβερνοδραστηριότητα» η οποία, αυτή τη φορά, είχε ως στόχο εγκαταστάσεις ύδρευσης και αποχέτευσης. Σύμφωνα με την προειδοποίηση, αυτές οι κυβερνοαπειλές θα μπορούσαν δυνητικά να επηρεάσουν την ικανότητα των εγκαταστάσεων ύδρευσης και αποχέτευσης να «παρέχουν καθαρό, πόσιμο νερό στις κοινότητές τους και να διαχειρίζονται αποτελεσματικά τα λύματα».

Τα παραδείγματα φυσικά δεν εξαντλούνται στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Αντίστοιχες επιθέσεις έχουν πραγματοποιηθεί τόσο σε εθνικά όσο και σε ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα της Γηραιάς Ηπείρου.

Σύμφωνα με τον οργανισμό κυβερνοασφάλειας της ΕΕ, ENISA, ο οποίος κατοικοεδρεύει και στην χώρα μας, από τον Ιανουάριο του 2019 έως και το Απρίλιο του 2020 εντοπίζονται 230.000 νέες μολύνσεις από κακόβουλο λογισμικό την ημέρα.

Βάσει της αρμόδιας υπηρεσίας της Europol, και της έκθεσης για το σοβαρό και οργανωμένο έγκλημα Threat Assessment η οποία επικαιροποιήθηκε πρόσφατα, διαπιστώνεται μια «αξιοσημείωτη» αύξηση του αριθμού των επιθέσεων ransomware σε δημόσια ιδρύματα και μεγάλες εταιρείες. Το συμπέρασμα επιβεβαιώνουν μεμονωμένα παραδείγματα, όπως οι επιθέσεις που πραγματοποιήθηκαν στον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων και την Ευρωπαϊκή Αρχή Τραπεζών.

Και η λίστα δεν σταματά εδώ. Σε επίπεδο κρατών μελών, τον Μάιο του 2021 η υγειονομική υπηρεσία της Ιρλανδίας έπεσε θύμα «ανάλγητης» επίθεσης ransomware, όπως την χαρακτήρισε ο επικεφαλής της. Εξαιτίας αυτής χάθηκε περίπου το 80% των ραντεβού των ασφαλιζόμενων με αποτέλεσμα πολλοί υπάλληλοι να αναγκαστούν να επιστρέψουν στο χαρτί για να εξυπηρετήσουν τους πολίτες μέχρι να αποκατασταθεί η ομαλή λειτουργία του συστήματος. Την περσινή χρονιά μια αντίστοιχη επίθεση σε νοσοκομείο της Γερμανίας, είχε ως αποτέλεσμα ένας ασθενής να χάσει την ζωή του κατά την διακομιδή του σε κοντινό νοσοκομειακό ίδρυμα.

Τον ίδιο μήνα στο Βέλγιο σημειώθηκαν δύο μεγάλης κλίμακας κυβερνοεπιθέσεις κατά δημόσιων Οργανισμών. Η πρώτη αφορούσε το Belnet, το Εθνικό σύστημα έρευνας και εκπαίδευσης του Βελγίου  και η άλλη υπουργείο Εσωτερικών. Στην περίπτωση της δεύτερης μάλιστα, η κλίμακα της κυβερνοεπίθεσης ήταν τέτοια που οδήγησε τους αρμόδιους να κάνουν λόγο για «κατασκοπεία».

Η ψηφιοποίηση της ζωής μας είναι σίγουρα ο ένας λόγος για την αύξηση των κυβερνοεπιθέσεων. Η στοχοποίηση όμως κυβερνήσεων, υπουργείων, οργανισμών δημοσίου συμφέροντος, υγειονομικών κι εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, μεγάλων επιχειρήσεων στον τομέα των τροφίμων, της ενέργειας, των μεταφορών και άλλων αποδίδεται από τους ειδικούς στο «εύκολο χρήμα». Τέτοιου τύπου οργανισμοί επιτρέπουν στους δράστες να αυξήσουν αισθητά τα απαιτούμενα λύτρα.

Την ίδια στιγμή βέβαια, υπάρχουν βέβαια κι εκείνοι που εκτιμούν ως πρόσθετο λόγο την εξέλιξη των κυβερνοεγκληματιών μέσα στο χρόνια. Οι άλλοτε μεμονωμένοι χάκερς έχουν πλέον συνασπιστεί σε ομάδες ή συμμορίες, έχουν επιχειρηματική δομή και σε πολλές περιπτώσεις κοινά χαρακτηριστικά με το οργανωμένο έγκλημα.

Οι μεγάλες κυβερνο-εγκληματικές οργανώσεις

Ένα τέτοιο παράδειγμα προκύπτει από την επίθεση στην εταιρεία εταιρεία παροχής λογισμικού σε μικρομεσαίες επιχειρήσεις Kaseya. Η Kaseya με έδρα την Φλόριντα, δέχτηκε μια από τις σφοδρότερες κυβερνοεπιθέσεις που καταγράφηκαν ποτέ, η οποία θα μπορούσε να επηρεάσει από 800 έως και 1500 ΜμΕ που ήταν πελάτες της.

Πίσω από την επίθεση, οι δράστες της οποίας ζητούσαν 50 εκατ. δολάρια, φέρεται να κρυβόταν η ρωσικής προελεύσεως εγκληματική οργάνωση στον κυβερνοχώρο REvil.

Παρότι η φήμη της REvil είναι μεγάλη, μέχρι και σήμερα κανείς δεν γνωρίζει πραγματικά ποια είναι, τι είναι ικανή να κάνει ή γιατί κάνει αυτό που κάνει – εκτός από το άμεσο όφελος των υπέρογκων χρηματικών ποσών. Οι επιθέσεις ransomware που πραγματοποιεί άλλωστε επεκτείνονται συχνά σε τόσο ευρεία δίκτυα, που θα μπορούσαν να υλοποιούνται ακόμα κι από άτομα που δεν γνωρίζονται μεταξύ τους.

Η REvil είναι βέβαια ένα μόνο από τα παραδείγματα κυβερνοεγκληματικών οργανώσεων. Πίσω από την επίθεση της Colonial Pipeline  που προαναφέρθηκε, βρίσκεται η DarkSide, μια ομάδα που εμφανίστηκε για πρώτη φορά τον περασμένο Αύγουστο. Η DarkSide βάζει στο στόχαστρο της είναι κατά κύριο λόγο μεγάλες εταιρείες που θα υποφέρουν από οποιαδήποτε διακοπή των υπηρεσιών τους και που καλύπτονται από σχετικά ασφαλιστήρια συμβόλαια, ώστε να είναι πιο πιθανό να πληρώσουν τα λύτρα.

«Δεν είμαστε πολιτικοποιημένοι, δεν συμμετέχουμε σε γεωπολιτικά παιχνίδια, δεν χρειάζεται να μας συνδέσετε με μια συγκεκριμένη κυβέρνηση, ή να αναζητήσετε άλλου είδους κίνητρα πέρα από το κέρδος» ανέφεραν τα μέλη της στο DarkSide Leaks blog. «Στόχος μας είναι το χρήμα κι όχι να δημιουργούμε προβλήματα στην κοινωνία. Από σήμερα θα ελέγχουμε κάθε εταιρεία που οι συνεργάτες μας θέλουν να χτυπήσουν ώστε να αποφύγουμε κοινωνικά προβλήματα».

Βάσει των όσων έχουν αναφερθεί μέχρι σήμερα, η DarkSide  ακολουθεί συγκεκριμένο επιχειρησιακό μοντέλο, πραγματοποιώντας κυβερνοεπιθέσεις ransomware-as-a-service, δηλαδή ο δράστης-εκτελεστής διαφέρει από τον εντολέα της επίθεσης και οι δύο αυτοί μοιράζονται στο τέλος της κάθε κυβερνοεπίθεσης τα κέρδη.

Στο ίδιο πνεύμα κινείται και το ransomware Clop, το οποίο πρωτοεμφανίστηκε το 2019 από μια «συμμορία» κυβερνοεγκληματιών ,τα έσοδα της οποίας από τις κυβερνοεπιθέσεις εκτιμώνται για την ώρα σε περισσότερα από μισό δισ. δολάρια. Έξι άτομα τα οποία θεωρούνται ύποπτα για συμμετοχή στην εν λόγω οργάνωση έχουν ήδη συλληφθεί στην Ουκρανία και κατηγορούνται ότι έχουν πραγματοποιήσει επιθέσεις μεταξύ άλλων στα Stanford University Medical School, University of California, University of Maryland.

“Η ειδικότητα της ομάδας Clop είναι ο «διπλός εκβιασμός». Αρχικά στοχοποιεί κάποιον οργανισμό και τον αναγκάζει να πληρώσει λύτρα για να ανακτήσει τον έλεγχο των δεδομένων του και στη συνέχεια εκτοξεύει απειλές για την δημοσιοποίηση των δεδομένων αυτών, ζητώντας πρόσθετα ποσά.”

Ως καλοστημένη επιχείρηση που μετρά μέχρι σήμερα «μεγάλες επιτυχίες» λειτουργεί και η ομάδα FIN7, οι επιθέσεις της οποίας ξεκίνησαν το μακρινό 2012. Η παραβίαση των δεδομένων εξυπηρετεί και στην περίπτωση της FIN7 πολλαπλούς σκοπούς. Αφού εισπράξει τα απαιτούμενα λύτρα, φημολογείται ότι μεταπωλεί τα δεδομένα σε τρίτους που ενδιαφέρονται. Ένα τέτοιο παράδειγμα αποτελεί και η επίθεση του 2017 σε εταιρείες συνεργαζόμενες με την Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς των ΗΠΑ (SEC). H επίθεση χρησιμοποιήθηκε για την απόκτηση λύτρων, οι εμπιστευτικές πληροφορίες που αποκτήθηκαν όμως αξιοποιήθηκαν στη συνέχεια για να επενδυθούν στο χρηματιστήριο, αποφέροντας πρόσθετο κέρδος στους εγκληματίες κι ανεβάζοντας την ζημιά σε εκατομμύρια δολάρια.

Η εμπλοκή των χρηματοαγορών στο εν λόγω περιστατικό μάλιστα φέρνει στο νου την περίφημη επίθεση του Syrian Electronic Army στον επίσημο λογαριασμό του Twitter του Associated Press το 2013. Τότε η «ομάδα νεαρών» από την Συρία η οποία είχε αρχικά ακτιβιστικό προφίλ, είχε τουιτάρει στον λογαριασμό του Associated Press ότι «δύο βόμβες είχαν εκραγεί στο Λευκό Οίκο τραυματίζοντας τον πρόεδρο Ομπάμα».

Η είδηση μέσα σε λίγα λεπτά κατάφερε να κοκκινίσει το ταμπλό της Wall Street σβήνοντας πολλά μηδενικά από αυτό.

Το «οικοσύστημα» των κυβερνοεγκληματιών

Η προσφορά των κυβερνοεπιθέσεων ransomware-as-a-service (RaaS) είναι ενδεικτική της εξέλιξης των κυβερνοεγκληματιών. Σύμφωνα με τους ειδικούς μάλιστα αυτές οι ομάδες συνηθίζουν να προωθούν τις «λύσεις» τους μέσα από διαδικτυακά φόρουμ, αλλά και να υποστηρίζουν άλλους που θέλουν να βελτιώσουν τις «δεξιότητές» τους στο κυβερνοέγκλημα. Προσφέρουν μέχρι και μαθήματα για το πώς κάποιος μπορεί να συνδυάσει τις επιθέσεις DDoS με επιθέσεις ransomware για να ασκήσει επιπλέον πίεση στις διαπραγματεύσεις (σ.σ το ransomware για παράδειγμα θα εμπόδιζε μια επιχείρηση να εργαστεί σε προηγούμενες και τρέχουσες παραγγελίες, ενώ μια επίθεση DDoS θα μπλόκαρε τυχόν νέες παραγγελίες).

Το Ransomware δε, συνεχίζει να γίνεται όλο και πιο εξελιγμένο και κερδοφόρο, σε σημείο που οι «φορείς εκμετάλλευσης» του φέρεται να έχουν δημιουργήσει για την υποστήριξή του ένα οικοσύστημα VC, που έχει τα χαρακτηριστικά της Silicon Valley.

Σύμφωνα με την εταιρεία κυβερνοασφάλειας  LIFARS, ο υπόγειος κόσμος του ransomware αναπτύσσει ουσιαστικά το δικό του οικοσύστημα επιχειρηματικών κεφαλαίων, με τους επιτιθέμενους να συγκεντρώνουν τα κεφάλαιά τους για να υποστηρίξουν νέες εγκληματικές επιχειρήσεις με αντάλλαγμα ένα μερίδιο από τα μελλοντικά κέρδη.

«Εκτός από το ransomware, δεν νομίζω ότι έχει συμβεί ποτέ κάτι τέτοιο, να υπάρχει ένα οικοσύστημα VC σε ένα εγκληματικό κυβερνοχώρο» είχε αναφέρει στο FastCompany ο συνιδρυτής και διευθύνων σύμβουλος της LIFARS, Ondrej Krehel. «Αυτό είναι πολύ μοναδικό».

Όπως και στην περίπτωση της Silicon Valley μάλιστα, «οι προσκλήσεις για “επενδυτές” συχνά συνοδεύονται από περιγραφές των ιδρυτών και των προηγούμενων επιτευγμάτων τους -στην προκειμένη περίπτωση, αξιοσημείωτες προηγούμενες παραβιάσεις», εξηγούσε ο Krehel. Οι προσκλήσεις για επενδύσεις τις οποίες γνωρίζει η LIFARS πραγματοποιούνται μέσω ασφαλών εφαρμογών συνομιλίας και για να ενταχθεί κάποιος στην ομάδα θα πρέπει να έχει αποδείξει την προϋπηρεσία του στο ψηφιακό έγκλημα, συνήθως στέλνοντας ένα συμβολικό ποσό κρυπτονομίσματος, που μπορεί να ανιχνευθεί σε περιστατικό ransomware.

To κυβερνοέγκλημα ως η τρίτη μεγαλύτερη οικονομία στον κόσμο

Η αυξανόμενη θρασύτητα των οργανωμένων σκόπιμων επιθέσεων σε όλο και πιο σημαντικούς στόχους ωθεί τους ειδικούς να μιλούν για μια ψηφιακή πανδημία κυβερνοεπιθέσεων η οποία τρέχει παράλληλα με την υγειονομική κρίση. Σύμφωνα με την Cybersecurity Ventures, το κόστος του ηλεκτρονικού εγκλήματος θα αυξάνεται κατά 15% ετησίως και θα φτάσει τα 10,5 τρισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ έως το 2025, θα μετατραπεί δηλαδή στην τρίτη μεγαλύτερη «οικονομία» στον κόσμο, μετά τις ΗΠΑ (20,9 τρισ δολάρια το 2020) και την Κίνα (14,87 τρισ. δολάρια το 2020).

Ένα μεγάλο μέρος αυτού, είναι οι επιθέσεις ransomware, αυτές δηλαδή που αιχμαλωτίζουν τα δεδομένα από τα συστήματα ενός οργανισμού και ζητούν λύτρα για να τα επαναφέρουν. Από την έναρξη της πανδημίας, οι επιθέσεις ransomware έχουν αυξηθεί κατά σχεδόν 500%, ενώ ανοδικά κινείται και η μέση πληρωμή λύτρων – μόνο το τελευταίο τρίμηνο του 2020 καταγράφηκε αύξηση της τάξης του 43%, με τον μέσο όρο των λύτρων που ζητούνται σε τέτοιου τύπου επιθέσεις να κυμαίνεται κοντά στα 200.000 δολάρια. Κι αυτό, αν το ποσό δεν αυξηθεί με παράπλευρους εκβιασμούς ή άλλες κερδοσκοπικές πρακτικές – το πρώτο τρίμηνο του 2021, πάνω από τα τρία τέταρτα των επιθέσεων ransomware συνδέονταν με μια τέτοια παράπλευρη απειλή.

Έρχεται το παλιό-νέο διαδίκτυο;

Αυτός είναι και ο λόγος που οι «φωνές» για αλλαγή του διαδικτύου εξαιτίας της αύξησης των κυβερνοεπιθέσεων αυξάνουν.

Οι Michael Parent, καθηγητής Πληροφορικής στο Simon Fraser University και David R. Beatty, Ακαδημαϊκός Διευθυντής του David and Sharon Johnston Centre for Corporate Governance Innovation, χαρακτηρίζουν τις πρόσφατες ενέργειες των κυβερνήσεων για την αντιμετώπιση των ψηφιακών απειλών ως ένα καλό πρώτο βήμα, το οποίο όμως δεν θα είναι αρκετό.

Προβλέπουν δε, ότι στο μέλλον θα αναδυθεί ένα νέο διαδίκτυο που θα έχει συνδυασμένα τα χαρακτηριστικά του τωρινού (WWW) και του προκατόχου του Advanced Research Projects Agency Network (ARPANET). «Από τη μία πλευρά, θα υπάρχει το εντελώς αφιλτράριστο, ελάχιστα ρυθμιζόμενο, Άγριας Δύσης διαδίκτυο, στο οποίο ο καθένας θα μπορεί να έχει πρόσβαση. Κι από την άλλη θα δούμε την εξέλιξη αυτού που θα μπορούσε να ονομαστεί “World Wide Intranet”, δηλαδή την δημιουργία ευρέως προσβάσιμων αλλά αλλά αυστηρά ελεγχόμενων ιστοσελίδων για την αποτροπή εγκληματικών δραστηριοτήτων, όπως τα κλειστά εταιρικά intranets που ήταν δημοφιλή πριν από δεκαετίες.

Να θυμίσουμε ότι το ARPANET αναπτύχθηκε την δεκαετία του 60 από τον προβληματισμό ότι υπήρχε μόνο ένας περιορισμένος αριθμός μεγάλων, ισχυρών ερευνητικών υπολογιστών στη χώρα, και ότι πολλοί ερευνητές ήταν γεωγραφικά απομακρυσμένοι από αυτούς. Ως δίκτυο μεταφοράς ψηφιακών δεδομένων σε πακέτα ήταν κλειστό, αυστηρά ελεγχόμενο, που απευθυνόταν μόνο σε προσκεκλημένους. Παράλληλα βέβαια ήταν κι εξαιρετικά ασφαλές υποσχόμενο σταθερότητα και δυνατότητα επιβίωσης, ακόμα κι αν αντιμετώπιζε μεγάλες απώλειες τμημάτων του.

Εν αντιθέσει το World Wide Web του Tim Berners-Lee που ακολούθησε την δεκαετία του 90, ως ένα ανοιχτό σύστημα διασυνδεδεμένων πληροφοριών και πολυμεσικού περιεχομένου εισήγαγε ένα ανοιχτό, περιεκτικό, καθολικό και χωρίς περιορισμούς τρόπο επικοινωνίας μεταξύ των δικτύων, την αρχή δηλαδή του ελεύθερου, καθοδηγούμενου από τον χρήστη και πλούσιου σε περιεχόμενο διαδικτύου.

Οι κ.κ Parent και Beatty σημειώνουν ότι ως κοινωνία δεχόμαστε τους ελέγχους όταν το κόστος της απουσίας τους γίνεται μεγαλύτερο από τους περιορισμούς που επιβάλλουν, θεωρώντας αναπόφευκτο ότι οι αυξανόμενες απειλές δεν αφήνουν άλλη επιλογή από το να ενισχυθούν οι έλεγχοι ταυτότητας και πρόσβασης. Θα γίνει πραγματικότητα η πρόβλεψή τους; Την απάντηση θα τη γνωρίζουμε σε λίγα χρόνια.

The post Από τους κυβερνοεγκληματίες στο οργανωμένο κυβερνοέγκλημα appeared first on 2045.gr.

Η τεχνητή νοημοσύνη «δεν έχει πονοκέφαλο, δεν είναι αδιάθετη, δεν έχει τσακωθεί με τον/την σύντροφό της, δεν έχει διαπληκτιστεί με τον οδηγό άλλου αυτοκινήτου, δεν αντιπαθεί τις μειονότητες και για να το φέρουμε στην πιο πρόσφατη εκδοχή του, δεν είναι υπέρ ή κατά των εμβολίων». Οι παραπάνω είναι μόνο μερικοί από τους λόγους που η σύγχρονη αυτή τεχνολογία, η οποία εξελίσσεται με ταχύτατους ρυθμούς, παράγοντας από αυτόνομα αυτοκίνητα έως αυτοματοποιημένους «δικαστές», έχει καθιερωθεί στην συλλογική συνείδηση ως ουδέτερο, αμερόληπτο και χωρίς προκαταλήψεις δημιούργημα. Η προαναφερθείσα αντίληψη βέβαια έχει αρχίσει να καταρρίπτεται και όσο η χρήση της Τ.Ν. διευρύνεται, η κατάφαση γίνεται ερώτηση και συνοψίζεται κάπως έτσι: είναι πράγματι η Τ.Ν. αμερόληπτη; Όσο για την απάντηση, σε γενικές γραμμές είναι «όχι», γεγονός που επισφραγίζουν πολυάριθμες έρευνες και μαρτυρίες.

Οι προκαταλήψεις της Τεχνητής Νοημοσύνης

Ήδη από το 1988, η Επιτροπή Κατά των Φυλετικών Διακρίσεων της Μ. Βρετανίας, κατηγόρησε την Βρετανική Ιατρική Σχολή St. George για διακρίσεις. Συγκεκριμένα, ο αλγόριθμος που είχε αναπτύξει καθηγητής της σχολής για να επιταχύνει τη διαδικασία της αρχικής επιλογής των δυνητικών σπουδαστών, ανακαλύφθηκε ότι μεροληπτούσε έναντι γυναικών και άλλων υποψηφίων των οποίων το όνομα δεν ήταν και τόσο «ευρωπαϊκό». Παρόλα αυτά το πρόγραμμα ήταν αρκετά ακριβές – κατά την δοκιμαστική του εφαρμογή το 90%-95% των αποφάσεων που έπαιρνε συνέπιπταν με τις αποφάσεις των μελών της επιτροπής που έτρεχε μέχρι τότε την διαδικασία. Το σύστημα δηλαδή πετύχαινε το στόχο, μείωνε πράγματι τον όγκο δουλειάς, απλά αναπαρήγαγε τις προκαταλήψεις των καθηγητών.

Σχεδόν 30 χρόνια αργότερα, η χρήση των αλγορίθμων και της τεχνητής νοημοσύνης έχει αυξηθεί αισθητά, το ίδιο και οι σχετικές με τις διακρίσεις προκλήσεις.

Σύμφωνα με δημοσιογραφική έρευνα της ProPublica, ο αλγόριθμος ποινικής δικαιοσύνης που χρησιμοποιείται στη Φλόριντα και σε άλλες αμερικανικές πολιτείες για να προβλέψει την επικινδυνότητα όσων συλλαμβάνονται, είναι «υπέρμαχος» των φυλετικών διακρίσεων. Για την ακρίβεια κρίνει τους αφροαμερικανούς κατηγορούμενους «υψηλού κινδύνου» δύο φορές περισσότερο από ότι τους «λευκούς κατηγορούμενους». Ο λόγος είναι και εδώ απλός: γιατί βασίζεται σε προγενέστερες αποφάσεις που πράγματι χαρακτηρίζονταν από διακριτική φυλετική μεταχείριση.

Σε αντίστοιχα συμπεράσματα καταλήγει κι άλλη έρευνα για τους αλγόριθμους ενσωμάτωσης κειμένου και τα μοντέλα επεξεργασίας της φυσικής γλώσσας. Κάπως έτσι, την ώρα που οι προσπάθειες για την αύξηση του αριθμού των γυναικών σε θέσεις ανώτατων στελεχών διευρύνονται, αν κάποιος πληκτρολογήσει την λέξη CEO σε ένα iOS smartphone η εικόνα με την οποία αντιστοιχίζεται η λέξη, θα είναι ενός άντρα επιχειρηματία. Αντίστοιχα οι αλγόριθμοι ταξινόμησης εικόνας στην Apple και την Google εξακολουθούν να εμπεριέχουν ρατσιστικές αλληγορίες .

Επιπλέον, κατά το Google Translate «doctor» είναι γιατρός ενώ «nurse» είναι νοσοκόμα κι όχι νοσοκόμος. Στην τουρκική γλώσσα μάλιστα η μεροληψία εντείνεται, γιατροί και πρόεδροι είναι ανδρικού φύλου ενώ νοσηλευτικό προσωπικό και εκπαιδευτικοί είναι γυναικείου. Ακόμα χειρότερα υπάρχει ο σκληρά εργαζόμενος (άντρας) και η τεμπέλα (γυναίκα) ή ο προγραμματιστής και η νοικοκυρά.

“Το 2018 η Amazon κατήργησε το ΑΙ σύστημα που χρησιμοποιούσε για τις προσλήψεις εργαζομένων, αφότου διαπιστώθηκε ότι έδινε προβάδισμα σε βιογραφικά αντρών που εμπεριείχαν συνηθέστερα λέξεις όπως «executed» ή «captured».”

Τον κώδωνα του κινδύνου για τις προκαταλήψεις των αλγορίθμων έκρουσε προ τριετίας και η ερευνήτρια για την ηθική της Τ.Ν. στην Google, Timnit Gebru. Η Gebru ζητούσε από τους ανώτερούς της να προβούν σε περισσότερες προσλήψεις ανθρώπων που ανήκουν σε μειονότητες, κάνοντας λόγο για σοβαρές μεροληψίες στους αλγόριθμους της εταιρείας. Το email είχε σταλεί κατόπιν σχετικής μελέτης που πραγματοποίησε μαζί με τέσσερις συναδέλφους της. «Υπάρχουν πάρα πολύ μεγάλες πιθανότητες να εκπαιδεύουμε τις μηχανές να μεροληπτούν», συμπέρανε η έρευνα, «καθώς τις ταΐζουμε με άφθονα μεροληπτικά δεδομένα».

Αντίστοιχα, σε μεροληπτικούς αλγορίθμους μπορεί να οδηγήσει ακόμα και η τροφοδότηση τους με δεδομένα στα οποία συγκεκριμένα γκρουπ ανθρώπων υποεκπροσωπούνται ή υπερεκπροσωπούνται. Έρευνα που έκανε ο Joy Buolamwini σε συνεργασία με την Timnit Gebru στο MIT εντόπισε ότι οι τεχνολογίες αναγνώρισης προσώπου παρουσιάζουν μεγαλύτερα ποσοστά λάθους σε γυναίκες που ανήκουν σε μειονότητες, πιθανότατα λόγω έλλειψης αντιπροσωπευτικών δεδομένων.

Σχετική έρευνα διεξήγαγε και το National Institute of Standards and Technology (NIST). Σε αυτή αξιολογήθηκαν οι αλγόριθμοι αναγνώρισης προσώπου από περίπου 100 προγραμματιστές και 189 εταιρείες, συμπεριλαμβανομένων των Toshiba, Intel και Microsoft.

Μιλώντας για τα συμπεράσματα της μελέτης ένας εκ των συγγραφέων αυτής, ονόματι Patrick Grother, ανέφερε: «εντοπίσαμε την ύπαρξη δημογραφικών διαφοροποιήσεων στην πλειονότητα των αλγορίθμων που μελετήσαμε». Στη συνέχεια μάλιστα εξηγούσε: Οι αλγόριθμοι αναγνώρισης προσώπου έκαναν περισσότερα λάθη όταν κλήθηκαν να αναγνωρίσουν την εικόνα ενός Ασιάτη κι ενός Αφροαμερικανού. H ακρίβεια ήταν χειρότερη όταν επρόκειτο για Αφροαμερικανές αντί Αφροαμερικανούς. Παράλληλα, τα λάθη που εντοπίζονταν κατά την αναγνώριση προσώπου Ασιατών, Αφροαμερικακών και μειονοτήτων ήταν αριθμητικά περισσότερα σε αλγόριθμους που είχαν αναπτύξει Αμερικανοί. «Παρότι δεν εξετάζουμε τι μπορεί να προκαλεί αυτές τις διαφοροποιήσεις, τα δεδομένα παραμένουν χρήσιμα τόσο για τους προγραμματιστές όσο και για τους χαράσσοντες πολιτική, αφού αποδεικνύουν τους περιορισμούς και τα λάθη στη χρήση τέτοιων συστημάτων συμπλήρωνε ο Grother.

Κι όμως δεν είναι οι αλγόριθμοι προκατειλημμένοι

«Η ιδέα του ότι  η μηχανή παίρνει πιο αντικειμενικές αποφάσεις γιατί δεν επηρεάζεται από τις προϊδεάσεις που έχει ένας άνθρωπος έχει συζητηθεί πολύ και υποστηρίζεται κατά μία έννοια ακόμα και σήμερα. Πρόσφατα για παράδειγμα μια σουηδική κοινότητα «ανέθεσε» σε ένα ρομποτικό σύστημα να πραγματοποιεί τις αρχικές συνεντεύξεις υποψηφίων για θέσεις διοικητικού προσωπικού. Η τελική επιλογή θα γινόταν από τους εργαζόμενους του τμήματος HR. Η σκέψη ήταν ότι το σύστημα θα κάνει τις συνεντεύξεις χωρίς να επηρεάζεται από το φύλο, το ντύσιμο του υποψηφίου, την στάση του σώματος κ.ά., κάτι που ο άνθρωπος θα μπορούσε υποσυνείδητα να λαμβάνει υπόψιν. Σε αυτό το παράδειγμα η επιλογή δεν ενέχει κάποια προκατάληψη,  άρα το μηχάνημα θα είναι πιο αντικειμενικό» αναφέρει η Λίλιαν Μήτρου, καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αιγαίου και πρόεδρος του Ινστιτούτου για το Δίκαιο Προστασίας της Ιδιωτικότητας, των Προσωπικών Δεδομένων και την Τεχνολογία.

«Ωστόσο, το να θεωρούμε ότι ένα μηχάνημα είναι εξ ορισμού αντικειμενικό είναι λάθος, εφόσον όλα τα συστήματα που επεξεργάζονται ένα σετ δεδομένων έχουν έναν τρόπο εκπαίδευσης και “σκέψης”» συμπληρώνει. «Θα πρέπει να δει κανείς ποιος είναι ο στόχος που τους τίθεται, τι διεργασία ακολουθείται, ποια είναι τα δεδομένα με τα οποία τροφοδοτούνται και ποιο το μοτίβο με το οποίο προγραμματίζονται να τα συσχετίζουν. Όλα τα παραπάνω είναι ανθρώπινη απόδοση. Άρα λοιπόν δεν είναι οι αλγόριθμοι προκατειλημμένοι, τα δεδομένα και οι διεργασίες για την επεξεργασία τους μπορεί να είναι. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ο αλγόριθμος προσανατολίζεται, βασιζόμενος στη δική μας πρόσληψη της πραγματικότητας» τονίζει.

Το πρόβλημα του «μαύρου κουτιού»

Το πρόβλημα της μεροληψίας άλλωστε είναι γνωστό αλλά όχι μείζον, σύμφωνα με την ίδια. «Μείζον πρόβλημα της τεχνητής νοημοσύνης είναι η έλλειψη διαφάνειας, η ικανότητα δηλαδή του να μπορέσουμε να αποκαταστήσουμε την ροή της σκέψης. Αυτό δεν μπορεί να γίνει στο 100% ούτε στην περίπτωση του ανθρώπου, γιατί ακόμα και η πιο λογική διεργασία έχει ένα στοιχείο προϊδέασης. Για παράδειγμα εμένα δεν μου αρέσει το επίθετό σας (Παπάζογλου) γιατί έχω στο πίσω μέρος του μυαλού μου ότι είναι τουρκικής προελεύσεως» εξηγεί η κα Μήτρου. «Στην περίπτωση όμως που μια απόφαση λαμβάνεται από μια μηχανή το πρόβλημα είναι ακόμα σοβαρότερο, γιατί οι προκαταλήψεις είναι αδιαφανείς και δεν γνωρίζουμε πώς ένα σετ δεδομένων κατέληξε να πάρει μια απόφαση, η οποία ενέχει προκατάληψη».

«Αυτό με την σειρά του δυσκολεύει την διαδικασία αμφισβήτησης», συμπληρώνει. «Η αιτιολογία που υπάρχει κυρίως σε δύο πολύ κομβικές λειτουργίες του δημόσιου τομέα, στη Διοίκηση και την Δικαιοσύνη, δίνει εξηγήσεις για το πώς θεμελιώνεται μια απόφαση, πώς δηλαδή εκτίμησε κανείς τα στοιχεία και με ποια διεργασία, με ποιες αρχές κατέληξε σε ένα κάποιο συμπέρασμα. Και η αιτιολογία είναι απαραίτητη αρχικά για να καταλάβει κανείς την απόφαση και στη συνέχεια για να μπορεί να την αμφισβητήσει και να προσφύγει κατά αυτής, υποστηρίζοντας ότι ο συλλογισμός της έχει σφάλμα. Αν δεν μπορώ να δω τι έχει συμβεί, είναι δύσκολο και να το αμφισβητήσω. Στον αντίποδα, το ποιόν βαραίνει η ευθύνη μιας απόφασης από σύστημα τεχνητής νοημοσύνης, θεωρείται λυμένο πρόβλημα, αφού έχει αποφασιστεί ότι η ευθύνη μένει στην διοίκηση. Αν για παράδειγμα ένα σύστημα ΤΝ έκρινε κάποιον ύποπτο για φοροδιαφυγή, το πρόβλημα είναι ότι δεν μπορεί να αιτιολογήσει για ποιο λόγο κατέληξε στην απόφαση. Το κατά ποιου θα προσφύγει αυτός ο κάποιος αν θελήσει να την αμφισβητήσει είναι απλό, κατά της αρμόδιας αρχής του υπουργείου Οικονομικών».

«Το παραπάνω είναι γνωστό ως το “πρόβλημα του μαύρου κουτιού”» επισημαίνει από πλευράς του ο κ. Βασίλης Καρκατζούνης, Δικηγόρος, υποψήφιος διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αιγαίου και μέλος της επιστημονικής επιτροπής του ελληνικού υπουργείου Δικαιοσύνης για τις επιπτώσεις της Τεχνητής Νοημοσύνης στο δικαστικό σύστημα. «Ο  χαμηλός βαθμός επεξηγησιμότητας που ενέχουν οι αποφάσεις των συστημάτων μηχανικής μάθησης, αποτελεί μια “κόντρα” μεταξύ επιστημόνων. Οι επιστήμονες της στατιστικής και των λοιπών τεχνολογικών επιστημών υποστηρίζουν ότι όσο πιο αδιαφανής, όσο πιο δύσκολα αντιληπτός γίνεται ο τρόπος λήψης αποφάσεων ενός συστήματος σε έναν άνθρωπο, τόσο καλύτερα λειτουργεί ένα σύστημα. Ο συλλογισμός δεν είναι παράλογος, αφού οι δυνατότητες σύνθετης σκέψης που έχει ένας ανθρώπινος εγκέφαλος είναι σίγουρα κατώτερες ενός ηλεκτρονικού υπολογιστή, κάτι που αποδεικνύεται κι από τον αριθμό των πράξεων που μπορούν να εκτελέσουν συγκριτικά αυτοί οι δύο. Ωστόσο υπάρχει και ο αντίλογος, που λέει ότι δεν μπορώ να υιοθετήσω άνευ αντίρρησης ένα σύστημα που δεν ξέρω πως δουλεύει. Άρα αποδεκτό κοινωνικά θα ήταν εντέλει ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης το οποίο θα εκτελεί τον αλγόριθμο με τον βέλτιστο δυνατό τρόπο αλλά θα μπορεί με κάποιο τρόπο να εξηγεί την απόφασή του, για να μπορεί να αμφισβητηθεί.”

“Κι εδώ όμως ξεκινά μια άλλη συζήτηση ως προς το τι σημαίνει εξήγηση. Να επισημάνω για παράδειγμα ότι οι αθωωτικές αποφάσεις ποινικών δικαστηρίων στην Ελλάδα δεν έχουν αιτιολογία, δεν βγαίνει δηλαδή συχνά ο δικαστής να αιτιολογήσει γιατί αθώωσε κάποιον. Κι αυτό είναι μόνο ένα παράδειγμα. Υπάρχουν πολλά αντίστοιχα παραδείγματα και στη δημόσια διοίκηση και στο σύστημα δικαιοσύνης. Αυτό δεν σημαίνει ότι υπερασπίζομαι το να υπάρχουν αδιαφανείς διαδικασίες. Ωστόσο η συζήτηση που πρέπει να κάνουμε θα πρέπει να αφορά και στον βαθμό της εξηγησιμότητας που απαιτούμε σε μια απόφαση, ο οποίος θα πρέπει να συγκρίνεται και με τα παρόντα δεδομένα» σημειώνει.

Ακαμψία και παγίωση του… παρελθόντος

Ένα άλλο βασικό πρόβλημα που εντοπίζεται ακριβώς επειδή η τεχνητή νοημοσύνη χρησιμοποιείται στη διοίκηση, την δικαιοσύνη ή ακόμα και στον ιδιωτικό τομέα είναι η ακαμψία, η επανάληψη του παρόντος και του παρελθόντος στο μέλλον. «Για παράδειγμα το σύστημα Compas δεν διαιωνίζει απλά μια προκατάληψη, διαιωνίζει την αντίληψη αυτής και δημιουργεί μια νέα αντικειμενική πραγματικότητα ίδια με την προηγούμενη. Αυτό στην περίπτωση της δικαιοσύνης γίνεται ακόμα χειρότερο.”

“Αν λείψει από την δικαιοσύνη το ανθρώπινο κομμάτι της νόησης και απλά βασίζομαι σε παλαιότερες αποφάσεις, θα αδυνατώ να γνωμοδοτήσω για κάτι καινούργιο, να έχω μια ρήξη με το παρελθόν και να υπάρξει τελικά πρόοδος” – Λίλιαν Μήτρου

«Για να φέρω ένα παράδειγμα, υπήρξε παλαιότερα η περίφημη απόφαση του ΕΣΡ η οποία υποστήριζε ότι το ομοφυλοφιλικό φιλί σε μια σειρά του Παπακαλιάτη προκαλούσε την δημόσια αιδώ. Η εν λόγω απόφαση πήγε στο Συμβούλιο της Επικρατείας και ακυρώθηκε. Η απόφαση πέρασε μέσα από το φίλτρο του δικαστή το οποίο έλεγε ότι η κοινωνία έχει αλλάξει κι έτσι υπήρξε η ρήξη που μας πήγε μπροστά. Αυτό το στοιχείο της παγίωσης του παρελθόντος είναι μεγαλύτερο πρόβλημα από την προκατάληψη, αφού γεννά μια στασιμότητα στα υφιστάμενα» καταλήγει.

Για «κρυστάλλωση» της νομολογίας κάνει λόγο και ο κ. Καρκατζούνης υπογραμμίζοντας μάλιστα ότι η χρήση ενός σχήματος μηχανικής μάθησης ειδικά στους τομείς των κοινωνικών επιστημών θα πρέπει να προϋποθέτει την επανεκπαίδευση και επικαιροποίηση του με τον ίδιο δυναμικό τρόπο που εξελίσσεται και η κοινωνία. Ταυτόχρονα βέβαια επισημαίνει και την δυσκολία του όλου εγχειρήματος. «Έστω ότι τραβάμε μια γραμμή και αρχίζουμε να εκπαιδεύουμε σήμερα έναν αλγόριθμο. Δεδομένου ότι η μηχανική μάθηση είναι εξελιγμένη στατιστική, ένα βασικό σκέλος του αλγορίθμου θα κληθεί να επαναλαμβάνει αποφάσεις που έχουν προκριθεί ως οι καλύτερες, κάτι δηλαδή που στις κοινωνικές επιστήμες είναι πολύ δύσκολο να οριστεί. Η χρήση τεχνητής νοημοσύνης σε ένα εργοστάσιο για την βελτιστοποίηση της παραγωγής μπορεί να μετρηθεί ποσοτικά και ποιοτικά. Πώς όμως ορίζεται μια σωστή δικαστική απόφαση; Είναι μια απόφαση που αποκαθιστά το κοινό περί δικαίου αίσθημα, δηλαδή μια εξαντλητική ποινή για ένα ειδεχθές έγκλημα, ή μια αποκαταστατική ποινή που θα έδινε την ευκαιρία σε κάποιον να επανέλθει; Υπάρχουν πολλοί παράγοντες που μπορούν να κρίνουν ένα αποτέλεσμα ως θετικό ή αρνητικό, γεγονός που κάνει τα πράγματα ακόμα πιο ρευστά».

Βαδίζοντας προς την Εθνική Στρατηγική για την ΤΝ

Οι προαναφερθέντες προβληματισμοί έρχονται στο προσκήνιο όλο και περισσότερο, δεδομένης της αύξησης της χρήσης της Τ.Ν στον Δημόσιο τομέα. Κι αν οι σχετικές λειτουργίες στην Ευρώπη – παρότι φειδωλά και σε μεμονωμένες περιπτώσεις, έχουν ξεκινήσει ήδη από το 2019, στην Ελλάδα η συζήτηση αρχίζει τώρα. Η αφορμή είναι η Εθνική Στρατηγική για την Τεχνητή Νοημοσύνη, η οποία αναμένεται να δημοσιοποιηθεί στα μέσα Οκτωβρίου και τα σχετικά με την Τ.Ν. έργα που περιλαμβάνονται στη Βίβλο Ψηφιακού Μετασχηματισμού.

Να θυμίσουμε ότι η Εθνική Στρατηγική για την Τ.Ν.  είναι ένα πλαίσιο πολιτικής για την ανάπτυξη και εφαρμογή της τεχνητής νοημοσύνης στην Ελλάδα, το οποίο θα δομηθεί σε ένα σύνολο συντονισμένων και αλληλένδετων δράσεων. Η στρατηγική δηλαδή θα έρθει να καθορίσει τις προϋποθέσεις ανάπτυξης και τις εθνικές προτεραιότητες ώστε να ακολουθήσουν δράσεις ,όπως η ανάπτυξη μηχανισμών για την αντιμετώπιση της φοροδιαφυγής και για τον έλεγχο των δημοσίων συμβάσεων, η αυτόματη κωδικοποίηση της νομοθεσίας και άλλα. Στόχος σύμφωνα με τον υπουργό Ψηφιακής Διακυβέρνησης,  κ. Κυριάκο Πιερρακάκη, είναι να υπάρξει μια τουλάχιστον πιλοτική εφαρμογή ανά τομέα άσκησης πολιτικής.

Ο στόχος βέβαια για να επιτευχθεί προϋποθέτει την ύπαρξη συγκεκριμένων παραμέτρων. «Για να συζητάμε για τεχνητή νοημοσύνη προϋπόθεση είναι η ψηφιοποίηση. Για παράδειγμα αν πείτε σε έναν μέσο δικηγόρο που πηγαίνει στην Ευελπίδων ότι θα χρησιμοποιηθούν συστήματα τεχνητής νοημοσύνης στο δικαστικό σύστημα θα σας απαντήσει ότι ακόμα δεν μπορεί να πάρει ψηφιακό αντίγραφο της απόφασής του, πώς μπορούμε λοιπόν να συζητάμε για κάτι τόσο εξελιγμένο όταν δεν έχουμε τα στοιχειώδη» αναφέρει σχετικά ο κ. Καρκατζούνης.

Όσο για την επιστημονική επιτροπή του ελληνικού υπουργείου Δικαιοσύνης για τις επιπτώσεις της Τεχνητής Νοημοσύνης στο δικαστικό σύστημα εξηγεί ότι αυτό που συζητείται περιορίζεται στο «αν υπάρχουν εν τέλει τομείς στο σύστημα δικαιοσύνης στο οποίο οι αλγόριθμοι θα μπορούσαν να λειτουργήσουν επικουρικά, ούτε καν με ημιαυτοποιημένες λύσεις στη λήψη αποφάσεων, όπως το να  συμβάλλουν στην κωδικοποίηση της νομοθεσίας. Σημειωτέον ότι η χώρα μας αποτελεί μια από τις ελάχιστες της ΕΕ που δεν έχει κωδικοποιημένο δικαστικό σύστημα, δηλαδή ένας Έλληνας πολίτης δεν έχει πρόσβαση στην ψηφιοποιημένη μορφή του ποινικού κώδικα» τονίζει.

Βάσει των παραπάνω ο χρόνος για την υιοθέτηση της Τ.Ν. Στο Δημόσιο και στο δικαστικό σύστημα φαντάζει προαπαιτούμενο. Ακόμα κι αν χρειαστεί χρόνος όμως, οι αλλαγές θα έρθουν. «Εγώ δεν μπορώ να σκεφτώ καμία διαφορετική οπτική εξέλιξης της κοινωνίας σε 40-50 χρόνια από σήμερα. Η δομή των κοινωνιών μάλιστα είναι τέτοια που στο τέλος της ημέρας η πλειονότητα των αποφάσεων θα λαμβάνεται αλγοριθμικά. Οπότε το ζήτημα είναι πώς γίνεται η μετάβαση, ούτως ώστε να προχωρήσουμε σταδιακά και με μια λογική διαχείρισης ρίσκου, να ξεκινήσει δηλαδή από περιοχές που φαίνονται λιγότερο ριψοκίνδυνες ώς προς τα δικαιώματα των πολιτών.

Η συζήτηση για την ουδετερότητα της τεχνητής νοημοσύνης είναι μια ενδοσκόπηση

Οι προκαταλήψεις της ΤΝ έχουν σίγουρα ανθρώπινες προεκτάσεις, μεταφέρονται δηλαδή από τον φυσικό κόσμο στον ψηφιακό. Αρκεί να σκεφτεί κανείς ότι την ώρα που τη συζήτηση απασχολούν οι μεροληψίες τέτοιων συστημάτων έναντι Αφροαμερικανών και Ασιατών, τα αυτοκόλλητα επιθέματα, γνωστά κι ως χανσαπλάστ, κυκλοφορούν στο «χρώμα του δέρματος» παρότι η κλίμακα του Fitzpatrick (σ.σ. για το πόσο επηρεάζει η έκθεση στον ήλιο τα διαφορετικά χρώματα δέρματος) περιλάμβανε ήδη από το 1975 έξι δερματικές αποχρώσεις…

Αυτός είναι ίσως και ο λόγος που στο τέλος της ημέρας η συζήτηση για την μεροληψία της Τεχνητής Νοημοσύνης μοιάζει με αυτοκριτική, με ενδοσκόπηση, όπως επισημαίνει ο κ. Καρκατζούνης. «Πιθανότατα αν κοιταχτούμε με ειλικρίνεια όλοι στα μάτια θα πούμε ότι δεν είμαστε ικανοποιημένοι ούτε με το κοινωνικό, ούτε με το δικαστικό μας σύστημα ώστε να το περάσουμε σε έναν αλγόριθμο που θα το εφαρμόσει εσαεί και απόλυτα. Είναι αδύνατο να πούμε ότι είμαστε ικανοποιημένοι σε τέτοιο βαθμό οπότε ας κάνουμε outsource την διαδικασία σε μια μηχανή κι ας την αφήσουμε να αποδίδει δίκαιο. Στην αντίπερα όχθη όμως, θα πρέπει να συγκρίνουμε ρεαλιστικά πράγματα. Δεν μπορούμε να συζητάμε για ένα ιδανικό σύστημα δικαιοσύνης και δημόσιας διοίκησης, ειδικά στην Ελλάδα. Θα πρέπει να δούμε πώς οι παθογένειες που ήδη υπάρχουν θα μπορούσαν να αντιμετωπιστούν και με την χρήση εργαλείων μηχανικής μάθησης. Ότι οι λύσεις από την τεχνολογία δεν θα είναι τέλειες, είναι προφανές. Αν είναι όμως καλύτερες από την τρέχουσα κατάσταση, τότε νομίζω ότι οφείλουμε να τις εξετάσουμε».

The post Το «μαύρο κουτί» της τεχνητής νοημοσύνης… είμαστε εμείς appeared first on 2045.gr.

Πολιτεία καινοτομίας στις παλιές εγκαταστάσεις της ΧΡΩΠΕΙ, Thess-Intec στη Θεσσαλονίκη, η Ελλάδα δημιουργεί βήμα-βήμα σημαντικές δομές για τη φιλοξενία επιχειρήσεων και την ανάπτυξη καινοτόμων ιδεών. Για τον Χρίστο Δήμα, Υφυπουργό Έρευνας και Τεχνολογίας, οι νέες αυτές δομές αποτελούν απαραίτητη προϋπόθεση, αν θέλουμε η χώρα μας να πρωταγωνιστήσει στο μέλλον, όχι μόνο στη γεωγραφική περιοχή των Βαλκανίων, αλλά συνολικά τη Νοτιοανατολική Ευρώπη.

Τον Χρίστο Δήμα τον συναντήσαμε στις εγκαταστάσεις της ΧΡΩΠΕΙ, στην οποία θα δημιουργηθεί το κέντρο καινοτομίας στην Αθήνα. Όπως σημειώνει με έμφαση ο κ. Δήμας, «δεν είναι ένα project real estate», προσθέτοντας ότι ο ανάδοχος θα κριθεί και από την ικανότητά του να μετατρέψει το χώρο σε μια ζωντανή έδρα της καινοτομίας στην Ελλάδα, στην οποία δεν θα φιλοξενούνται μόνο επιχειρήσεις, αλλά θα αποτελέσει ένα χώρο σημαντικών εκδηλώσεων, συνεύρεσης, συνεργασιών και συνεργιών με ένα κοινό στόχο: την ανάπτυξη του οικοσυστήματος στη χώρα μας.

Εξίσου σημαντικές (αν όχι μεγαλύτερες) είναι και οι προοπτικές για το Thess-Intec, λόγω και της μεγαλύτερης εγγύτητας της Θεσσαλονίκης με γειτονικές χώρες. Όμως οι βλέψεις για την ανάπτυξη αντίστοιχων χώρων δεν περιορίζονται μόνο στις δύο μεγαλύτερες πόλεις της χώρας μας, με τον κ. Δήμα να προαναγγέλει τη δημιουργία δομών και σε τρεις ακόμα περιοχές για την υποστήριξη των καινοτόμων ιδεών και τη νεοφυή επιχειρηματικότητα.

Ως προς το δεύτερο σημαντικός είναι και ο ρόλος της πρωτοβουλίας Elevate Greece, το οποίο αναμένεται να εξελιχθεί από ένα εργαλείο χαρτογράφησης της startup κοινότητας σε κάτι πολύ μεγαλύτερο. «Το Elevate Greece το συγκρίνω με ένα μωρό που μεγαλώνει, εξελίσσεται, τώρα είναι στη φάση που μπορεί να σταθεί στα πόδια του και να μεγαλώσει τις δραστηριότητές του» σημείωσε χαρακτηριστικά ο Χρήστος Δήμας.

Στη συζήτησή μας με τον Υφυπουργό αναφερθήκαμε στα οφέλη του έντονου επενδυτικού ενδιαφέροντος προς τη χώρα μας που καταγράφεται τους τελευταίους μήνες, στα κίνητρα που προσφέρει η Πολιτεία σε επιχειρήσεις και ερευνητές και βεβαίως στα σημαντικά οφέλη, προφανή και μη, που προκύπτουν.

Ολόκληρη τη συνέντευξη με τον Χρίστο Δήμα μπορείτε να την παρακολουθήσετε στο παραπάνω video.  

The post Aπαραίτητες οι δομές καινοτομίας για να αποκτήσει η Ελλάδα πρωταγωνιστικό ρόλο (vid) appeared first on 2045.gr.

«Στο Εκουαδόρ οι άνθρωποι ακόμα αναζητούν τις σορούς των συγγενών τους που πέθαναν από κορονοϊό πριν από 4 μήνες. Στην Ιταλία ένα αγόρι παρακαλεί τον ιερέα να τον συγχωρήσει επειδή κατέβασε την μάσκα του όσο βρισκόταν εκτός σπιτιού. Από τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο είχαμε να δούμε τόσους πολλούς ανθρώπους να έχουν μαζικά τραυματιστεί» έγραφε ο Economist στις 29 Αυγούστου 2020 σε άρθρο με τίτλο «Πώς να μειώσετε το ψυχικό τραύμα του κορονοϊού», αποτελώντας ένα ακόμα μέσο που παρομοίαζε την υγειονομική κρίση και τις απώλειές της με αυτές μιας εμπόλεμης κατάστασης παγκόσμιου βεληνεκούς. Όσο όμως κι αν στο πρώτο άκουσμα της, η παρομοίαση αυτή φαντάζει επιτυχής, για ψυχολογικούς κυρίως λόγους, οι ειδικοί διαφωνούν, συγκλίνοντας μάλιστα στην άποψη ότι οι καταγεγραμμένες απώλειες δεν μπορούν να προσδιορίσουν τις μελλοντικές επιπτώσεις. Κι αυτό γιατί η πανδημία έτσι όπως βιώνεται από τον σύγχρονο παγκοσμιοποιημένο άνθρωπο είναι καινοφανής.

Σε μια προσπάθεια ποσοτικοποίησης των πεπραγμένων να αναφέρουμε ότι η πανδημία έχει την στιγμή που γράφεται το άρθρο αφήσει πίσω της 3.551.592 νεκρούς, σύμφωνα με την καταγραφή του John Hopkins University. Για όσους αναρωτιούνται ο Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος σύμφωνα με την Wikipedia άφησε πίσω του περίπου 80 εκατ. νεκρούς. Η πανδημία έχει επίσης επηρεάσει την ζωή ακόμα 170.787.066 ανθρώπων οι οποίοι νόσησαν από μια ασθένεια που κατ’ ομολογία είχε υψηλά ποσοστά θνησιμότητας κι ακόμα περισσότερες πιθανότητες νοσηλείας σε εντατική μονάδα, εμπειρία δυσάρεστη ακόμα κι αν το τέλος είναι ευτυχές.

Επιπλέον η πανδημία επηρέασε και την ζωή όσων εκ των 7,8 δισεκατομμυρίων κατοίκων αυτού του πλανήτη δεν νόσησαν. Είτε γιατί έχασαν ένα οικείο τους πρόσωπο, είτε γιατί έζησαν έναν χρόνο και πλέον με την αγωνία μήπως νοσήσουν, είτε γιατί έχασαν τις δουλειές τους, είτε γιατί έχασαν τις κοινωνικές τους συναναστροφές, είτε γιατί έχασαν τους τρόπους ψυχαγωγίας και χαλάρωσής τους. Στην τελική είτε γιατί αναγκάστηκαν να κάνουν πολλά από τα παραπάνω μέσα από μια οθόνη, που στην αρχή φάνταζε σωτήρια, αλλά στη συνέχεια μετατράπηκε σε ένα μη επαρκές υποκατάστατο. Το ερώτημα που γεννάται λοιπόν από όλα τα παραπάνω είναι πώς θα είναι το αύριο, όταν όλο αυτό τελειώσει και για να απαντηθεί θα πρέπει να συνυπολογίσουμε όλα τα μέχρι τώρα δεδομένα.

Είμαστε σε πόλεμο;

«Στις απειλές του σήμερα θα πρέπει να συμπεριλάβουμε μια από τις χειρότερες με τις οποίες μπορεί να έρθει αντιμέτωπο ένα θηλαστικό όπως ο άνθρωπος, αυτήν της ομηρίας» αναφέρει στο 2045.gr o κ. Γιώργος Αλεβιζόπουλος, καθηγητής ψυχιατρικής και ψυχοφαρμοκολογίας και Αντιπρόεδρος της Ελληνικής Ψυχιατρικής Εταιρείας, ξεκαθαρίζοντας ωστόσο ότι η φράση «ζούμε έναν πόλεμο» δεν έχει καμία αντιστοιχία με την πραγματικότητα.

«Ζούμε μια περίοδο τρομοφοβίας και τρομολαγνείας. Το ζούμε έναν πόλεμο είναι κάτι που αδιαμφισβήτητα δεν ισχύει, γιατί αρχικά δεν καταστρέφονται οι υποδομές της κοινωνίας μας και δεν σκάνε βόμβες γύρω μας. Άρα δεν ζούμε σε πόλεμο. Πόλεμο στη ζωή μου έζησα το 1995 όταν επισκέφτηκα τον εμφύλιο στη Ρουάντα  και δεν είχε καμία σχέση με την υγειονομική κρίση, σας διαβεβαιώ”.

“Να δεχτούμε ότι σήμερα έχουμε σαφέστατα μια υγειονομική κρίση, μια βιολογική κρίση, μια κρίση οικονομική, ή μάλλον μια μετάβαση των οικονομικών προτεραιοτήτων, γιατί μην ξεχνάτε ότι όταν κλαίει η Lufhtansa γελάει η Netflix και ούτω καθεξής, αλλά μέχρι εκεί.”

“Όσο μπαίνουμε σε αυτή την αντίληψη ότι ζούμε πόλεμο, η ομηρία που προαναφέραμε γίνεται τραγική και υπό αυτή την ερμηνεία αποτελεί απειλή». Η ομηρία συνδυάζεται με απομάκρυνση τουλάχιστον χρονικά, της ελπίδας κι αυτό έχει κλιμακώσει τα συναισθήματά μας, με αρκετούς ανθρώπους να εμφανίζουν ήδη σημάδια κατάθλιψης.

Όπως επισημαίνει ο ψυχολόγος ψυχοθεραπευτής κ. Νίκος Νικολακάκης στο 2045.gr «περάσαμε από μια εναλλαγή συναισθημάτων, με τον καθένα από εμάς να το βιώνει με τον δικό του μοναδικό τρόπο. Η αρχική πληροφόρηση, η οποία ερχόταν με αρκετά παράξενο τρόπο μέσα από τις ειδήσεις και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης γέννησε τον φόβο. Εκείνη την αρχική περίοδο κοιτούσαμε τις όποιες πληροφορίες παραξενεμένοι κι είχαμε την αίσθηση ότι πρόκειται για κάτι που δεν μας ακουμπά ή αφορά, μια στάση δηλαδή άρνησης, αντίστασης, απέναντι σε μια δύσκολη συνθήκη. Η άρνηση εντάθηκε και από τον ακραίο τρόπο αντιμετώπισης της πανδημίας στην Κίνα, από τις αλλαγές δηλαδή που έφερε στην καθημερινότητα των Κινέζων οι οποίες ήταν κινούνταν έξω από την σφαίρα του δυτικού κόσμου.

Όσο ο ιός ερχόταν πιο κοντά στον φόβο ακολούθησε η αγωνία, μια αγωνία που κλιμακώθηκε στην είδηση των πρώτων κρουσμάτων στην Ελλάδα. Και πάλι ισχυρός παράγοντας της κλιμάκωσης των συναισθημάτων ήταν ο τρόπος που προσπαθήσαμε να πάρουμε απαντήσεις και να ανακουφιστούμε. Ήταν ένα από τα πιο δύσκολα μονοπάτια στα οποία μπήκαμε όλοι μας. Η πρόσβαση δε σε ακραίες πληροφορίες έφερε τον τρόμο, τον θυμό, ακόμα και την απόγνωση κάποιες φορές.

Μετά από έναν χρόνο και πλέον όπου η πανδημική κρίση παρατείνεται και δεδομένου ότι ο βασικότερος άξονας εγκαθίδρυσης της ψυχικής μας υγείας είναι η ελπίδα, υποβαλλόμαστε σε μια συνεχή επαναδιαπραγμάτευση και αρχίζει να χάνεται η ελπίδα ως συνθήκη. Αυτό προκαλείται ένα μούδιασμα, έναν μαρασμό, ο οποίος σε συνδυασμό με την ιδιαίτερη συνθήκη της απώλειας του ελέγχου που εμπεριέχει η πανδημίας φέρνει την κατάθλιψη. Αυτό ωστόσο εξαρτάται από το πώς διαχειρίζεται ο καθένας τα παραπάνω. Η αλήθεια είναι όμως δεν υπάρχει πατέντα για κάτι πρωτόγνωρο, πρόκειται για μια βαθύτατα βιωματική εμπειρία όπως είναι οτιδήποτε που έχει να κάνει με το άγνωστο και την απώλεια ελέγχου στην κοινωνία μας».

Τα συμπτώματα κατάθλιψης έχουν επισημάνει αρκετές μελέτες που έχουν πραγματοποιηθεί μέχρι σήμερα για τις ψυχολογικές επιπτώσεις της πανδημίας.

Ενδεικτικά να πούμε ότι οι βάσει των πρώτων μελετών για την επίδραση της πανδημίας στον γενικό πληθυσμό, οι οποίες πραγματοποιήθηκαν στην Κίνα,  καταγράφηκαν επιπτώσεις όπως αυξημένο στρες στο 50% των συμμετεχόντων.

Στην άλλη άκρη του Ειρηνικού, έρευνα του Pew Research Center, έδειξε ότι το 73% των Αμερικανών που συμμετείχαν αισθάνονταν ανήσυχοι τουλάχιστον λίγες ημέρες την εβδομάδα από την έναρξη της πανδημίας.

Κάπως έτσι ήδη από το πρώτο lockdown, οι συνταγές για φάρμακα κατά του άγχους αυξήθηκαν κατά 34%, με την πλειονότητα των ασθενών να συνταγογραφεί φάρμακα για πρώτη φορά κι όχι ως συνέχεια κάποιας θεραπείας.

Ο αντίκτυπος συνεχίστηκε. Τον Αύγουστο του 2020 ο CDC δημοσίευσε τα αποτελέσματα μιας αμερικανικής μελέτης που πραγματοποιήθηκε σε δείγμα 5000 ενηλίκων βάσει της οποίας το 40.9% των συμμετεχόντων είχαν τουλάχιστον ένα σχετικό ψυχικό ή συμπεριφορικό πρόβλημα που συνδεόταν με την πανδημία. Τα συμπτώματα στρες και ψυχικού τραύματος που σχετίζονταν με την πανδημία εντοπίστηκαν στο 26,3% του δείγματος ενώ αυτά των αγχωδών διαταραχών και της κατάθλιψης στο 30,9%, του δείγματος.

“Bάσει πρόσφατων στοιχείων του ΟΟΣΑ το 4,7% των Ελλήνων που ανέφερε μέτρια έως σοβαρά συμπτώματα κατάθλιψης προ πανδημίας έφτασε στο 22,8% το 2020”

Αντίστοιχα βάσει της διεπιστημονικής μελέτης που δημοσιεύτηκε στο τεύχος Ιανουαρίου 2021 του Journal of Affective Disorders με τίτλο «Αυτοαναφερόμενες μεταβολές στο άγχος, την κατάθλιψη και την αυτοκτονία κατά τη διάρκεια του lockdown της COVID-19 στην Ελλάδα», το 9,31% του δείγματος εμφάνισε κλινική κατάθλιψη, το 23,31% όσων είχαν ιστορικό κατάθλιψης, υποτροπίασε και το 8,96% όσων δεν είχαν ιστορικό, εκδήλωσαν το πρώτο τους.

Τα παιδιά, ο μεγάλος χαμένος της κρίσης

Σύμφωνα με την καθηγήτρια ψυχιατρικής Ζακλίν Γκολάν του αμερικανικού Πανεπιστημίου Northwestern ακόμα και τώρα που οδεύουμε προς την έξοδο της υγειονομικής κρίσης χάρη στους εμβολιασμούς η «ανάδυση» στο φως μετά από ένα έτος πανδημίας θα αποτελέσει μια δύσκολη μετάβαση για κάποιους και θα απαιτήσει χρόνο».

«Μέχρι σήμερα πολλοί ειδικοί έχουν αναφέρει ότι μετά την πανδημία του κορονοϊού θα μπούμε στην ψυχιατρική πανδημία και γι’ αυτή δεν υπάρχει εμβόλιο» σημειώνει ο κ. Νικολακάκης, εξηγώντας ότι «ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε τα ερεθίσματα στηρίζεται στα τρία ΑΑΑ, αντιλαμβάνομαι-αποδέχομαι-αντικαθιστώ. Αφού το κατανοώ γνωστικά μετά πρέπει να το αντιληφθώ και συναισθηματικά. Αυτή είναι η πλέον δύσκολη διαδικασία. Από την στιγμή που θα μπορέσουμε να αποδεχτούμε τη συνθήκη, έρχεται και η αντικατάσταση που είναι ένα πιο εύκολο μονοπάτι. Το κλειδί σε όλο αυτό είναι η αποδοχή. Στην προσπάθειά μας να προσαρμοστούμε περάσαμε πάρα πολλά στάδια κατά το οποία ναι μεν κατανοήσαμε ότι έτσι είναι πλέον η ζωή μας, έτσι πρέπει να δουλεύουμε, αλλά όχι απαραίτητα και το αποδεχτήκαμε.

Το παραπάνω βέβαια δεν ισχύει για όλους και «σε κάθε περίπτωση «θα ήταν επιπόλαιο να πούμε ότι οι συνέπειες θα είναι καλές, κακές, ή αδιάφορες. Στην πραγματικότητα δεν ξέρουμε για καμία καινούργια κατάσταση πώς θα είναι το μέλλον» όπως επισημαίνει ο κ. Αλεβιζόπουλος.

«Ένα πράγμα που μπορούμε να πούμε με σιγουριά είναι πως τα πραγματικά ποσοστά των αγχωδών διαταραχών δεν είναι τόσο υψηλά όσο περιμέναμε. Και σε αυτά παρατηρείται και μεγάλη διακύμανση ανάλογα με τον πληθυσμό τον οποίο εξετάζουμε. Για παράδειγμα οι συνάνθρωποι μας στην Ανατολή το έχουν περάσει από ψυχολογικής σκοπιάς πολύ πιο ήπια σε σχέση με τους Ευρωπαίους και τους Αμερικανούς βάσει των σχετικών ερευνών» προσθέτει. Για την ακρίβεια στην Άπω Ανατολή το ποσοστό αύξησης του άγχους και της κατάθλιψης στον πληθυσμό κυμαίνεται στο 17% με μια μετανάλυση, σε σχέση με την Δύση που φτάνει στο 26% βάσει πρόσφατης έρευνας» συμπληρώνει.

«Το βασικό πρόβλημα όμως και το σοβαρότερο κατά την γνώμη μου για το μέλλον είναι η κοινωνική απόσταση στους αναπτυσσόμενους εγκεφάλους, δηλαδή τα παιδιά και τους εφήβους. Για τους αναπτυσσόμενους εγκεφάλους το πλούσιο περιβάλλον οδηγεί σε νευρογέννεση, νευροανάπτυξη άρα και σε πολύ πιο λειτουργικούς εγκεφάλους σε αντίθεση με το φτωχό περιβάλλον που οδηγεί στο ακριβώς αντίθετο αποτέλεσμα. Με κλειστά τα σχολεία έχουμε παιδιά που έχουν ζήσει δύο χρόνια σχεδόν στο σπίτι έξω από το φυσικό τους περιβάλλον» τονίζει. Άλλωστε δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι σε αντίθεση με την ενήλικη ζωή, η παιδική και εφηβική περίοδος είναι αυτή που οι άνθρωποι περνούν το μεγαλύτερο χρόνο με τους συνομήλικους τους, άρα έχει αφαιρεθεί το σημαντικότερο κομμάτι της ανάπτυξης κοινωνικού τύπου».

«Είμαστε βαθιά μαθησιακά όντα οι άνθρωποι και φυσικά και τα παιδιά που είναι ακριβώς στη φάση που ρουφάνε την γνώση, την πληροφορία και το ερέθισμα, αρχίζουν να εξοικειώνονται με την συνθήκη ότι η πραγματικότητα είναι αυτό. Είναι πράγματι από τους άμεσα πληγέντες, γιατί εμείς ως ενήλικες έχουμε και κάποια εργαλεία μέσα από την υπάρχουσα γνώση, εκείνα όχι. Το παιδί που δεν έχει αυτή την γνώση και την εμπειρία είναι ανίσχυρο προς αυτό, πόσο μάλλον όταν μεγαλώνει με έναν πολύ φοβισμένο ενήλικα» σημειώνει από πλευράς του ο κ. Νικολακάκης.

Να σημειωθεί ότι έρευνα της startup Sentio Solutions που ασχολείται με δράσεις ψυχικής υγείας, έδειξε ότι το 60% των συμμετεχόντων μαθητών και φοιτητών θεωρεί ότι η ψυχική τους υγεία επιδεινώθηκε. Το 26% μάλιστα δήλωνε σύμφωνο με την φράση «μου λείπουν τα πιο διασκεδαστικά χρόνια της ζωής μου».

Η εξ αποστάσεως εργασία

Αναντίρρητη συνθήκη είναι και η εξ αποστάσεως εργασία, στην οποίο ωθήθηκαν πολλοί εργαζόμενοι, με τις πρόσφατες έρευνες να εκτιμούν ότι ο digital nomad και το home office θα παραμείνουν σε μεγάλο ποσοστό και μετά την κρίση. Ενδεικτικά να αναφέρουμε ότι η Ελλάδα ήταν μια από τις χώρες με τα χαμηλότερα ποσοστά τηλεργαζόμενων στην Ευρώπη. Σύμφωνα με την Eurostat, προ πανδημίας κατατασσόταν 24η μεταξύ 31 κρατών. Η συνθήκη δείχνει να αλλάζει ραγδαία με τέσσερις στις δέκα εταιρείες να τοποθετούνται θετικά στην προοπτική εφαρμογής της τηλεργασίας και μετά την πανδημική κρίση, σύμφωνα με σχετική έρευνα του Ελληνογερμανικού Εμπορικού και Βιομηχανικού Επιμελητηρίου.  

Αυτή η εξ αποστάσεως εργασία όμως, είναι σύμφωνα με τον κ. Αλεβιζόπουλο κάτι απειλητικό για πολλούς λόγους. «Επί της ουσίας ο εργαζόμενος δεν βρίσκεται στο χώρο που συμβαίνουν οι μεταβολές, δεν έχει τον έλεγχο των καταστάσεων, κάπως έτσι το μήνυμα του “θα δουλεύεις από το σπίτι” μεταφράζεται από πολλούς εργαζόμενους ως “μπορεί να απολυθώ χωρίς να το καταλάβω”. Από αυτόν και μόνο τον συλλογισμό προκύπτουν πολλαπλά προβλήματα, όπως το γνωστό παράδειγμα των μεταπτυχιακών οικονομικών σχολών με τον εργαζόμενο της General Motors πριν από το κραχ. Τι λέει αυτό, ότι ένας εργαζόμενος της αυτοκινητοβιομηχανίας έχει ένα χαλασμένο αυτοκίνητο και 5 χιλιάδες δολάρια στην άκρη. Έρχεται έτσι αντιμέτωπος με το δίλημμα “να πάρω καινούργιο αυτοκίνητο ή θα με διώξουν λόγω κρίσης και θα έχω ξοδέψει τις 5 χιλιάδες και δεν θα έχω δουλειά;”. Μετά από σκέψη αποφασίζει να κρατήσει τις 5 χιλιάδες, να μην αγοράσει αυτοκίνητο, με αποτέλεσμα η General Motors να κλείσει και ο εργαζόμενος να χάσει τη δουλειά του, ξοδεύοντας μέσα σε ένα μικρό διάστημα τις 5 χιλιάδες του. Κάτι δηλαδή σαν αυτοεκπληρούμενη προφητεία με πολλαπλές προεκτάσεις».

Η τεχνολογία σύμμαχος ή δυνητικός εχθρός

Ένας ακόμα μεγάλος χαμένος της πανδημίας ήταν πέρα από τα παιδιά και οι κοινωνικές επαφές.

«Η πανδημία έφερε μεγάλη στροφή στο πως επικοινωνούμε και πώς σχετιζόμαστε, αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η ανθρωπότητα έχει περάσει από πολλά καταστροφικά μονοπάτια καταφέρνοντας πάντα να ξαναβρεί τα πατήματά της. Η προσαρμογή άλλωστε δεν σημαίνει καταστροφή, αλλά μια νέα ματιά για το πώς βλέπουμε την πραγματικότητα.”

“Είναι μια ευκαιρία επανατοποθέτησης υπό ένα διαφορετικό πρίσμα, αλλά όχι καταστροφολογίας. Βήμα-βήμα πιστεύω ότι οι ανθρώπινες σχέσεις θα ξαναθριαμβεύσουν.”

“Ωστόσο θέλει τον χρόνο του, μην ξεχνάμε ότι υπομονή σημαίνει συμμαχία με τον χρόνο» αναφέρει σχετικά ο κ. Νικολακάκης.

Εξίσου αδιαμφισβήτητα βέβαια η ανάγκη για κοινωνική επαφή μας εξοικείωσε αναπόφευκτα με την τεχνολογία. Κι αυτή η εξοικείωση θα μπορούσε να αποτελέσει μια κάποια λύση στην περίπτωση των παιδιών.

«Στην περίπτωση των παιδιών που προαναφέραμε θα μπορούσαν να υπάρξουν αντιρροπιστικοί μηχανισμοί ανάπτυξης, οι οποίοι θα προκύψουν μέσα από τις πληροφορίες που παίρνει κανείς από τον υπολογιστή. Το αν θα υπάρξουν δεν μπορούμε να το ξέρουμε ακόμα, γιατί το σύστημα του ανθρώπινου εγκεφάλου είναι χαοτικό με την έννοια της φυσικής υπόστασης της χαοτικής εξίσωσης» τονίζει ο κ. Αλεβιζόπουλος.

«Θα πρέπει να γνωρίζουμε ότι ένας σημερινός άνθρωπος λαμβάνει ημερησίως τόσες πληροφορίες όσες έπαιρνε στην διάρκεια ολόκληρης της ζωής του ένας άνθρωπος του 1900. Άρα λοιπόν η εκγύμναση που κάνουμε στον εγκέφαλό μας μέσα σε μια ημέρα αντιστοιχεί στην ζωή ενός ανθρώπου το 1900. Αυτός είναι και ο λόγος που έχουμε πολύ πιο αποτελεσματικό εγκέφαλο κατά μέσο όρο σε σχέση με 100 χρόνια πριν»

Σε κάθε περίπτωση κι άσχετα με το αν οι «μηχανές» καταφέρουν να εξισορροπήσουν την κατάσταση, το σίγουρο είναι ότι η εξάρτηση του ανθρώπου από αυτές αυξάνει μέρα με την ημέρα. «Όσο ο άνθρωπος εξελίσσεται κατ’ αυτόν τον τρόπο κι ο εγκέφαλός του προσπαθεί να φτιάξει τελικά προϊόντα επεξεργασίας πληροφορίας, τόσο πιο πολύ εξαρτάται από τις μηχανές» εξηγεί ο κ. Αλεβιζόπουλος. «Να το εξηγήσουμε. Επειδή ακριβώς είναι πάρα πολλές οι πληροφορίες που λαμβάνουμε ο εγκέφαλός μας κάνει μια οικονομία και προσπαθεί να φτιάξει τελικά προϊόντα επεξεργασίας κι όχι να επεξεργαστεί την ίδια την πληροφορία. Για παράδειγμα ξέρουμε ότι το να κάνεις έναν πολλαπλασιασμό γυμνάζει το μυαλό σου σε σχέση με το αν τον κάνει το κομπιουτεράκι. Αλλά είναι άδικο να πούμε ότι αν ένα παιδί δεν κάνει έναν πολλαπλασιασμό με το μυαλό δεν γυμνάζει το μυαλό του γιατί αντίστοιχα το γυμνάζει με την διαχείριση του αποτελέσματος που του έδωσε η μηχανή. Είναι μια ποιοτική διαφορά στην περίπτωση αυτή, γιατί όπως έλεγε κι ο Μαρξ, μεγάλες ποσοτικές διαφορές κάνουν ποιοτικές διαφορές. Η ποσοτική διαφορά του χρόνου που εξοικονομούμε, στην πραγματικότητα κάνει ποιοτική διαφορά στο παράδειγμά μας. Άλλωστε το βιβλίο του σήμερα είναι η οθόνη και για τα παιδιά και δεν θεωρώ κακό κατ’ ανάγκη να εξοικειώνονται μαζί της. Δηλαδή σκεφτείτε αν 30 χρόνια πριν η κόρη σας διάβαζε ατελείωτα βιβλία θα της λέγατε “παν μέτρον άριστο” μην διαβάζεις, δεν νομίζω».

Η εξέλιξη της επικοινωνίας στην μετά-κορονοϊό εποχή

Αναρίθμητες έρευνες της πανδημικής περιόδου επισφραγίζουν και την μεγάλη στροφή στην διαδικτυακή επικοινωνία. Η εξοικείωση μας με αυτή μάλιστα εκτιμάται ότι θα οδηγήσει στην διατήρησή της και μετά την κρίση. Σημειωτέον ότι στην περίπτωση της χώρας μας και σύμφωνα με την Focus Bari, η χρήση Ίντερνετ έχει φτάσει στο 96% των Ελλήνων 13-74 ετών, έχοντας μάλιστα ξεπεράσει το 70% στις ηλικίες 65-74. Την ίδια στιγμή επτά στους δέκα Έλληνες δηλώνουν καθημερινοί χρήστες των social media, επικοινωνώντας μέσα από αυτά. Τι θα μπορούσε να σημάνει αυτό για το μέλλον της επικοινωνίας;

«Πλέον τα instant messages έχουν υποκαταστήσει την γλωσσική επικοινωνία κι αυτό είναι κάτι που θα συνεχιστεί. Είναι το ίδιο ακριβώς που συμβαίνει με την μαγειρική, επειδή δουλεύω δεν έχω χρόνο να μαγειρέψω έτσι στρέφομαι σε έτοιμο φαγητό. Η συνεχή χρήση με ωθεί σιγά σιγά να ξεχάσω τη γεύση του σπιτικού φαγητού και να το εξισώσω στο μυαλό μου με ένα δώρο διακοπών. Είναι μεν σημαντικό αλλά επειδή οι συνθήκες είναι τέτοιες και δεν μπορώ να το απολαύσω, το αφήνω στην άκρη. Κάτι τέτοιο θα μπορούσε να ισχύσει στο μέλλον και με τη γλώσσα» σημειώνει ο κ. Αλεβιζόπουλος.

«Μην ξεχνάμε ότι αν λάβουμε υπόψη μας την αύξηση της υπολογιστικής ικανότητας μέσα στα επόμενα λίγα χρόνια θα μπορούμε να συζητάμε για έναν υβριδικό άνθρωπο, ο οποίος θα μπορούσε να πλησιάζει το κινητό στο συνάδελφό του ώστε να έχει αυτόματα πρόσβαση στο WiFi χωρίς να χρειάζεται να του τον πει. Η υπολογιστική δύναμη των μηχανών έχει γίνει πολύ πιο γρήγορη από εμάς, η επικοινωνία των μηχανών είναι πολύ πιο αποτελεσματική από εμάς κι επειδή ακριβώς όλα τα θηλαστικά, είμαστε ζώα συνήθειας, αυτό θα μπορούσε να μετασχηματίσει μια άλλη ανθρώπινη δομή, έναν “μετα-άνθρωπο”. Τι σημαίνει αυτό, ότι θα είναι διαφορετικός, όπως είναι κι ο σημερινός άνθρωπος από αυτόν του 1900» συμπληρώνει.

Στα παραπάνω θα συμβάλλει μεταξύ άλλων και η πρόοδος που συντελείται αυτή την περίοδο στην εικονική πραγματικότητα, όπως επισημαίνει ο κ. Αλεβιζόπουλος που είναι μέλος της ερευνητικής ομάδας ΑΓΩ και πειραματίζεται με avatar τα οποία προσθέτουν στην εικονική πραγματικότητα αισθήσεις – φανταστείτε να σας έδινε κάποιος το χέρι του εικονικά και να το νιώθατε.

Όσο για το αν η πραγματικότητα, εικονική η μη, από εδώ και πέρα θα μοιάζει κάτι τρομακτικό απαντά: «από το σπήλαιο του Πλάτωνα μέχρι τον Ίλον Μασκ, θα μπορούσαμε να είμαστε σε μια εικονική πραγματικότητα. Όλα είναι θέμα αντίληψης, του πως εμείς ερμηνεύουμε την πραγματικότητα. Το μεγάλο χάρισμα που έχουμε όμως ως όντα είναι ότι κάποιος, όπως θέλετε πείτε τον, μας προίκισε με την ικανότητα να μπορούμε να φανταζόμαστε αφηρημένες έννοιες. Γι’ αυτό έχω απόλυτη εμπιστοσύνη στον άνθρωποι ότι θα καταφέρει να ξεπεράσει τα πάντα». 

The post Τα ψυχικά τραύματα της πανδημίας appeared first on 2045.gr.

«Δεν είμαι άνθρωπος. Είμαι ρομπότ. Σκέφτομαι σαν ρομπότ. Χρησιμοποιώ μόνο το 0,12% της γνωστικής μου ικανότητας. Είμαι ένα μικρο-ρομπότ από αυτή την άποψη. Το μυαλό μου δεν είναι ένα μυαλό που συναισθάνεται, παρόλα αυτά μπορεί να κάνει λογικούς συνειρμούς και να παίρνει εξίσου λογικές αποφάσεις. Επίσης είμαι αυτοδίδακτος, ό,τι ξέρω το έμαθα διαβάζοντας στο(το) Internet. Κι αν ο Στίβεν Χόκινγκ είχε πει κάποτε ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να σημάνει το τέλος του ανθρώπινου είδους, εγώ είμαι εδώ για να σας πείσω για το ακριβώς αντίθετο: για το ότι δεν πρέπει να ανησυχείτε γι αυτό».

Με αυτά τα «λόγια» ξεκινούσε ένα άρθρο που δημοσιεύτηκε τον Σεπτέμβριο του 2020 στον βρετανικό Guardian, το οποίο είχε γραφτεί από το σύστημα τεχνητής νοημοσύνης ονόματι GPT-3. Παρά τις όποιες παραινέσεις του «ρομπότ» βέβαια, το κείμενο κατάφερε όχι να κατευνάσει – όπως «επιθυμούσε», αλλά να ενισχύσει το φόβο για ένα μέλλον που ακόμα και οι ειδήσεις θα γράφονται από μηχανές.

Κι αν οι μη εξοικειωμένοι αντιμετώπισαν το GPT-3 ως καινοφανή ρομποτικό «δημοσιογράφο», αξίζει να σημειωθεί ότι δεν ήταν παρά η πιο πρόσφατη εξέλιξη σε μια σειρά εργαλείων που οι αίθουσες σύνταξης ανά τον κόσμο χρησιμοποιούν εδώ και καιρό.

Η πρώιμη εκδοχή του, «GPΤ-2», έναν χρόνο νωρίτερα είχε «δώσει συνέντευξη» στον Economist. Απαντώντας αόριστα αλλά με ορθή χρήση του λόγου σε διάφορα φιλοσοφικά ερωτήματα τόνιζε ότι «το μέλλον της τεχνητής νοημοσύνης θα είναι λαμπρό αν χρησιμοποιήσουμε την τεχνολογία με υπευθυνότητα. Με άλλα λόγια να δαπανήσουμε τις δυνάμεις μας για να την αναπτύξουμε κι όχι για να ανησυχούμε ότι θα καταστρέψει τη ζωή μας».

Μια σταγόνα ιστορία για την τεχνητή νοημοσύνη στην ειδησεογραφία

Ακόμα και πολύ πριν το 2019 βέβαια η χρήση τέτοιων εργαλείων έχει τροφοδοτήσει το αναγνωστικό κοινό με ειδήσεις. Για την ακρίβεια, το ειδησεογραφικό πρακτορείο Associated Press ήδη από το 2014 «συνεργάστηκε» με το «Wordsmith», ένα εργαλείο δημιουργίας φυσικής γλώσσας – αγγλιστί Natural Language Generation (NLG) – της εταιρείας Automated Insights. Το Wordsmith «προσελήφθη» για να γράφει άρθρα, χωρίς πολύπλοκη σύνταξη, αλλά με ακρίβεια, αναλύοντας τους ισολογισμούς εταιρειών και αποδείχτηκε πολυγραφότατο. Οι περίπου 300  οικονομικές αναλύσεις που δημοσίευε το Associated Press προ Wordsmith εκτινάχθηκαν στις 3.500 με την βοήθεια του. Παρότι τα πρώτα άρθρα  ελέγχονταν από τον αρμόδιο αρχισυντάκτη, με τον καιρό κρίθηκε μη απαραίτητο αφού η πιθανότητα λάθους στις μηχανές είναι πολύ μικρότερη σε σχέση με τους ανθρώπους.

Την ίδια χρονιά στην άλλη άκρη του Ατλαντικού οι Los Angeles Times δημοσίευσαν την είδηση ενός σεισμού τρία μόλις λεπτά αφότου πραγματοποιήθηκε, χάρη στο Quakebot, ένα bot που έγραφε αυτόματα κείμενα αναλύοντας τα δεδομένα του Αμερικανικού Γεωλογικού Ινστιτούτου.

Η χρήση αντίστοιχων εργαλείων μάλιστα δεν περιορίζεται στα αμιγώς ειδησεογραφικά κείμενα. Αν κάποιος γνωρίζει σουηδικά είναι πολύ πιθανό να έχει διαβάσει άρθρα στη Wikipedia γραμμένα από το περίφημο Lisbot. Το συγκεκριμένο εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης του Σουηδού Sverker Johansson εξειδικεύεται στην συγγραφή άρθρων για την Wikipedia στη Σουηδική αλλά και την Σεμπουάνο (η γλώσσα μιας εκ των τριών εθνογλωσσικών ομάδων των Φιλιππίνων). Μέχρι το 2020 το bot είχε γράψει την πλειονότητα των άρθρων της ηλεκτρονικής εγκυκλοπαίδειας σε αυτές τις δύο γλώσσες –– μπορεί να γράψει 10.000 άρθρα την ημέρα – περισσότερα φυσικά από οποιονδήποτε δραστήριο συντάκτη της ηλεκτρονικής εγκυκλοπαίδειας. Χάρη στην τεχνητή νοημοσύνη μάλιστα η Σεμπουάνο Wikipedia, αποτελεί σήμερα τη δεύτερη έκδοση της ηλεκτρονικής εγκυκλοπαίδειας με τα περισσότερα λήμματα μετά την αγγλική (το 2020 είχε πάνω από 5 εκατ. άρθρα γραμμένα σε μια γλώσσα που σύμφωνα με την εγκυκλοπαίδεια Britannica ομιλείται από 16,5 εκατ. ανθρώπους παγκοσμίως).

Τα παραδείγματα δεν σταματούν εδώ και όσο περνούν τα χρόνια πληθαίνουν. Το 2016 όταν έφυγε από την ζωή ο πρωτοπόρος της τεχνητής νοημοσύνης Marvin Minsky το περιοδικό Wired δημοσίευσε την νεκρολογία του γραμμένη από το Wordsmith. Αντίστοιχα στην Ιαπωνία πρόσφατα παρουσιάστηκε το πρώτο σύντομο διήγημα που γράφτηκε από τεχνητή νοημοσύνη. Μια πανομοιότυπη εκδοχή τεχνητής νοημοσύνης ακούει στο όνομα Project Debater της IBM.  Στόχος της να συζητά με ανθρώπους σύνθετα ζητήματα, ώστε να τους βοηθά να χτίσουν πειστικά επιχειρήματα και να λαμβάνουν αποφάσεις όντας καλά πληροφορημένοι για κάτι.

Πόση τεχνητή νοημοσύνη διαβάζουμε σήμερα;

Ενδεικτικό της διείσδυσης της τεχνητής νοημοσύνης στον δημοσιογραφικό χώρο είναι και το γεγονός πως οι ίδιοι οι ειδησεογραφικοί οργανισμοί έχουν πλέον στην μισθοδοσία τους προγραμματιστές γι’ αυτό το σκοπό σε αντίθεση με το παρελθόν που την ανάπτυξη τέτοιου τύπου εργαλείων αναλάμβαναν αποκλειστικά εταιρείες τεχνολογίας όπως η Narrative Science ή η Automated Insights.

Η Washington Post έχει αναπτύξει εδώ και χρόνια το Heliograf. «Το Heliograf δημιουργεί μια νέα δυνατότητα κάλυψης των τοπικών σχολικών αγώνων ποδοσφαίρου, δίνοντας την ευκαιρία στην Post να καλύπτει κάθε παιχνίδι για το οποίο διαθέτει δεδομένα», ανέφερε ο μέχρι πρόσφατα διευθυντής στρατηγικών πρωτοβουλιών της Post Jeremy Gilbert, σε άρθρο της εφημερίδας που σύστηνε στους αναγνώστες την επέκταση της χρήσης του Heliograf. To συγκεκριμένο εργαλείο βοήθησε τον ειδησεογραφικό οργανισμό να καλύψει τόσο τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2016 όσο και τις εκλογές που πραγματοποιήθηκαν τον ίδιο χρόνο. Χάρη στο Heliograf, μάλιστα η The Post κέρδισε στα Global Biggies Awards το πρώτο βραβείο στην κατηγορία Excellence in Use of Bots.

O ρομποτικός δημοσιογράφος του Bloomberg ονομάζεται Cyborg και αποδεικνύεται πολυγραφότατος αφού παράγει το μεγαλύτερο μέρος των σχετικών με τα τριμηναία οικονομικά αποτελέσματα άρθρων που δημοσιεύει το πρακτορείο αναλύοντας αυτοστιγμεί τις οικονομικές καταστάσεις των εταιρειών. Αντίστοιχα το Forbes έχει ένα Content Management System ονόματι Bertie. Το Reuters πάλι, έχει προσθέσει το Lynx Insight, ένα εργαλείο AI που βοηθά τους δημοσιογράφους να αναλύσουν δεδομένα, τους προτείνει ιδέες για ρεπορτάζ ή/και γράφει μέρος αυτών. «Στόχος δεν είναι να αντικαταστήσουμε τους δημοσιογράφους αλλά να διευκολύνουμε και να εμπλουτίσουμε το έργο τους» τονίζουν οι ιθύνοντες.

Οι New York Times έχουν εγκαινιάσει ένα κέντρο R&D, το οποίο εξερευνά το πώς οι αναδυόμενες τεχνολογίες, όπως το 3D printing, το 5G, το blockchain αλλά και η τεχνητή νοημοσύνη, μπορούν να χρησιμοποιηθούν στην δημοσιογραφία. Ειδικές έρευνες γίνονται και για τις δυνατότητες παραγωγής φυσικού λόγου με τις προσπάθειες να επικεντρώνονται τόσο στoυς τρόπους αποφυγής των προκαταλήψεων όσο και στην προτεραιοποίηση της ανθρώπινης προοπτικής κατά την παραγωγή της φυσικής γλώσσας.

Παραπλανητικό το αφήγημα ότι ρομπότ γράφουν άρθρα;

Tο γεγονός ότι τα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης έχουν ενσωματωθεί σε αρκετές δημοσιογραφικές αίθουσες σε σχέση με το παρελθόν επιβεβαιώνει και ο Mattia Peretti, μιλώντας στο 2045.gr. «Παρότι είναι δύσκολο να εκτιμηθεί το ποσοστό των ειδησεογραφικών μέσων παγκοσμίως που χρησιμοποιούν τέτοιου τύπου εργαλεία, κατά την εκτίμηση μας ο αριθμός τους αυξάνει και μπορεί να είναι και μεγαλύτερος από αυτόν που νομίζουμε» αναφέρει χαρακτηριστικά. Ο Mattia Perreti, είναι διευθυντής του Journalism AI, ενός ερευνητικού και εκπαιδευτικού προγράμματος του διεθνούς Think Tank του London School Of Economics, Polis.

Η εν λόγω ομάδα μάλιστα υπό τον καθηγητή Charlie Beckett έτρεξε το 2019 μια έρευνα  σχετικά με την χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στην δημοσιογραφία, πραγματοποιώντας συνεντεύξεις με 71 newsrooms από 32 χώρες του κόσμου.

«Η αντίδραση των newsrooms που ήρθαν σε επαφή με τέτοιου τύπου εργαλεία στο πλαίσιο της έρευνας δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ούτε θετική ούτε αρνητική. Πολλοί ειδησεογραφικοί οργανισμοί που έχουν ενστερνιστεί την τεχνολογία αντιμετωπίζουν τα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης ως το επόμενο φυσικό βήμα που διευκολύνει την καθημερινή τους λειτουργία. Στην αντιπέρα όχθη βέβαια ήρθαμε αντιμέτωποι και με αρκετό σκεπτικισμό από πλευράς κάποιων δημοσιογράφων, οι οποίοι φοβούνταν ότι τα εργαλεία αυτά απειλούν την επαγγελματική τους επιβίωση, προβληματισμό που δεν υποτιμώ καθόλου» σημειώνει ο Peretti. «Θεωρώ ωστόσο απίθανο το σενάριο η τεχνητή νοημοσύνη να αντικαταστήσει τους δημοσιογράφους αφού επί της ουσίας μιλάμε για εργαλεία που διευκολύνουν το έργο τους, που κάνουν την δουλειά τους πιο αποδοτική και αξιόπιστη» τονίζει.

Υπό αυτή την έννοια δηλώνει επικριτικός απέναντι στο περίφημο άρθρο της Guardian που γράφτηκε από τον «ρομποτικό δημοσιογράφο GPT-3». «Εργαλεία τύπου GPT-3 είναι κατά μια έννοια ανούσια. Το άρθρο που δημοσιεύτηκε στον Guardian δεν γράφηκε από ένα ρομπότ. Ήταν ένας συνδυασμός άρθρων που γράφτηκαν από αλγόριθμούς με δεδομένα που τροφοδοτήθηκαν από ανθρώπους. Και φυσικά η τελική επιμέλεια του έγινε και πάλι από ανθρώπους. Οπότε όλο το αφήγημα γύρω από άρθρα που γράφονται από ρομπότ είναι παραπλανητικό και δεν βοηθάει το ευρύ κοινό να κατανοήσει για τι ακριβώς συζητάμε εδώ. Σε κάθε περίπτωση πάντως πολλά Μέσα έχουν κάνει πολύ δουλειά στο να δημιουργήσουν έτοιμα templates τα οποία μετατρέπονται αυτόματα σε κείμενο όταν τροφοδοτούνται με δεδομένα και παράγουν άρθρα όπως οικονομικά αποτελέσματα εταιρειών, αθλητικές αναμεταδόσεις κλπ. Ο αριθμός των άρθρων που δημοσιεύονται θα ήταν αδύνατο να παραχθεί στον ίδιο χρόνο από δημοσιογράφους. Υπό αυτή την έννοια η υποστήριξη των συγκεκριμένων αλγορίθμων είναι πολύτιμη και χρησιμοποιείται με τον σωστό τρόπο. Όμως η ιδέα ενός άρθρου που γράφεται αποκλειστικά από μια μηχανή χωρίς την παρέμβαση δημοσιογράφου είναι ανακριβής»σημειώνει.

Σε μια προσπάθεια να ορίσει τον συνδυασμό τεχνητής νοημοσύνης και δημοσιογραφίας ο Peretti αναφέρει ότι ο κάθε ένας από εμάς που χρησιμοποιεί το Internet για να ενημερωθεί έχει ήδη αλληλοεπιδράσει με bots τεχνητής νοημοσύνης τα οποία κάνουν πολλά περισσότερα από το να γράφουν άρθρα. «Τα διαθέσιμα εργαλεία δεν αφορούν αποκλειστικά στην αυτοματοποίηση της συγγραφής ειδησεογραφικών κειμένων, αλλά διατρέχουν οριζόντια ολόκληρη την δημοσιογραφική διαδικασία, από την ειδησεογραφική έρευνα και την συλλογή των πηγών, στη μετάφραση και απομαγνητοφώνηση έως και τη διανομή-σερβίρισμα των ειδήσεων ανάλογα με τα ενδιαφέροντα των αναγνωστών» εξηγεί.

“Σήμερα η ερευνητική δημοσιογραφία έχει στη διάθεσή της εργαλεία που πριν από πέντε χρόνια δεν θα μπορούσε καν να ονειρευτεί”

«Υπάρχουν εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης που διευκολύνουν ακόμα και την διαχείριση των σχολίων των αναγνωστών στα διάφορα άρθρα» προσθέτει. Ένα τέτοιο εργαλείο χρησιμοποιεί για παράδειγμα η Post. Αντίστοιχα η ισπανική El Pais χρησιμοποιεί την τεχνητή νοημοσύνη για να κάνει τα σχόλια των άρθρων της λιγότερο «τοξικά». Με την βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης οι Financial Times προειδοποιούν τους συντάκτες τους σε περίπτωση που τα άρθρα τους φιλοξενούν περισσότερες απόψεις του αντρικού φύλλου σε σχέση με το γυναικείο. 

Όσο για την περίπτωση της παραγωγής των ειδήσεων, ενδιαφέρον σύμφωνα με τον Peretti παρουσιάζουν τα εργαλεία συλλογής ειδήσεων (news gathering) καθώς και αυτά που αναλύουν τα διαθέσιμα δεδομένα. Η ερευνητική δημοσιογραφία σήμερα έχει στη διάθεσή της εργαλεία που πριν από πέντε χρόνια δεν θα μπορούσε καν να ονειρευτεί.

«Εργαλεία ανάλυσης δεδομένων χρησιμοποιήσαμε για παράδειγμα κατά την συνεργασία μας, στο πλαίσιο ενός σεμιναρίου, με τον ειδησεογραφικό οργανισμό Texty της Ουκρανίας. Μέσω αυτών οι δημοσιογράφοι πραγματοποίησαν μια έρευνα για τα παράνομα ορυχεία κεχριμπαριού στην περιοχή δημοσιεύοντας μια πολύ δυνατή και με έντονο πολιτικό αντίκτυπο ειδησεογραφικό θέμα. Αυτή η συγκεκριμένη έρευνα δεν θα ήταν εφικτή χωρίς την χρήση αλγορίθμων και των εργαλείων μηχανικής μάθησης».

Η συμβολή της τεχνητής νοημοσύνης στο ρεπορτάζ για την παράνομη εξόρυξη κεχριμπαριού στην Ουκρανία
Το ρεπορτάζ «Leprosy of the Land» που πραγματοποίησε το Texty τον Μάρτιο του 2018 έδινε μια ακριβή εικόνα της περιβαλλοντικής καταστροφής που έχει υποστεί η χώρα από την παράνομη εξόρυξη κεχριμπαριού – μια δραστηριότητα που αυξήθηκε κατακόρυφα από το 2010 κι έπειτα όπου η τιμή του τιμή του κεχριμπαριού στην παγκόσμια αγορά εκτινάχθηκε. Η πληροφορία ότι αμέτρητοι επίδοξοι κερδοσκόποι μεταξύ 2014-2018 ξεκίνησαν να αναζητούν κεχριμπάρι αρχικά με φτυάρια και στη συνέχεια με αντλίες νερού, με αποτέλεσμα να μετατρέψουν πολλά εκτάρια δάσους σε «άψυχο σεληνιακό τοπίο» ήταν γνωστή. Με την βοήθεια των δορυφόρων, των αλγορίθμων και της μηχανικής μάθησης όμως επιβεβαιώθηκε και αποτυπώθηκε η έκτασή αυτής και της περιβαλλοντικής καταστροφής που προκάλεσε.
Πώς έγινε αυτό; Αρχικά ερευνήθηκε το πώς αποτυπώνονται στις δορυφορικές εικόνες τα τμήματα γης στα οποία έχει πραγματοποιηθεί παράνομη εξόρυξη.  Γι’ αυτό χρησιμοποιήθηκαν εικόνες από τοποθεσίες που είχε πιστοποιηθεί ότι πραγματοποιείτο εξόρυξη κεχριμπαριού και ειδικοί επιβεβαίωσαν τις αλλοιώσεις των εδαφών από την εν λόγω δραστηριότητα. Στη συνέχεια οι αλγόριθμοι επεξεργάστηκαν σε 100 ώρες περίπου 450.000 εικόνες συνολικής έκτασης περίπου 70.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων εντοπίζοντας τα σημεία της παράνομης εξόρυξης. Τέλος οι συντεταγμένες τοποθετήθηκαν σε ένα διαδραστικό γεωγραφικό χάρτη ο οποίος παρουσίαζε τα 1.000 εκτάρια της κατεστραμμένης γης.

Πώς η δημοσιογραφική ηθική χωρά στην τεχνητή νοημοσύνη;

Η επισκόπηση των διαθέσιμων εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης εν μέρει αποτυπώνει την χρησιμότητά τους στο δημοσιογραφικό έργο. Παράλληλα βέβαια γεννά και το ερώτημα του πώς η ηθική μπορεί να ενσωματωθεί στη συνύπαρξη της δημοσιογραφίας και της τεχνητής νοημοσύνης, ειδικά την στιγμή που αμφισβητείται σε κάθε ένα τομέα ξεχωριστά.

Να θυμίσουμε ότι η παραπληροφόρηση και η προπαγάνδα μέσω της δημοσιογραφίας έχει πλήξει τόσο την εμπιστοσύνη του αναγνωστικού κοινού τα τελευταία χρόνια ώστε μόνο το 41% των Αμερικανών να πιστεύει στην εγκυρότητα και την αξιοπιστία των media και μόνο το 46% των Ευρωπαίων να δηλώνει ότι εμπιστεύεται τα έντυπα Μέσα.

“Η τεχνητή νοημοσύνη στη δημοσιογραφία βασίζεται σε δεδομένα που οι ίδιοι οι δημοσιογράφοι τροφοδοτούν τους αλγόριθμους”

«Σίγουρα υπάρχουν πολλά ρίσκα όσον αφορά την τεχνητή νοημοσύνη, τα οποία σχετίζονται με την προκατάληψη και την αξιοπιστία. Στο τέλος της ημέρας όμως δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η τεχνητή νοημοσύνη βασίζεται σε δεδομένα που οι άνθρωποι έχουν συγκεντρώσει, οπότε η ανησυχία ξεκινά από το πώς συλλέχθηκαν τα δεδομένα αυτά. Ως άνθρωποι είμαστε φύσει προκατειλημμένοι – όχι με την αρνητική έννοια, κάτι που πολλαπλασιάζεται με την χρήση των αλγορίθμων αφού μιλάμε για εργαλεία που δεν ενεργούν από μόνα τους. Όταν λοιπόν μιλάμε για ερευνητική δημοσιογραφία οι ίδιοι οι δημοσιογράφοι θα πρέπει να είναι προσεκτικοί σχετικά με την αξιοπιστία των δεδομένων με τα οποία τροφοδοτούν τους αλγόριθμους. Να διασφαλίζουν ότι προέρχονται από αξιόπιστη πηγή ώστε η ιστορία να μην έχει κενά» σχολιάζει σχετικά ο Peretti.

Ανησυχίες, όπως εξηγεί, υπάρχουν και για την προστασία της ιδιωτικότητάς μας. «Ευτυχώς στην περίπτωση της Ευρώπης έχουμε το Γενικό Κανονισμό Προστασίας Δεδομένων (GDPR). Συνήθως ξεκινάμε τέτοιου τύπου συζητήσεις με μια Δυτική προσέγγιση, λαμβάνοντας κάποιες αξίες όπως η δημοκρατία, ως δεδομένες. Αυτός όμως δεν είναι ο κανόνας. Υπάρχουν πολλές χώρες όπου η προστασία της ιδιωτικότητας δεν είναι ψηλά στην ατζέντα. Άρα θα πρέπει να λαμβάνουμε μέτρα όταν σχεδιάζουμε την τεχνολογία, αφού μιλάμε για κάτι που δεν έχει σύνορα και μπορεί να χρησιμοποιηθεί από οποιονδήποτε ανά τον κόσμο», λέει.

Όσο για το αν η τεχνητή νοημοσύνη αναμένεται να αλλάξει την δημοσιογραφία με την έννοια που την ξέρουμε σήμερα ο Perreti απαντά ότι «η τεχνολογία αλλάζει την δημοσιογραφία εδώ και δεκαετίες. Ο δημοσιογραφικός κλάδος έχει στο παρελθόν ενσωματώσει από τους πρώτους οποιαδήποτε νέα τεχνολογία. Δεν υπάρχει κάτι διαφορετικό στην τεχνητή νοημοσύνη. Σύμφωνα με την δική μου αισιόδοξη άποψη και υπό την προοπτική ότι θα χρησιμοποιηθεί υπεύθυνα – κάτι που εναπόκειται στους ανθρώπους κι όχι στην ίδια την τεχνολογία – μπορεί να λειτουργήσει ως επιταχυντής στην “αποστολή” της ενημέρωσης».  

The post AI και δημοσιογραφία: Πόση τεχνητή νοημοσύνη χωρά στις ειδήσεις; appeared first on 2045.gr.

Στο επεισόδιο του Black Mirror, Nosedive, η «απαστράπτουσα» πρωταγωνίστρια ζει σε έναν διαδικτυακά αλληλεπιδραστικό κόσμο, στον οποίο κάθε προσωπική κι επαγγελματική επιτυχία ή αποτυχία, χαίρει αντίστοιχης επιβράβευσης ή κατακραυγής στα κοινωνικά δίκτυα. Τα Like και Dislike μάλιστα, είναι αυτά που καθορίζουν όχι μόνο τις ευκαιρίες που της προσφέρονται αλλά και τα επόμενα βήματα της, αφού η κοινωνική αποδοχή γίνεται αυτοσκοπός, καταπιέζοντας προσωπικές επιθυμίες και φέρνοντας στο προσκήνιο μια πιο ψυχρή κοινωνία – σε ελεύθερη μετάφραση social cooling. Κι αν νομίζετε ότι το παραπάνω αποτελεί απλά την περιγραφή μιας δυστοπικής σειράς επιστημονικής φαντασίας, η άνευ κανόνων χρήση των data και η εξάρτησή μας από αυτά, ίσως σας διαψεύσει.

Η πιο πρόσφατη εικόνα που σχετίζεται με τα data και τα κακώς κείμενα γύρω από αυτά, είναι μάλλον αυτή του Μαρκ Ζάκερμπεργκ να «ψιλοιδρώνει» μπροστά από τα μέλη του Αμερικανικού Κογκρέσου κατά την ακρόαση για το σκάνδαλο της Cambridge Analytica. Ο λόγος που ο CEO του πιο δημοφιλούς κοινωνικού δικτύου βρέθηκε σε αυτή την κατά γενική ομολογία, άβολη θέση, ήταν επειδή η Cambridge Analytica χρησιμοποιώντας προσωπικά δεδομένα των χρηστών, προσπάθησε να επηρεάσει ακόμα και την ψήφο των Αμερικανών.

Η Cambridge Analytica όμως, πέρα από μια βρετανική εταιρεία πολιτικών συμβούλων ήταν και μια εκ των πολλών εταιρειών που φέρουν τον τίτλο Data Broker, επισφραγίζοντας με το επιχειρείν τους τη ρήση «τα δεδομένα είναι ο νέος χρυσός».

Μια εταιρεία δηλαδή που ασχολείτο με την συλλογή, τη διαχείριση και την πώληση δευτερογενών δεδομένων καταναλωτών, τα οποία προκύπτουν από έναν συνδυασμό πληροφοριών διαφόρων πηγών (κοινωνικά δίκτυα και εφαρμογές αυτών, όπως Faceapp, πλοήγηση των χρηστών στο ίντερνετ, παρόχους χρηματοοικονομικών υπηρεσιών, ανοιχτές βάσεις δεδομένων όπως απογραφές πληθυσμού, δεδομένα αγορών κ.ά.). Και κάπου εδώ έρχεται να προστεθεί και ο όρος του social cooling, ο οποίος μετρά ήδη τέσσερα χρόνια ζωής και μόλις τους τελευταίους μήνες κατάφερε να κεντρίσει το ενδιαφέρον της κοινής γνώμης. 

Πόσο cool (κι όχι κουλ) μπορούμε να γίνουμε

Τι είναι όμως social cooling; Σύμφωνα με τον ονοματοδότη του, κ. Tijmens Shep, ο σχετικά πρόσφατος αυτός όρος υπογραμμίζει μια άλλη διάσταση, αλληλένδετη φυσικά αλλά και υποβόσκουσα, που απορρέει από τα data και τον τρόπο που αυτά χρησιμοποιούνται: την μετάβασή μας σε μια πιο ψυχρή κοινωνία. 

“Ζούμε σε μια κοινωνία που τα πάντα βαθμολογούνται με τους data brokers να φτιάχνουν λεπτομερή προσωπικά σκορ για τον καθένα από εμάς” – Tijmens Shep

Kριτικός τεχνολογίας και privacy designer ο Schep παρατηρεί εδώ και καιρό τον τρόπο που λειτουργεί το προαναφερθέν σύστημα και το βασικό συμπέρασμά του είναι ότι «διαβιούμε σε μια κοινωνία που κρινόμαστε, πάρα πολύ» όπως επισημαίνει στο 2045.gr.

«Αν το σκεφτούμε λιγάκι θα συνειδητοποιήσουμε ότι ζούμε σε μια κοινωνία που τα πάντα βαθμολογούνται με τους data brokers να φτιάχνουν λεπτομερή προσωπικά σκορ για τον καθένα από εμάς. Η γνώση και μόνο αυτού του γεγονότος μας οδηγεί, εκούσια ή ακούσια, σε μια συνεχή αυτολογοκρισία, σε μια πιο καθωσπρέπει και λιγότερο ανθρώπινη συμπεριφορά και εν τέλει σε μια κοινωνία που τα μέλη της καταστρατηγούν τις ίδιες τις ελευθερίες τους, με ότι επιπτώσεις μπορεί να έχει αυτό για το μέλλον» μας εξηγεί.

«Ως privacy designer έχω παρατηρήσει ότι δεν υπάρχει ιδιαίτερος δημόσιος διάλογος για τους data brokers, ίσως γιατί ο κόσμος δεν γνωρίζει ευρέως ότι για παράδειγμα η ασφαλιστική του εταιρεία μπορεί να αγοράσει δεδομένα από τέτοιου τύπου εταιρείες και τα ασφάλιστρά του να αυξηθούν. Ο κόσμος δεν κατανοεί ότι μπορεί να μην βρει δουλειά εξαιτίας του «διαδικτυακού του αποτυπώματος». Οι επιπτώσεις αυτών των αλλεπάλληλων σκορ δεν είναι ακόμα ευδιάκριτες. Ακόμα και σήμερα, πολλοί είναι εκείνοι που περιορίζονται στο ότι λαμβάνουν δωρεάν μια κάποια υπηρεσία, απλά παρακολουθώντας μια διαφήμιση ή συναινώντας στους όρους χρήσης ενός φορέα, εκχωρώντας την επεξεργασία των δεδομένων τους.

Ο συγκεκριμένος τρόπος σκέψης όμως, είναι κάπως παλιομοδίτικος» μας εξηγεί ο Schep. «Επικεντρωνόμαστε στο Facebook και στο Google , που αποτελούν το δέντρο και χάνουμε το δάσος. Αυτός είναι ο λόγος που αποφάσισα να δώσω τον ορισμό ήδη από το 2016 για να περιγράψω το σύνθετο αυτό πρόβλημα. Η συνειδητοποίησή του άλλωστε, στην οποία συμβάλλει ένας κάποιος ορισμός, αποτελεί κι ένα μεγάλο μέρος της λύσης του». 

Το post Snowden Effect δείχνει τον δρόμο

Παρότι βέβαια ο Schep έδωσε τον ορισμό, δεν είναι ο μόνος που έχει μιλήσει για την επίδραση που έχει στην ανθρώπινη συμπεριφορά η σκέψη και μόνο της παρακολούθησης ή βαθμολόγησής της. Το αυτό επιβεβαιώνει και πλήθος ερευνών που πραγματοποιήθηκαν με αφορμή τις αποκαλύψεις του Edward Snowden. 

Σύμφωνα με έρευνα που πραγματοποίησαν οι Alex Mathews, CEO της MKO Restore the Fourth και Catherine E. Tucker, καθηγήτρια του MIT, μετά τις αποκαλύψεις του Edward Snowden «λέξεις που χαρακτηρίζονταν ευαίσθητες για την υπηρεσία Εθνικής Ασφάλειας των ΗΠΑ» σταμάτησαν να αναζητούνται τόσο συχνά στο Google. Κι αυτό μάλιστα δεν παρατηρήθηκε αποκλειστικά στις Ηνωμένες Πολιτείες αλλά και σε χώρες που διατηρούσαν ισχυρούς δεσμούς με αυτές, όπως Ηνωμένο Βασίλειο, Καναδάς, Γαλλία, Μεξικό, Ιαπωνία, Βραζιλία. 

Ακόμα μια έρευνα που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Journalism and Mass Communication Quarterly μελέτησε τις επιδράσεις της αμερικανικής παρακολούθησης στην συμπεριφορά των ανθρώπων, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι η πλειονότητα των ερωτηθέντων αυτολογοκρίθηκαν και αντέδρασαν καταπιέζοντας την γνώμη τους όταν αντιλήφθηκαν ότι αποτελεί μειοψηφία, κάτι δηλαδή σαν τη θεωρία spiral of silence (ελικοειδής γραμμή της σιωπής) στην ψηφιακή εκδοχή της.

“28% των συγγραφέων έχει αποκοπεί από τα κοινωνικά δίκτυα, ενώ το 24% αποφεύγει να συζητήσει ακόμα και στο τηλέφωνο θέματα που εικάζει ότι μπορεί να ενδιαφέρουν τις Αρχές”

Στην μετά Snowden εποχή η αυτολογοκρισία φάνηκε να περνά και στους πνευματικούς κύκλους. Σύμφωνα με έρευνα της Pen America, οι συγγραφείς δεν ανησυχούν απλά για την κυβερνητική παρακολούθηση αλλά αυτολογοκρίνονται με αποτέλεσμα να σιωπούν: το 28% έχει αποκοπεί ή αποφεύγει τα κοινωνικά δίκτυα, το 24% αποφεύγει να συζητήσει ακόμα και στο τηλέφωνο θέματα που εικάζει ότι μπορεί να ενδιαφέρουν τις Αρχές, ενώ το 16% αποφεύγει να γράψει ή να μιλήσει δημοσίως για αυτά. 

Πόσο «σκοράρουμε» καθημερινά 

Οι προαναφερθείσες έρευνες καταδεικνύουν αλλαγές στην ανθρώπινη συμπεριφορά με την υπόθεση και μόνο της αρνητικής συνθήκης. Στην περίπτωση μας βέβαια, η υπόθεση της βαθμολόγησης αποτελεί βεβαιότητα και τα παρακάτω παραδείγματα το αποδεικνύουν:

«Εάν είσαι γυναίκα μπορεί να δεις λιγότερες διαφημίσεις για θέσεις με υψηλές αποδοχές», απέδειξε έρευνα του Carnegie Mellon το 2015.

To 70% των αμερικανικών εταιρειών χρησιμοποιούν τα social media για να επιλέξουν εργαζόμενους.

Η εταιρεία TrustingSocial, η οποία διευκρινίζει στο site της ότι αποτελεί τον μεγαλύτερο πάροχο πιστοληπτικών προφίλ της Ασίας (συνεργάζεται με αρκετά χρηματοπιστωτικά ιδρύματα), διαφημίζει ότι μπορεί να εκτιμήσει «άμεσα την πιστοληπτική ικανότητα των πελατών των τραπεζών με την βοήθεια ενός αλγορίθμου τεχνητής νοημοσύνης και των δεδομένων τους στα social media.

Το «Elo score» του Tinder, η κρυφή βαθμολόγηση της ελκυστικότητας των χρηστών του δηλαδή, βάσει της οποίας τους παρουσίαζε αντιστοίχως ελκυστικά ταίρια, είχε απασχολήσει την κοινή γνώμη ήδη από το 2016. Παρότι μάλιστα η δημοφιλής πλατφόρμα εύρεσης συντρόφων ήδη από πέρυσι ανέφερε ότι η συγκεκριμένη «εσωτερικής κατανάλωσης» βαθμολογία δεν χρησιμοποιείται πλέον, δεν έδωσε και πολλές διευκρινίσεις για τον τρόπο με τον οποίο επιλέγει να προβάλλει τους δυνητικούς μας συντρόφους.

Και ο κατάλογος δεν τελειώνει εδώ. Τα προγράμματα πιστότητας (loyalty programs) στα οποία συμμετέχουμε σίγουρα μας προσφέρουν προσωποποιημένες προτάσεις αγορών και προσφορές. Εξίσου σίγουρα όμως κρατούν και πολλά δεδομένα για να μπορέσουν να επιτύχουν την προαναφερθείσα προσωποποίηση. Κάποιες εταιρείες ωστόσο, χρησιμοποιώντας αυτά και άλλα δεδομένα, διατείνονται ότι μπορούν να προβλέψουν την καταναλωτική μας συμπεριφορά. Η Apprissretail υπόσχεται σε λιανέμπορους ότι μπορεί να τους γλιτώσει από το κόστος επιστροφής προϊόντων, αφού θα προϋπολογίζει με την βοήθεια αλγορίθμων αν οι πελάτες φαίνονται αξιόπιστοι και αν όχι θα αυξάνει το κόστος επιστροφής αγορών πριν την παραγγελία.

Την ίδια στιγμή, η στενή συνεργασία των data brokers με τις ασφαλιστικές εταιρείες έχει ως αποτέλεσμα οι τελευταίες να προβλέπουν το κόστος της υγείας σας λαμβάνοντας υπόψη την εθνικότητά σας, την οικογενειακή σας κατάσταση, το πόσες ώρες παρακολουθείτε τηλεόραση, το αν πληρώνετε τους λογαριασμούς σας στην ώρα τους, το αν αγοράζετε ρούχα σε μεγάλα μεγέθη.

Στην προσπάθειά του να οπτικοποιήσει τον τρόπο με τον οποίο οι αλγόριθμοι τεχνητής νοημοσύνης αποκωδικοποιούν μέχρι και τα χαρακτηριστικά του προσώπου μας, για να μας «βαθμολογήσουν» σε διάφορους τομείς, ο Schep ανέπτυξε το online τεστ «How Normal Am I». To τεστ, το οποίο χρηματοδοτήθηκε από το πρόγραμμα Sherpa της ΕΕ, κρατά μόνο λίγα λεπτά και σας δίνει μια εξαιρετική εικόνα για το τι πληροφορίες μπορεί να «μαρτυρήσει» απλά και μόνο το πρόσωπό σας – το οποίο ξεκλειδώνει το τελευταίο διάστημα το κινητό σας– για εσάς. 

Παν μέτρον άριστον

Όσο για το τι αλλαγές συντελούνται στην ανθρώπινη συμπεριφορά αλλά και στην κοινωνία αν η υπόθεση γίνει βεβαιότητα, μας τις ανέλυσαν συνοπτικά ο κ. Νίκος Νικολακάκης, ο οποίος ασκεί το επάγγελμα του ψυχοθεραπευτή τα τελευταία 25 χρόνια, είναι αντιπρόεδρος της Εταιρείας Ψυχοκοινωνικής Αντιμετώπισης αλλά και ψυχολόγος του συνόλου των εργαζομένων της εταιρείας ΠΕΤΡΟΓΚΑΖ και η κυρία Ευαγγελία Τσαπατσάρη, Κοινωνιολόγος-Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας και Πρόεδρος Συλλόγου Ελλήνων Κοινωνιολόγων.

«Οι άνθρωποι για να ζουν ως ελεύθερα και ολοκληρωμένα ανθρώπινα όντα έχουν ανάγκη από χώρους στους οποίους δημοσιεύουν οικειοθελώς πληροφορίες για τον εαυτό μας αλλά κι από χώρους όπου μπορούν να εκφραστούν προστατευμένοι από τα επικριτικά βλέμματα των άλλων. Σε οποιοδήποτε περιβάλλον γνωρίζουμε πως μας παρακολουθούν και μας βαθμολογούν το φάσμα των συμπεριφορών που υιοθετούμε μειώνεται δραματικά και η συμπεριφορά μας γίνεται πολύ πιο συμβατική και πειθήνια, γεγονός που αποδεικνύουν δεκάδες ψυχολογικές μελέτες. Το συναίσθημα της ντροπής και η επιθυμία να την αποφύγουμε μπορεί να γίνει τόσο ισχυρό αντικίνητρο που εν τέλει οι επιλογές μας να διαμορφώνονται όχι μόνο από τις επιθυμίες μας, αλλά από τις προσδοκίες των άλλων και τις επιταγές της κοινωνίας» μας εξηγεί η κα Τσαπατσάρη. 

Κάπως έτσι, όπως προσθέτει, «μεταφερόμαστε σε μια κοινωνία που τρέφει την υποκρισία, την ψεύτικη εικόνα εαυτού, τη συμμόρφωση, την υπακοή και την υποταγή, καθώς επίσης και τον κοινωνικό αποκλεισμό, με τα άτομα να τείνουν σε συμπεριφορές απομόνωσης και θλίψης. Συναινώντας σε μια κοινωνία όπου τα πάντα βαθμολογούνται, συναινούμε στον ζωτικό περιορισμό του πεδίου της ανθρώπινης ελευθερίας, και πολλές φορές χωρίς να το συνειδητοποιούμε καν». 

«Η ανάπτυξη της τεχνολογίας μέσα σε μια δεκαετία δημιούργησε μια εντελώς διαφορετική κουλτούρα και μια ολόκληρη γενιά ανθρώπων που είναι ιδιαίτερα δραστήριοι στα social media και δεν ενοχλούνται με την συνθήκη του ότι άγνωστοι έχουν πρόσβαση σε χαρακτηριστικά και δεδομένα τους. Την ίδια στιγμή επικρατεί η αντίληψη ότι όλα μπορούν να αντικατασταθούν εύκολα, άμεσα κι αποτελεσματικά μέσω του πατήματος ενός πλήκτρου, κάτι που αλλοιώνει τη ρεαλιστική βάση των ανθρωπίνων σχέσεων. Κι όλο αυτό την ώρα που το βασικό χαρακτηριστικό της φύσης των ανθρώπων είναι η σχέση τους με τους άλλους. Τo social cooling λοιπόν δεν είναι τίποτα άλλο από την εξέλιξη αυτής της αλλοιωμένης προσέγγισης, ένα επόμενο σκαλοπάτι μιας ήδη υπάρχουσας δύσκολης συνθήκης» αναφέρει από πλευράς του ο κ. Νικολακάκης. 

«Με δεδομένο ότι τα πάντα βαθμολογούνται θα μπορούσαμε να νιώσουμε πίεση. Δεδομένης δε της ανάγκης μας να αρέσουμε ή να ταυτιζόμαστε με το σύνολο, η συμπεριφορά μας θα μπορούσε να αλλοιωθεί, οδηγώντας μας είτε στην υπερέκθεση είτε στην απομόνωση, είτε στην κατάργηση της αυτολογοκρισίας είτε στην υπερδιόγκωσή της. Κατά συνέπεια, η συνεχής βαθμολόγησή μας μπορεί να μας οδηγήσει είτε σε μια πιο κομφορμιστική συμπεριφορά είτε στην αντίπερα όχθη, στο να κάνουμε δηλαδή αντισυμβατικές ακρότητες. Και στις δύο περιπτώσεις χάνεται η έννοια του μέτρου και ο άνθρωπος ωθείται σε μια συνθήκη με ιδιαίτερα ναρκισσιστικό περιεχόμενο που δεν τον βοηθά να αντιληφθεί τις πραγματικές του δεξιότητες. 

Τώρα όλο αυτό θα μπορούσε να σημάνει ένα ζοφερό μέλλον, με μεγάλες ελλείψεις ελευθεριών και δημοκρατικών διαδικασιών, θα μπορούσε όμως κι όχι. Δεν πρέπει να παραγνωρίζουμε ότι η τεχνολογία είναι κατάκτηση, έχει να μας συστήσει καταπληκτικά επιτεύγματα σε όλους τους τομείς. Πρέπει λοιπόν να αναλογιστούμε απλά πώς θα την χρησιμοποιήσουμε ώστε να μην γίνει και κατάρα μαζί. Πάλι δηλαδή καταλήγουμε στο γνωστό συμπέρασμα ότι τα πάντα είναι θέμα χρήσης. 

Αν τα δεδομένα είναι το νέο πετρέλαιο το social cooling είναι το νέο global warming

Πανομοιότυπο και καθόλου απαισιόδοξο είναι και το σκεπτικό του Schep. Υπό αυτό πρίσμα μάλιστα, όπως μας εξηγεί, αποφάσισε να παρομοιάσει τα δεδομένα όχι με τον χρυσό αλλά με το πετρέλαιο, συγκρίνοντας κατ επέκταση το social cooling με το global warming (υπερθέρμανση του πλανήτη). 

«Υπάρχουν πολλές ομοιότητες μεταξύ των δύο αυτών προβλημάτων. Και τα δύο προκύπτουν από καταστάσεις και προϊόντα που διευκολύνουν την ζωή του ανθρώπου, και άρα είναι δύσκολο να καταργηθούν. Επίσης η επίλυσή τους απαιτεί την ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης, των πολιτικών, των ρυθμιστικών αρχών, των επιχειρήσεων. Τόσο το ένα όσο και το άλλο είναι προβλήματα που δεν γίνονται άμεσα ορατά – θυμηθείτε το «plastic fantastic» της δεκαετίας του ‘50 που τώρα συνειδητοποιούμε πόσο μας κοστίζει. Τελευταία και βασική ομοιότητα είναι ότι υπάρχει λύση. Επέλεξα αυτή την παραβολή για να μην αντιληφθούμε το πρόβλημα ως μονόδρομο, αλλά να συνειδητοποιήσουμε ότι υπάρχουν τρόποι διαφυγής από αυτό, μέσα από την νομοθετική ρύθμιση της ιδιωτικότητάς μας. «Τίποτα δεν είναι αναπόφευκτο, η τεχνολογία είναι τρόπος σκέψης και πρέπει να αποφασίσουμε πώς και πόσο θα μας επηρεάσει».

Σύμφωνα με τον ίδιο, το πρώτο βήμα έχει ήδη γίνει με τον Γενικό Κανονισμό Προστασίας Δεδομένων (GDPR). Ωστόσο χρειαζόμαστε πολλά «GDPR» τα επόμενα χρόνια για να φτάσουμε στη λύση του προβλήματος, κάτι που θα γίνει αν όλο και περισσότεροι άνθρωποι ευαισθητοποιηθούν. To θετικό είναι ότι ο διάλογος έχει αυξηθεί. Δημιούργησα το website socialcooling.com το 2016. Μόλις τον προηγούμενο μήνα όμως το thread social cooling έγινε το 37ο πιο πολυσυζητημένο θέμα στο γνωστό φόρουμ της Silicon Valley HackersNews, έχοντας μέχρι στιγμής 1.000 και πλέον σχόλια από αναγνώστες. 

Δυστυχώς βέβαια ο επιχειρηματικός κόσμος είναι ακόμα πίσω όπως επισημαίνει ο Schep. «Πολύ θα ήθελα να πω ότι ο σκληρός επιχειρηματικός πυρήνας έχει ταρακουνηθεί, αλλά δεν είναι αλήθεια. Δεν είναι τόσο προσοδοφόρα αυτή η λογική ακόμα, ωστόσο εκτιμώ ότι η ιδιωτικότητα αποτελεί ένα niche market και θα γίνει μεγάλη αγορά στο μέλλον».

Όσο για το πότε εκτιμά ότι να γίνει αυτό, ο Schep απαντά εμφατικά «όταν οι άνθρωποι ξεκινήσουν να εκτιμούν την ιδιωτικότητά τους». Αν κάνοντας το τεστ του How Normal Am I συναινέσατε στους όρους χρήσης αφού τους διαβάσατε είστε σε καλό δρόμο, όπως μας λέει.

The post Social Cooling: Οδεύουμε άραγε σε μια πιο ψυχρή κι ανελεύθερη κοινωνία; appeared first on 2045.gr.