Στις 5 Νοεμβρίου του 2023 τα ελληνικά social media πλημμύρισαν από memes για το Βόρειο Σέλας, το οποίο είχε μόλις κάνει μια guest εμφάνιση στον ουρανό της Μακεδονίας. Κάποιοι έγραφαν χαριτολογώντας ότι ήρθε για να τσεκάρει αν πράγματι σαν την Χαλκιδική δεν έχει, κάποιοι άλλοι σχολίαζαν μεταξύ σοβαρού και αστείου ότι με τη μεταγραφή του σέλαος ολοκληρώσαμε το τουριστικό μας ρόστερ. Δεν μας λείπει πλέον τίποτα. Η high season θα τεντωθεί μέχρι τα Χριστούγεννα, έλα μωρέ ποιο Ροβανιέμι και τέτοια. 

Όλος ο υπόλοιπος μήνας βγήκε με χαβαλέ και αστειάκια για τα κουνούπια. Και με τη μεγάλη συσκευασία αυτοκόλλητα Cer’8 πρόχειρη στην τσάντα και τόνους Crilen και after nip γιατί, κατά τ’ άλλα, τα κουνούπια δεν αστειεύονταν. 

Δεν έλειψαν βέβαια και αυτοί που ήταν πραγματικά θυμωμένοι με τα αιμοδιψή έντομα. Κυρίως όσοι είχαν φροντίσει από νωρίς να κλείσουν ένα ωραίο τραπεζάκι σε καλό σημείο της πλατείας για να απολαύσουν το negroni τους και τα πόδια τους γίνονταν κόσκινο από τα τσιμπήματα. 

Βόρειο Σέλας ορατό από Σέρρες εξαιτίας μιας σπάνιας γεωμαγνητικής καταιγίδας. Επεισόδιο στο Lost γίναμε

Φωτ. Δημήτρης Καστορής pic.twitter.com/mnuTwz4xHl

— live and let live (@Myriam_K) November 5, 2023

Στις αρχές του Δεκέμβρη, αν κάποιος περνούσε από το Σύνταγμα μια τυχαία εργάσιμη ώρα θα βρισκόταν μπροστά σε ένα παράδοξο θέαμα: ομάδες τουριστών με βερμούδες και σανδάλια φωτογράφιζαν με τα κινητά τους τα συνεργεία του Δήμου Αθηναίων που προετοίμαζαν την πλατεία για τον στολισμό του Χριστουγεννιάτικου δέντρου. 

Τώρα πια έχουμε μπει στο 2024. Τα κουνούπια έχουν φύγει επιτέλους και οι τουρίστες που βρίσκονται ακόμα εδώ φορούν μακρυμάνικα και sneakers, αλλά τα περισσότερα τραπεζάκια παραμένουν στη θέση τους. Σε εξωτερικούς χώρους, δηλαδή. Σε πεζοδρόμια και πλατείες, σε φιλόξενα roof gardens και περιποιημένες αυλές. Με εξαίρεση τις ελάχιστες μέρες στις οποίες αναπτύχθηκαν στη χώρα επικίνδυνα μετεωρολογικά φαινόμενα, ο καιρός στην Αθήνα και σε αρκετές άλλες ελληνικές πόλεις παραμένει ιδανικός για δροσερά κοκτέιλ και φασούλα έξω. 

Κατά τ’ άλλα, βέβαια, ο καιρός αυτός είναι το αντίθετο του ιδανικού. Όπως επιβεβαίωσαν οι τελευταίες επίσημες μετρήσεις, ο Νοέμβριος των κουνουπιών ήταν ο πιο θερμός Νοέμβριος που γνώρισε ο πλανήτης από το 1979, ενώ συνολικά το 2023 ήταν, σε παγκόσμια κλίμακα, το θερμότερο έτος στα χρονικά των επίσημων μετεωρολογικών καταγραφών. 

Η Μεσόγειος φλέγεται 

Η άνοδος της θερμοκρασίας, η οποία πλέον γίνεται αντιληπτή στην καθημερινότητά μας κι αρχίζει να έχει αισθητές επιπτώσεις στον τρόπο ζωής μας, είναι το πιο απτό και το πιο εύκολα μετρήσιμο δείγμα της ταχύτητας με την οποία εκδηλώνεται η κλιματική αλλαγή. Η φετινή ετήσια έκθεση του Copernicus, του ευρωπαϊκού παρατηρητηρίου για το κλίμα, περιλαμβάνει κι άλλα ενδεικτικά και πολύ ανησυχητικά στοιχεία, αλλά απ’ ό,τι φαίνεται, η θερμοκρασία είναι αυτή που επηρεάζει πιο άμεσα την Ελλάδα και συνολικά τη δική μας περιοχή. 

“Τον περασμένο Νοέμβριο, για παράδειγμα, δεν καταγράφηκαν απλώς θερμοκρασίες – ρεκόρ. Τα ρεκόρ καταρρίφθηκαν θεαματικά. Έσπασαν μαζί με τα θερμόμετρα.”

Μεσοσταθμικά, ο Νοέμβριος ήταν κατά 0,85°C πιο ζεστός από τον μέσο όρο της περιόδου 1991-2020 (αυτό είναι το καθιερωμένο μέτρο σύγκρισης και σημείο αναφοράς για τη θερμοκρασία). Το πανευρωπαϊκό ρεκόρ υψηλής θερμοκρασίας, μάλιστα, για τον Νοέμβριο του 2023, σημειώθηκε στο Λασίθι της Κρήτης: το Σάββατο 04/11/23, ο τοπικός μετεωρολογικός σταθμός κατέγραψε 35,1 °C. Για να έχουμε κι ένα πρόσφατο μέτρο σύγκρισης, ο μέχρι πρότινος πιο θερμός Νοέμβρης ήταν αυτός του 2020, με απόκλιση +0,53°C από την τιμή αναφοράς.  

Συνολικά, οι έξι από τους 12 μήνες του 2023 καταγράφηκαν ως οι θερμότεροι στα χρονικά παγκοσμίως, με αποτέλεσμα η χρονιά που αφήσαμε πίσω μας να περάσει στην ιστορία ως το πιο θερμό έτος στην ιστορία των μετρήσεων, με απόκλιση +0,62 από τη μέση τιμή. Ο πλανήτης μας είναι πλέον 1,42 °C πιο ζεστός απ’ όσο ήταν στην προβιομηχανική περίοδο (1851-1900). Πλησιάζουμε, δηλαδή, ολοταχώς το όριο του +1,5 °C, το οποίο είχε τεθεί ως  κόκκινη γραμμή στη Συμφωνία του Παρισιού για την κλιματική αλλαγή το 2016. 

Στην Ευρώπη, οι μεγαλύτερες θετικές αποκλίσεις θερμοκρασίας καταγράφηκαν στα Βαλκάνια και στην Ιβηρική. Στη γειτονιά μας, στη νότια Βαλκανική χερσόνησο, οι θετικές αποκλίσεις της θερμοκρασίας έφτασαν ως και τους 3 °C και συνδυάστηκαν με βροχοπτώσεις άνω του μέσου όρου σε όλη σχεδόν τη χερσόνησο. Η εξαίρεση ως προς της βροχές ήταν η δική μας χώρα και πιο συγκεκριμένα η Θεσσαλία, η Στερεά Ελλάδα και η Κρήτη, όπου πλέον παρατηρείται παρατεταμένη ξηρασία.  

Ειδικά για την Ελλάδα, καταγράφεται εδώ και χρόνια μια διαρκώς αυξητική τάση και στην αισθητή θερμοκρασία. Σύμφωνα με το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, ως αισθητή θερμοκρασία αναφέρεται η θερμοκρασία που εκτιμάται όχι από τη θερμοκρασία του αέρα, αλλά από τους βιοκλιματικούς ή θερμικούς δείκτες και αποτελεί μέτρο της απόκρισης του ανθρώπινου οργανισμού στις μετεωρολογικές συνθήκες. Για τη μέτρησή της λαμβάνονται υπόψη πρόσθετες μετεωρολογικές παράμετροι όπως η υγρασία, η ταχύτητα του ανέμου και η ακτινοβολία, καθώς και η φυσιολογία του ανθρώπινου σώματος. 

Ο θερμικός δείκτης που ταιριάζει περισσότερο στο μεσογειακό κλίμα είναι ο Παγκόσμιος Δείκτης Θερμικού Κλίματος (UTCI), ο οποίος εκτιμά πώς ανταποκρίνεται το ανθρώπινο σώμα στο θερμικό του περιβάλλον και πόσο καταπονείται στην προσπάθεια του να προσαρμοστεί σε αυτό. H θερμοκρασία που υπολογίζεται από τον UTCI μπορεί να αντιστοιχηθεί σε μια κατηγορία κλίμακας εκτίμησης της θερμικής καταπόνησης (στρες) του ανθρώπινου οργανισμού λόγω ζέστης ή κρύου. 

Ο χάρτης του Meteo απεικονίζει την τάση του δείκτη UTCI (°C/έτος) για την περίοδο 1991–2020. Τα κόκκινα χρώματα υποδηλώνουν αυξητική τάση, η οποία βέβαια εμφανίζεται σε όλη την ελληνική επικράτεια. Μεσοσταθμικά, η ετήσια τιμή του δείκτη UTCI στο τέλος του 2020 αυξήθηκε κατά 1,5 °C σε σχέση με το 1991, ενώ ανά περιοχές η αύξηση κυμάνθηκε από 0,6 °C (στη Στερεά Ελλάδα και την Πελοπόννησο) έως 2,7 °C (στην Ανατολική Μακεδονία και τη Θράκη).  

Τουρισμός στα πρόθυρα κλιματικής κρίσης  

Είναι αυτονόητο ότι η άνοδος της θερμοκρασίας γίνεται πολύ περισσότερο αισθητή και ενοχλητική τους θερινούς μήνες. Το περασμένο καλοκαίρι, ειδικά, η παρατεταμένη ζέστη συνοδεύτηκε από μια πρωτόγνωρη για τη χώρα μας υγρασία και από φυσικές καταστροφές που συνδέονται με την αλλαγή του κλίματος. Μαζί με τους καύσωνες, ζήσαμε ξανά τη φρίκη των πυρκαγιών (αυτή τη φορά στη Ρόδο και στον Έβρο) και τα πλημμυρικά φαινόμενα σε περιοχές που είχαν καεί τα προηγούμενα καλοκαίρια. 

Στα μισά του καλοκαιριού, τον Ιούλιο του 2023 δημοσιεύθηκε η ετήσια έκθεση της European Travel Commission η οποία συνέδεσε -για πρώτη φορά τόσο άμεσα- την άνοδο της θερμοκρασίας στις χώρες της Νότιας Ευρώπης με αρνητικές επιπτώσεις στον τουρισμό τους. 

Σύμφωνα, μάλιστα, με τους ερευνητές της ETC, η οποία συνεργάζεται με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τα υπουργεία τουρισμού των κρατών-μελών της Ε.Ε. για την προαγωγή και προώθηση του τουρισμού συνολικά στην Ευρώπη, είναι πολύ πιθανό αυτό να λειτουργήσει προς όφελος άλλων ευρωπαϊκών χωρών που αποτελούν ανερχόμενους τουριστικούς προορισμούς. «Η ζήτηση για τους Μεσογειακούς προορισμούς μειώθηκε κατά 10% τον περασμένο χρόνο», συνοψίζει η έκθεση της ETC. «Αντίθετα, χώρες όπως η Τσεχία, η Βουλγαρία, η Ιρλανδία και η Δανία, βλέπουν τη δημοτικότητά τους να ανεβαίνει θεαματικά. Μπορούμε να εκτιμήσουμε με ασφάλεια ότι το ποσοστό αντικατοπτρίζει την επιθυμία κάποιων ταξιδιωτών για προορισμούς με ηπιότερες θερμοκρασίες και μικρότερα πλήθη τουριστών». Στην ανάλυση της ETC υπογραμμίζεται ότι το 7,6% των ερωτηθέντων ταξιδιωτών παραδέχτηκε ότι η κλιματική κρίση και η άνοδος της θερμοκρασίας αποτελούν παράγοντες που επηρεάζουν την επιλογή του μέρους που θα επιλέξουν για ένα ταξίδι ή για τις διακοπές τους». 

[show_proposals ids=”7833″]

Σε σχετικό άρθρο του εκείνη την περίοδο, ο Guardian περιέγραφε (κάπως υπερβολικά, για να είμαστε δίκαιοι), δυστοπικά στιγμιότυπα, με παραθεριστές στην Ελλάδα, την Ισπανία και την Ιταλία, οι οποίοι αναζητούσαν απεγνωσμένα λίγη δροσιά και δεν την έβρισκαν ούτε στη θάλασσα, καθώς σε κάποιες ακτές (κυρίως στην Ανατολική Ισπανία και τις Βαλεαρίδες) η θερμοκρασία του νερού άγγιξε τους 30 βαθμούς.

Για την Ισπανία το περασμένο καλοκαίρι ήταν όντως μαρτυρικό. Η ζέστη δεν πύρωσε μόνο τις νότιες περιφέρειες – στη Βαρκελώνη υπήρχαν μέρες που το θερμόμετρο ξεπέρασε τους 36 °C (σε συνδυασμό με την υγρασία της πόλης η συνθήκη που δημιουργήθηκε ήταν αβίωτη), ενώ στη Φιγκέρες, γενέτειρα του Σαλβαδόρ Νταλί που βρίσκεται στο βορειοανατολικό άκρο της Ισπανίας στα σύνορα με τη Γαλλία, σημειώθηκε ιστορικό ρεκόρ θερμοκρασίας για την περιοχή, ύψους 45 °C. Όλα αυτά, βέβαια, δεν εμπόδισαν 85 εκατομμύρια ανθρώπους να ταξιδέψουν στην Ισπανία τον περασμένο χρόνο (περίπου δύο εκατομμύρια περισσότεροι σε σχέση με το 2019, το τελευταίο καλοκαίρι πριν τον Covid), αλλά η Ένωση των Ξενοδόχων της χώρας σημείωσε ότι αρκετοί απ’ αυτούς τους τουρίστες επέλεξαν προορισμούς σε βορειότερες περιοχές της Ισπανίας, στην Αστούριας, την Κανταβρία και τα Πυρηναία. 

Στο άρθρο του Guardian, ο Ζόριτσα Ουρόσεβιτς, εκτελεστικός διευθυντής του Παγκόσμιου Οργανισμού Τουρισμού δήλωνε απερίφραστα ότι η κλιματική αλλαγή επηρεάζει ήδη τις τουριστικές ροές στην Ευρώπη. «Οι καύσωνες παίζουν ρόλο στην επιλογή ενός προορισμού διακοπών. Οι ακραίες θερμοκρασίες λειτουργούν αποτρεπτικά για μια μερίδα τουριστών που υπό άλλες συνθήκες θα προτιμούσε ένα ταξίδι στη Μεσόγειο. Η κλιματική αλλαγή ίσως αλλάξει συνολικά την αντίληψή μας για τον τουρισμό». Στην ανάλυσή του, ο Ουρόσεβιτς σημειώνει ότι πολλοί ταξιδιώτες προγραμματίζουν τις διακοπές τους αρκετούς μήνες νωρίτερα προκειμένου να μειώσουν τα κόστη κι έρχονται αντιμέτωποι με ταξιδιωτικά γραφεία που δεν καλύπτουν ασφαλιστικά το ενδεχόμενο ενός καύσωνα ή κάποιου άλλου ακραίου καιρικού φαινομένου. Σε ό,τι αφορά το κόστος αυτό καθαυτό, υπογραμμίζει ότι οι Μεσογειακοί προορισμοί έχουν γίνει σημαντικά πιο ακριβοί τα τελευταία χρόνια, καθώς οι επιχειρηματίες στον κλάδο του τουρισμού προσπαθούν να βγάλουν τα σπασμένα της εποχής του Covid. Κατά την εκτίμησή του, οι χώρες του ευρωπαϊκού Νότου πολύ σύντομα θα βρεθούν αντιμέτωπες και με μια νέα κρίση, καθώς η παρατεταμένη ξηρασία θα δημιουργήσει πρόβλημα υδροδότησης σε συγκεκριμένες επαρχίες ή και ολόκληρες περιφέρειες. Κάτι τέτοιο, βέβαια, θα έχει άμεσο αντίκτυπο και στις τουριστικές δομές των περιοχών αυτών (πισίνες, γήπεδα γκολφ κλπ), ειδικά αν χρειαστεί να επιβληθούν περιοριστικά μέτρα στη χρήση του νερού. 

Σε αντίστοιχο δημοσίευμά του, με τον εύγλωττο τίτλο «Ήρθε το τέλος των διακοπών στις ακτές της Μεσογείου;» το βρετανικό BBC εμπλουτίζει το δυστοπικό πανόραμα με σκηνές από τις πυρκαγιές στον Έβρο («κατέκαψαν περισσότερα από 54.000 εκτάρια γης, σχεδόν πέντε φορές περισσότερα από τον ετήσιο μέσο όρο της χώρας και οδήγησαν σε εκκενώσεις οικισμών σε κλίμακα που δεν είχε ξαναβιώσει η Ελλάδα»), ενώ δεν ξεχνά και τις μέδουσες που επισκέφθηκαν μαζικά τις μεσογειακές ακτές και -βέβαια- τα αγαπημένα μας κουνούπια. 

Σχετικά με τις επιπτώσεις που αναμένεται να έχουν αυτά τα φαινόμενα στον τουρισμό των τριών κρατών, της Ελλάδας, της Ισπανίας και της Ιταλίας, το BBC στέκεται σε ένα επιπλέον στοιχείο της έκθεσης της ETC: το 5% των ερωτηθέντων ταξιδιωτών παραδέχτηκαν ότι στο εξής θα προτιμούν λιγότερο ζεστούς και δημοφιλείς μήνες για τις επισκέψεις τους, όπως ο Οκτώβρης και ο Νοέμβρης. Ήδη, στην Ιταλία, ο αριθμός των ξένων που επισκέφθηκαν τη χώρα από τον Ιανουάριο ως τον Απρίλιο του 2023 ήταν αυξημένος κατά 43% σε σχέση με το αντίστοιχο διάστημα το 2022. 

Με δεδομένο, όμως, ότι η θερμοκρασία θα συνεχίσει να ανεβαίνει και οι επιπτώσεις θα γίνονται αισθητές όλο και πιο έντονα, ακόμα κι αυτή η προοπτική, μιας διαφοροποιημένης ημερολογιακά τουριστικής περιόδου δεν αφήνει πολλά περιθώρια αισιοδοξίας. «Οι συνθήκες στη Μεσόγειο θα γίνονται χειρότερες κάθε καλοκαίρι», ξεκαθαρίζει ο Μπας Άμελουνγκ, καθηγητής περιβαλλοντικών συστημάτων στο ολλανδικό πανεπιστήμιο Wageningen, που ειδικεύεται στην αξιολόγηση των επιπτώσεων που επιφέρει η κλιματική αλλαγή στον τουρισμό. «Δεν είμαστε ακόμα σε θέση να εκτιμήσουμε τι ακριβώς θα σημάνει αυτό, αλλά νομίζω ότι πρέπει να είμαστε προετοιμασμένοι για το χειρότερο». 

Ένα κάποιο τέλος 

Το χειρότερο αποτυπώνεται σε κάποιον βαθμό στην τελευταία έκθεση του Ερευνητικού Κέντρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Εκεί ξεκαθαρίζεται -ψυχρά και ακαδημαϊκά, χωρίς περιστροφές- ότι αν επιβεβαιωθούν κάποια από τα κακά σενάρια σχετικά με την κλιματική αλλαγή, πιο χαμένος απ’ όλους θα βγει ο ευρωπαϊκός Νότος. Συγκεκριμένα, μια αύξηση της θερμοκρασίας της τάξης των 3 °C ή των 4 °C, θα μεταφραστεί σε μείωση του πλήθους των τουριστών κατά τουλάχιστον 10% τους θερινούς μήνες σε σχέση με την κίνηση του 2019. Ως παράδειγμα, μάλιστα, χρησιμοποιούνται τα νησιά του Ιονίου, τα οποία εκτιμάται ότι θα χάνουν κάθε καλοκαίρι το 9% των επισκεπτών τους. «Για κάποιες περιοχές στη Νότια Ευρώπη είναι αναπόφευκτο: οι συνθήκες θα χειροτερεύουν κάθε καλοκαίρι. Κάποιες ίσως καταλήξουν να γίνουν ακατάλληλες για τουρισμό», προειδοποιούν οι επιστήμονες του Ερευνητικού Κέντρου. 

Ακόμα κι αν καταφέρουμε να αναχαιτίσουμε τη ζέστη και υπερασπιστούμε το σύνορο του +1,5 °C, ο Μεσογειακός τουρισμός θα δεχτεί σοβαρά πλήγματα. Σ’ αυτό το σενάριο, πιο χαμένη απ’ όλες θα είναι η Κύπρος, η οποία εκτιμάται ότι θα δει την τουριστική της κίνηση να συρρικνώνεται κατά 2%. 

Για τους επιστήμονες που διεξάγουν τις έρευνές τους στο πεδίο, η δυσοίωνη εικόνα που σχηματίζουν τα νούμερα και οι εκτιμήσεις ενισχύεται από τις πρακτικές και τις συμπεριφορές που αντιμετωπίζουν στην καθημερινότητά τους. Ο δρ Άμελουνγκ εμφανίστηκε απηυδισμένος στο BBC από την αδιαφορία και τον στρουθοκαμηλισμό των ανθρώπων που ασχολούνται με τον τουρισμό στις χώρες του ευρωπαϊκού Νότου. «Κάποιοι αμφισβητούν ακόμα την κλιματική αλλαγή», σχολίασε. «Κάποιοι άλλοι απλώς αδιαφορούν, λένε ότι έχουν πιο επείγοντα ζητήματα να αντιμετωπίσουν». Ο ίδιος, βέβαια, σημειώνει ότι σε χώρες όπως η Ελλάδα, η Ιταλία, η Ισπανία και η Πορτογαλία, η «βιομηχανία» του τουρισμού έχει ως επίκεντρο μικρές ή και οικογενειακές επιχειρήσεις και ανθρώπους που εστιάζουν τις προσπάθειές τους στο πώς θα επιβιώσουν από τη μία χρονιά στην άλλη και δεν έχουν τον χρόνο ή την εκπαίδευση να σκεφτούν τι θα σημάνουν μακροπρόθεσμα για τον χώρο και τις δουλειές τους αυτές οι αλλαγές.

Εξίσου απογοητευτική και σίγουρα πιο προβληματική είναι η συμπεριφορά των θεσμών στις χώρες αυτές, που σε μεγάλο βαθμό είναι οικονομικά εξαρτημένες από τον τουρισμό. Στις 21 Ιουλίου του 2023, ενώ μέσω του χειρότερου καύσωνα που έχει πλήξει την Ιταλία, η υπουργός τουρισμού της γείτονος, Ντανιέλα Σανταντσέ δήλωνε: «Η ανταγωνιστικότητα και το επίπεδο των υπηρεσιών μας οδηγούν τις ξένες εφημερίδες σε υπερβολικές διογκώσεις του αφηγήματός τους για τον καύσωνα. Οι υψηλές θερμοκρασίες είναι φυσιολογικές αυτήν την εποχή και δεν υπονομεύουν ούτε στο ελάχιστο το τουριστικό προϊόν που προσφέρουμε». Δύο περίπου μήνες αργότερα, τον Σεπτέμβρη του ‘23, ο Έλληνας πρωθυπουργός, Κυριάκος Μητσοτάκης, εκτιμούσε σε συνέντευξή του στο τηλεοπτικό δίκτυο Bloomberg ότι «η κλιματική αλλαγή αποτελεί μια ευκαιρία για να επεκτείνουμε την τουριστική μας σεζόν». 

Η κλιματική αλλαγή, βέβαια, δεν αποτελεί ευκαιρία για κανέναν και για τίποτα. Και οι καύσωνες που σαρώνουν τις μεσογειακές χώρες κάθε καλοκαίρι δεν είναι ούτε αφήγημα ούτε προάγγελοι καταστροφής. Είναι η καταστροφή που συμβαίνει ήδη και σε ορισμένες περιπτώσεις έχει και θύματα (στην Ισπανία, στις οκτώ μέρες που διήρκεσε ο καύσωνας του Ιουλίου περίπου 1000 άνθρωποι πέθαναν από θερμοπληξία, ανάμεσά τους και πολλοί τουρίστες). Αντίθετα, αφήγημα θα μπορούσε να χαρακτηριστεί προς το παρόν η επέκταση της τουριστικής περιόδου. Ο κύριος όγκος των επισκεπτών που υποδέχεται η Ελλάδα είναι από την Ευρώπη, όπου τα σχολικά προγράμματα και γενικά αυτό που έχουμε στο μυαλό μας ως «σεζόν» για τους μαθητές, τους υπαλλήλους και τους επαγγελματίες δεν αφήνουν περιθώρια για διακοπές σε νησιά και παραλίες πέραν της θερινής περιόδου. Σίγουρα θα προσελκύσουμε κάποιους συνταξιούχους τον Απρίλιο και τον Οκτώβριο, αλλά για όλον τον υπόλοιπο πληθυσμό και όλους τους υπόλοιπους μήνες υπάρχουν πολύ πιο δελαστικοί προορισμοί στην ήπειρο. 

Ένα πρώτο δείγμα για το κόστος που θα πληρώσουμε ως τουριστική χώρα ίσως αποτελεί η τοποθέτηση του Σεμπάστιαν Έμπελ. Ο διευθύνων σύμβουλος της TUI (είναι το μεγαλύτερο ταξιδιωτικό πρακτορείο στην Ευρώπη), σε πρόσφατη παρουσίαση των οικονομικών αποτελεσμάτων της εταιρείας, τόνισε ότι οι πυρκαγιές στη Νότια Ευρώπη επηρέασαν την ανάπτυξη των δραστηριοτήτων στην περιοχή. Οι φωτιές στη Ρόδο κόστισαν στην TUI περίπου 25 εκ. ευρώ, καθώς 8.000 πελάτες της αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν το νησί εν μέσω των διακοπών τους. Όπως σημείωσε ο Έμπελ, στο εξής η εταιρεία του θα επικεντρώσει τις ενέργειές της στην προσθήκη νέων, εναλλακτικών προορισμών, προκειμένου να μετριάσει το ρίσκο της μελλοντικά. 

Οι φωτιές στη Ρόδο και στην Κέρκυρα αποτέλεσαν την αφορμή για ένα δυστοπικό άρθρο που αναρτήθηκε στο Prevention Web, την ιστοσελίδα του Οργανισμού Πρόληψης Καταστροφών του ΟΗΕ. Το ρεπορτάζ ξεκινά με την περιγραφή στιγμιοτύπων φρίκης και τρόμου από τα δύο νησιά: «Χιλιάδες άνθρωποι στην παραλία. Παιδιά που γλιστρούν και πέφτουν από τις σωστικές λέμβους. Πανικός. Άνθρωποι που τρέχουν για να σωθούν κουβαλώντας λίγα ρούχα στην πλάτη τους». Λίγες γραμμές παρακάτω, σημειώνεται ότι η Ακρόπολη παρέμεινε κλειστή κάποιες από τις μέρες του καύσωνα. Σε άλλο σημείο του κειμένου υπάρχει η φράση «οι φωτιές που κατέκαψαν τα ελληνικά νησιά της Ρόδου και της Κέρκυρας μας δείχνουν ότι κάποιοι αγαπημένοι τουριστικοί προορισμοί δεν είναι πλέον ασφαλή μέρη, καθώς η κλιματική αλλαγή εντείνεται… Πολλοί από εμάς αλλάζουμε γνώμη για τις διακοπές σε ζεστά καλοκαιρινά θέρετρα. Κάποτε τις αποζητούσαμε, τώρα τις φοβόμαστε». 

Evacuated onto the beach at Rhodes, small fishing boats came to shore to pick us up, amazing people, they weren’t ask to do it they just heard we where stuck there with the fire getting closer and closer pic.twitter.com/yeC5EeFLx6

— Barney (@brianmcdonnel16) July 24, 2023

Το άρθρο του Prevention Web δεν αφορά μόνο την Ελλάδα, αναφέρονται σ’ αυτό κι άλλα παραδείγματα χωρών όπου συνέβησαν καταστροφές λόγω της κλιματικής αλλαγής. Το συμπέρασμα, όμως, για όλες τις χώρες που «πουλάνε» διακοπές κάτω απ’ τον καυτό ήλιο είναι κοινό: Πρέπει ν’ αλλάξουν το τουριστικό τους μοντέλο. Υπάρχουν πολλοί λόγοι που επιβάλλουν αυτήν την αλλαγή -ο τουρισμός ως μονοκαλλιέργεια είναι βέβαιο ότι σε λίγο δεν θα είναι βιώσιμος- και ίσως έχουμε ήδη καθυστερήσει τη δρομολόγησή τους. Στο κείμενο του Οργανισμού Πρόληψης Καταστροφών του ΟΗΕ, για παράδειγμα, αναφέρεται με σαφήνεια ότι στη Ρόδο υπήρξαν πολλά προβλήματα με τις εκκενώσεις. Οι δομές και οι φορείς δεν ήταν επαρκείς ή δεν ήταν επαρκώς προετοιμασμένοι. 

“Η Μεσόγειος είναι ένα κλιματικό hotspot, που θερμαίνεται 20% πιο γρήγορα από τον πλανητικό μέσο όρο”

UNEP (Περιβαλλοντικό Πρόγραμμα των Ηνωμένων Εθνών)

Σε γενικές γραμμές, οι λύσεις που προτείνονται στο άρθρο είναι οι χιλιοειπωμένες: αναχαίτιση του υπερτουρισμού, προώθηση ορεινών και λιγότερο δημοφιλών προορισμών, αλλαγή στον σχεδιασμό του οικονομικού μοντέλου των κρατών προκειμένου να μην υπάρχει εξάρτηση από τον τουρισμό κλπ. Η θλιβερή διαπίστωση, όμως, είναι ότι σε κάποιες περιπτώσεις ακόμα κι αυτές οι δύσκολες και ριζικές αλλαγές μπορεί να μην αρκούν για τη σωτηρία. Όπως αναφέρεται χαρακτηριστικά, «οι χώρες που σκέφτονται και δρουν προληπτικά θα είναι καλύτερα προετοιμασμένες, αλλά η προετοιμασία και η προσαρμογή μπορούν να λειτουργήσουν μέχρις ενός ορίου. Οι καλοκαιρινές διακοπές στη Μεσόγειο θα γίνονται όλο και λιγότερο δελεαστικές, καθώς η περιοχή είναι ένα κλιματικό hotspot, που θερμαίνεται 20% πιο γρήγορα από τον πλανητικό μέσο όρο. Ο τουρισμός στο μέλλον θα είναι πολύ διαφορετικός απ’ αυτό που ξέρουμε σήμερα».

Το μέλλον, φυσικά, είναι απροσδιόριστο. Κανείς δεν μπορεί να προβλέψει με ακρίβεια πότε θα έρθει και τι θα φέρει. Οι εκτιμήσεις, πάντως, για το δικό μας μέλλον είναι δυσοίωνες. Αν τίποτα δεν πάει καλά, το μεσογειακό καλοκαίρι -και μαζί του το ονειρεμένο ελληνικό καλοκαίρι- θα γνωρίσει έναν άδοξο, παράδοξο και κάπως ποιητικό θάνατο: Θα τελειώσει γιατί δεν θα τελειώνει ποτέ. Οι καύσωνες θα καταστήσουν τους θερινούς μήνες νεκρή, απροσπέλαστη ζώνη και όλοι οι υπόλοιποι μήνες θα μεταλλαχθούν σε ένα πολύ μακρύ και πολύ θερμό καλοκαίρι στο οποίο κανείς δεν θα θέλει να κολυμπήσει, να κάνει ηλιοθεραπεία ή να ζήσει τον μύθο του. 

The post Το άδοξο τέλος του μεσογειακού καλοκαιριού appeared first on 2045.gr.

Οκτώβριος του 1994, Εργαστήρι Επαγγελματικής Δημοσιογραφίας. Η Λιάνα Κανέλλη μπαίνει στο τμήμα των πρωτοετών εκείνης της χρονιάς για να διδάξει Τεχνικές του Γραπτού Λόγου. Είναι το πρώτο τους μάθημα και θα τους αιφνιδιάσει ξεκινώντας το με ένα απλό ερώτημα: «Πού γράφετε;». 

Οι περισσότεροι γράφαμε ήδη σε υπολογιστή, σε κάποιον από τους επεξεργαστές κειμένου της εποχής και η απάντησή μας ήταν ήδη το μισό μάθημα της Κανέλλη. Για το άλλο μισό, μας έβαλε να γράψουμε επί τόπου 300 λέξεις. Στο χέρι, με στυλό και χαρτί, για να διαπιστώσουμε πόσο διαφορετικός μπορεί να είναι ο τρόπος που συνθέτουμε ένα κείμενο -και τελικά το ίδιο το κείμενο- ανάλογα με το μέσο που χρησιμοποιούμε.   

Ήταν μια μάλλον αυτονόητη διαπίστωση, αλλά ίσως αξίζει να τη θυμηθούμε σήμερα που η πρόοδος της Τεχνητής Νοημοσύνης δείχνει να μας αιφνιδιάζει και η «επέλασή» της μας βρίσκει σαστισμένους μπροστά σε διλήμματα και ερωτήματα που μπορεί και να έχουν ήδη απαντηθεί. 

Τεχνολογία και Λογοτεχνία, δύο άσπονδες φίλες 

Η πρόοδος της τεχνολογίας υπήρξε πάντα καθοριστική για την εξέλιξη του γραπτού λόγου όλων των βαθμίδων. Κάποιες απ’ αυτές τις βαθμίδες, μάλιστα, δεν θα μπορούσαν να υπάρξουν χωρίς την τεχνολογία. Το ρεπορτάζ πχ, η κριτική, το χρονογράφημα, οι επιφυλλίδες και όλες οι εκδοχές του δημοσιογραφικού Λόγου, γεννήθηκαν επειδή τους το επέτρεψε η Τυπογραφία. 

Σε γενικές γραμμές, μάλιστα, η τεχνολογική πρόοδος επηρεάζει τον γραπτό Λόγο με τον ίδιο πάντα τρόπο: λειτουργεί κατ’ αρχάς ενισχυτικά και πολλαπλασιαστικά, δημιουργώντας συνθήκες που ευνοούν τον πλουραλισμό, αλλά στο τέλος, όταν ο ενθουσιασμός ξεθυμάνει και ο κουρνιαχτός κατακαθίσει, διαπιστώνουμε ότι στην πραγματικότητα αυτό που πληθαίνει και πολλαπλασιάζεται είναι ο κουρνιαχτός. Η σκόνη. Η ήδη αναφερθείσα Τυπογραφία χάρισε στην ανθρωπότητα την ίδια περίπου περίοδο τον Δον Κιχώτη, αλλά και και τα προπαγανδιστικά φυλλάδια της Ιεράς Εξέτασης που οδήγησαν στην πυρά εκατοντάδες αιρετικούς και «μάγισσες». Είναι βέβαιο ότι χάρη σ’ αυτήν ο αριθμός των βιβλίων που γράφονταν κι εκδίδονταν κάθε χρόνο εκτοξεύτηκε, κανείς όμως δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι αυξήθηκε ανάλογα και ο αριθμός των αριστουργημάτων. 

Για να φέρουμε ένα πιο σημερινό παράδειγμα, τα social media έχουν οδηγήσει εκατομμύρια ανθρώπους που δεν θα το έκαναν σε άλλη συνθήκη, να διαβάζουν και να γράφουν κείμενα. Πλατφόρμες όπως το Facebook και το Twitter έχουν αναδείξει ή και δημιουργήσει ταλαντούχους γραφιάδες κι έχουν δώσει αφορμές σε όλους μας να εκφράζουμε και να συζητάμε απόψεις. Είναι de facto αποδεδειγμένο, όμως, ότι στο ίδιο περιβάλλον βρήκαν γόνιμο έδαφος η ημιμάθεια, ο πουριτανισμός, το μίσος και η τοξικότητα που σε λίγο θα μας πνίξουν.

“Αυτό που συνέβη με τις SoMe πλατφόρμες είναι ότι όταν μας δόθηκε η ευκαιρία να γράψουμε δημοσίως το κοντό μας και το μακρύ μας, αυτό που επικράτησε συντριπτικά ήταν το κοντό. Το πολύ κοντό και κοντόφθαλμο.” 

Η ίδια εξίσωση έχει βρει εφαρμογή και σε πεδία υψηλότερου Λόγου, όπως η Λογοτεχνία. Η άνθιση που γνωρίζει στις μέρες μας το ιστορικό μυθιστόρημα, για παράδειγμα, οφείλεται σε κάποιον βαθμό στις ευκολίες που παρέχει το Ίντερνετ ως τράπεζα δεδομένων. Παλαιότερα, ένας συγγραφέας που ήθελε να μελετήσει μια ιστορική περίοδο γιατί φιλοδοξούσε να τη χρησιμοποιήσει ως καμβά πάνω στον οποίο θα έστηνε την αφήγησή του, έπρεπε να περάσει αμέτρητες ώρες μέσα σε βιβλιοθήκες και αρχεία (πιθανώς θα αναγκαζόταν να ταξιδέψει και σε διάφορες χώρες) ή να διαθέτει το κτηνώδες ακαδημαϊκό background και τις προσβάσεις του Ουμπέρτο Έκο. Ιδανικά, θα έπρεπε να συνδυάσει την ακαδημαϊκή κατάρτιση με τις μελέτες των αρχείων και τα ταξίδια. Σήμερα, η μελέτη, το γράψιμο και όσες εικονικές επισκέψεις σηκώνει ο οργανισμός του και ο λογοτεχνικός του πήχης, μπορούν να πραγματοποιηθούν μέσα στην άνεση του laptop και του καναπέ του και με την αρωγή ενός specialty freddo από το αγαπημένο του καφέ στη γειτονιά. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι σ΄αυτόν τον καναπέ θα γεννηθεί το επόμενο «Όνομα του Ρόδου».   

Ακόμα και η νεόκοπη Τεχνητή Νοημοσύνη επηρεάζει το γράψιμό μας εδώ και αρκετά χρόνια. Πραγματοποιεί αυτόματο ορθογραφικό έλεγχο σ’ αυτό το κείμενο, μετατρέπει τα φωνητικά σου μηνύματα σε SMS και σου προτείνει μια ολοκληρωμένη λέξη κάθε φορά που πληκτρολογείς δύο γράμματα στο messenger ή στο WhatsApp. 

Για πρώτη φορά βέβαια, μια τεχνολογία -εν προκειμένω η AI- «απειλεί» να κάνει κάτι παραπάνω από το να επηρεάζει τον τρόπο που γράφουμε τα κείμενά μας: να τα γράφει εκείνη. Να μην επικουρεί απλώς τη δημιουργική διαδικασία, αλλά να γίνει εκείνη δημιουργός. Στην πραγματικότητα, όμως, ακόμα κι αυτό είναι συντελεσμένο. Συμβαίνει ήδη και δεν περιορίζεται στο πολυδιαφημισμένο ChatGPT. Στο Ίντερνετ μπορεί σήμερα κάποιος να βρει εργαλεία ή και ολοκληρωμένα λογισμικά που «ειδικεύονται» στη συγγραφή μυθιστορημάτων, λίστες που προτείνουν τα καλύτερα τέτοια εργαλεία, ακόμα και στοχευμένες κριτικές για τις επιδόσεις του κάθε λογισμικού σε συγκεκριμένα λογοτεχνικά είδη. Η συζήτηση πλέον δεν γίνεται για το αν η τεχνητή νοημοσύνη θα γράφει μυθιστορήματα ή δοκίμια, αλλά αν αυτό όντως αποτελεί όντως κάποιου είδους «απειλή» και για ποιους. 

Καθημερινές ιστορίες τεχνητής νοηματικής τρέλας 

Ένα πρωινό του Σεπτέμβρη, ο βετεράνος δημοσιογράφος του BBC Ρόρι Κέλαν-Τζόουνς, άνοιξε τον υπολογιστή του για να τσεκάρει το μέιλ του και βρήκε στο newsletter του Amazon με τα προτεινόμενα βιβλία της εβδομάδας μια βιογραφία του, για την οποία ο ίδιος δεν είχε ακούσει απολύτως τίποτα. Όπως αποδείχθηκε, το βιβλίο είχε γραφτεί από ένα λογισμικό υπό την επίβλεψη ενός τύπου, ο οποίος χρησιμοποίησε το Kindle Direct Publishing (KDP, η υπηρεσία της Amazon που επιτρέπει σε όλους να αυτοεκδώσουν τα βιβλία τους), για να δημοσιεύσει με ψευδώνυμο 30 περίπου τίτλους μέσα σε 10 μέρες (15 από αυτά τα βιβλία δημοσιεύθηκαν την ίδια μέρα). 

Το λογισμικό είχε επεξεργαστεί αποσπάσματα από κείμενα και εκπομπές του Κέλαν-Τζόουνς και στοιχεία από το τελευταίο του βιβλίο, το οποίο έχει όντως αρκετές αυτοβιογραφικές αναφορές, για να ανασυνθέσει τη ζωή του δημοσιογράφου, αλλά τα έκανε μαντάρα. Περιέγραψε τα χαρούμενα παιδικά του χρόνια και τα οικογενειακά τραπέζια στα οποία οι δύο ακαδημαϊκοί γονείς του τον ρωτούσαν πώς ήταν η μέρα του στο σχολείο, ενώ στην πραγματικότητα ο Κέλαν-Τζόουνς πέρασε μια θλιβερή παιδική ηλικία, με τους (όντως ακαδημαϊκούς) γονείς του σε διάσταση, τον πατέρα του εξαφανισμένο και τη μητέρα του να παλεύει να τα φέρει βόλτα. 

Ένα μήνα νωρίτερα, τον Αύγουστο του 2023, η αμερικανίδα δημοσιογράφος και συγγραφέας (και πρωτοπόρος στο πεδίο των e-books) Τζέιν Φρίντμαν, είχε καταγγείλει το Amazon γιατί επέτρεψε την πώληση πέντε βιβλίων που έφεραν την υπογραφή της αλλά είχαν γραφτεί από κάποιο λογισμικό Τεχνητής Νοημοσύνης. 

Και στις δύο αυτές περιπτώσεις, του Κέλαρ-Τζόουνς και της Φρίντμαν, το Amazon αφαίρεσε τα βιβλία από τις βάσεις των δεδομένων του, ενώ, όπως έχει ενημερώσει, καταβάλλει καθημερινά κάθε δυνατή προσπάθεια για τον εντοπισμό αντίστοιχων περιστατικών και τον περιορισμό των επόμενων. Παρά, όμως, την πίεση από σωματεία όπως η Society of Authors (SoA, η Ένωση των Επαγγελματικών Συγγραφέων του Ηνωμένου Βασιλείου), δεν έχει δώσει στη δημοσιότητα τον συνολικό αριθμό των βιβλίων που έχουν παραχθεί από AI κι έχουν ήδη αφαιρεθεί από το ηλεκτρονικό βιβλιοπωλείο ή τον αριθμό αυτών που μπλοκάρονται καθημερινά. Όπως σημείωσε ο Νίκολα Σόλομον, ο εκτελεστικός διευθυντής της Society of Authors, «είναι σαφές ότι για το Amazon, η διαχείριση των δημιουργημάτων της AI είναι ήδη μια πρόκληση. Και, απ’ ό,τι φαίνεται, η εταιρεία έχει μείνει πίσω. Τρέχει για να προλάβει εξελίξεις που την έχουν προσπεράσει».  

Ήδη από τον περασμένο Ιούλιο, 8.000 μέλη του Authors Guild, του μεγαλύτερου σωματείου επαγγελματιών συγγραφέων των ΗΠΑ, ανάμεσά τους και «βαριά» ονόματα όπως η Μάργκαρετ Άτγουντ και ο Νταν Μπράουν, είχαν απευθύνει ανοιχτή επιστολή στους CEOs της OpenAI, της Alphabet, της Meta, της Stability AI και της ΙΒΜ, με την οποία ζητούσαν από τους επικεφαλής των εταιρειών που πρωτοπορούν στο πεδίο της Τεχνητής Νοημοσύνης, την προστασία τόσο των πνευματικών τους δικαιωμάτων όσο και των έργων τους αυτών καθαυτών. Συγκεκριμένα, οι συγγραφείς ζήτησαν από την εταιρείες: «να μη χρησιμοποιείται υλικό με κατοχυρωμένα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας χωρίς την άδεια του συγγραφέα, να αποζημιώνονται δίκαια οι συγγραφείς για κάθε έργο τους που έχει χρησιμοποιηθεί ή χρησιμοποιείται ακόμα και να αποζημιώνονται ακόμα κι όταν το έργο τους χρησιμοποιείται ως πηγή δεδομένων, ακόμα κι αν το αποτέλεσμα που θα προκύψει στο τέλος δεν υπόκειται στην υπάρχουσα σχετική νομοθεσία ή την παραβιάζει». 

Τη συγκεκριμένη κίνηση υποστήριξε και η SoA, ενώ πριν από έναν περίπου μήνα (στις 19/09/2023), 17 συγγραφείς πρώτης γραμμής κατέθεσαν αγωγή κατά της Open AI (είναι η εταιρεία στην οποία ανήκει το ChatGPT) για «συστηματική κλοπή, σε μαζική κλίμακα». Εξέχον μέλος αυτής της ομάδας είναι ο Τζ. Ρ. Μάρτιν, συγγραφέας του «Game of Thrones», ο οποίος πριν από μερικούς μήνες είδε να κυκλοφορεί ένα prequel των ιστοριών του με τίτλο «A Dawn of Direwolves» (Η Αυγή των Ανταρόλυκων), γραμμένο εξ ολοκλήρου από το ChatGPT. 

Το σχόλιο της OpenAI για τη συγκεκριμένη αγωγή ήταν πως η εταιρεία σέβεται τα δικαιώματα των δημιουργών, ενώ πιστεύει ότι «οι συγγραφείς είναι οι πρώτοι που πρέπει να επωφελούνται από την Τεχνητή Νοημοσύνη». Η ανακοίνωση της εταιρείας κατέληγε ως εξής: «Έχουμε παραγωγικές συζητήσεις με πολλούς δημιουργούς σε όλο τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένου του Authors Guild, και συνεργαζόμαστε για να κατανοήσουμε και να συζητήσουμε τις ανησυχίες τους σχετικά με την τεχνητή νοημοσύνη. Είμαστε αισιόδοξοι ότι θα συνεχίσουμε να βρίσκουμε αμοιβαία επωφελείς τρόπους συνεργασίας για να βοηθήσουμε τους ανθρώπους να αξιοποιήσουν τη νέα τεχνολογία». 

Τιθασεύοντας τον αλγόριθμο 

Το τελευταίο διάστημα έχουν μπει σε λειτουργία κάποιοι μηχανισμοί με πιο ξεκαθαρισμένη στόχευση. Η Amazon, για παράδειγμα, ανακοίνωσε πριν από μερικές εβδομάδες ότι στο εξής οι εκδότες που καταφεύγουν στην KDP θα πρέπει να δηλώνουν αν έχουν συμπεριλάβει στο έργο τους περιεχόμενο δημιουργημένο από AI και θα περιορίζονται στην έκδοση μόλις(;) τριών τέτοιων βιβλίων ημερησίως(!). Οι πρώτες αντιδράσεις των συγγραφικών σωματείων ήταν χλιαρές. Σχολιάζουν ότι είναι κινήσεις που αφορούν περισσότερο τις διαδικασίες της Amazon και λιγότερο τους φυσικούς συγγραφείς και τους αναγνώστες και αντιπροτείνουν μια πιο ξεκάθαρη κατηγοριοποίηση και τον σαφή διαχωρισμό των προϊόντων της AI (ίσως και με υδατογράφημα), ώστε οι αναγνώστες / καταναλωτές να μπορούν να τα φιλτράρουν ή να τα εξαιρούν από τις αναζητήσεις τους, εφόσον το επιθυμούν. Μια παρόμοια αντιδικία εξελίσσεται αυτήν την περίοδο και στο Spotify, με τους δημιουργούς να διεκδικούν τον σαφή διαχωρισμό των μουσικών έργων από τα ηχητικά αρχεία που περιέχουν άλλου είδους πληροφορίες (λευκό θόρυβο, θρόισμα φύλλων για χαλάρωση, φλοίσβο κλπ). 

Στις 14 Ιουνίου 2023 το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε το προσχέδιο της Πράξης για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act), που φιλοδοξεί να είναι η πρώτη σχετική ολοκληρωμένη νομοθεσία στον κόσμο (το τελικό σχέδιο νόμου αναμένεται να ψηφιστεί πριν τις Ευρωεκλογές του 2024). Μεταξύ άλλων, το AI Act προβλέπει την απαγόρευση χρήσης AI στα συστήματα βιομετρικής αναγνώρισης (όπως πχ η αναγνώριση προσώπου) και θέτει σοβαρούς περιορισμούς στην παραγωγή περιεχομένου αποκλειστικά από λογισμικά όπως το ChatGPT. Εννοείται, βέβαια, ότι οι ανακοινώσεις του Ευρωκοινοβουλίου προκάλεσαν αντιδράσεις – σε ανοιχτή επιστολή που δημοσίευσαν οι Financial Times στις 30/06/2023, 150 μεγάλες ευρωπαϊκές εταιρείες, μεταξύ των οποίων και κολοσσοί όπως η Renault και η Heineken, προειδοποίησαν ότι τέτοιου είδους περιορισμοί στη χρήση AI «θέτουν σε κίνδυνο την ανταγωνιστικότητα και την τεχνολογική κυριαρχία και αυτοδιάθεση της Ευρώπης». 

Ο βασικός άξονας του νέου νόμου της Ε.Ε. είναι η ταξινόμηση των προϊόντων της ΑΙ σε τέσσερις βαθμίδες, ανάλογα με την επικινδυνότητά τους ως προς την υγεία, την ασφάλεια και τα θεμελιώδη κατοχυρωμένα δικαιώματα ενός ατόμου. Στη χαμηλότερη βαθμίδα (Περιορισμένος Κίνδυνος) εντάσσονται προϊόντα όπως τα videogames αλλά και ψηφιακό περιεχόμενο εικόνας, ήχου και βίντεο, όπως τα deepfakes. Η υψηλότερη βαθμίδα (Απαράδεκτος Κίνδυνος) αφορά τα συστήματα βιομετρικής αναγνώρισης, προϊόντα που μπορούν να οδηγήσουν στη γνωστική ή συμπεριφορική χειραγώγηση ατόμων ή συγκεκριμένων ευάλωτων ομάδων και το social scoring (κοινωνική βαθμολογία, η ταξινόμηση ατόμων με βάση τη συμπεριφορά, την κοινωνικοοικονομική κατάσταση, τα προσωπικά χαρακτηριστικά). 

Η δεύτερη βαθμίδα (Υψηλός Κίνδυνος) αφορά τη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης στην ιατρική, την αεροναυπηγική, την αυτοκίνηση κλπ, αλλά και σε τομείς όπως η εκπαίδευση και η εργασία. Η λογοτεχνία, όπως και όλες οι τέχνες, τα έργα της διάνοιας και οτιδήποτε μπορεί να θεωρηθεί προϊόν πνευματικής παραγωγής, ταξινομήθηκαν από το Ευρωκοινοβούλιο στην τρίτη βαθμίδα, που αφορά τη Γενετική Τεχνητή Νοημοσύνη. Στο εξής, λοιπόν, λογισμικά και εφαρμογές όπως το ChatGPT θα πρέπει να συμμορφώνονται με τις προβλεπόμενες προϋποθέσεις διαφάνειας. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι: Α. Το περιεχόμενο που έχει δημιουργηθεί από AI θα πρέπει να δηλώνεται ξεκάθαρα ως τέτοιο. Β. Όπου έχουν χρησιμοποιηθεί για την «εκπαίδευση» του μοντέλου δεδομένα που προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα θα πρέπει να δημοσιεύονται εν περιλήψει. Γ. Το ίδιο το μοντέλο θα πρέπει να είναι σχεδιασμένο έτσι ώστε να μην έχει τη δυνατότητα να δημιουργήσει παράνομο περιεχόμενο. 

Πολύς καπνός, ελάχιστη δημιουργική φλόγα 

Όπως ίσως ήταν αναμενόμενο, μεγάλο μέρος της δημόσιας συζήτησης για τη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης στην παραγωγή πρωτότυπων καλλιτεχνικών και πνευματικών έργων, αναλίσκεται στις αμοιβές, στα διαφυγόντα ή προσδοκώμενα κέρδη και γενικά στο τεχνοοικονομικό κομμάτι της διαχείρισης των πνευματικών δικαιωμάτων. Κάτω από το «πάπλωμα», όμως, κουρνιάζουν κι άλλα ερωτήματα, διαφορετικής υφής και ουσίας. Κάποιοι θα τα χαρακτηρίσουν φιλοσοφικά, ηθικά ή υπαρξιακά -άρα αφηρημένα- αλλά εκφράζουν μια πολύ άμεση και ρεαλιστική αγωνία: μπορεί όντως ένα λογισμικό να γράψει ένα λογοτεχνικό αριστούργημα; Πρέπει αυτό ν’ ανησυχεί τους συγγραφείς; Τους αναγνώστες; Τους εκδότες; Έχουμε την τύχη να βιώνουμε μια συγκλονιστική τομή στην ιστορία του ανθρώπινου πνεύματος ή την απαρχή μιας σταδιακής κατάργησής του ως «αργό» ή «παρωχημένο»; 

Εννοείται ότι είναι πολύ νωρίς για να απαντηθούν αυτά τα ερωτήματα κι εξυπακούεται ότι οι ανησυχίες των συγγραφέων, των εκδοτών, ακόμα και των αναγνωστών -όλων όσοι εσωκλείονται στον υπέροχο κύκλο της λογοτεχνίας που σε λίγο θα χαρακτηρίζεται «παραδοσιακός»- είναι δικαιολογημένες. Η AI τους φέρνει αντιμέτωπους με κάτι νέο και άγνωστο κι επειδή ακριβώς εκείνοι είναι άνθρωποι και όχι λογισμικά, η πρώτη τους αντίδραση είναι ενστικτώδης, συναισθηματική και δικαιολογημένα αμυντική. 

Κάποιοι, όμως, έχουν επιλέξει να δουν τη νέα συνθήκη διαφορετικά. Να την εξερευνήσουν, να εξοικειωθούν μαζί της και -γιατί όχι;- να τη χρησιμοποιήσουν προς όφελός τους. Ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Στίβεν Μαρς είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Πειραματίστηκε με τρία διαφορετικά μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης προκειμένου να γράψει / γράψουν ένα ολόκληρο μυθιστόρημα. Και το μυθιστόρημα γράφτηκε και -διόλου τυχαία- τιτλοφορείται «Ο Θάνατος ενός Συγγραφέα» (Death of an Author). Ο Μαρς περιέγραψε αναλυτικά τη διαδικασία της συγγραφής σε ένα εξαιρετικό κείμενό του που δημοσιεύθηκε στους NY Times και σε ένα ακόμα πολύ ενδιαφέρον άρθρο που φιλοξενήθηκε στο Atlantic. Όποιος έχει τον χρόνο και το κουράγιο (και τις συνδρομές) να τα διαβάσει, θα αντιληφθεί ότι το «δημιουργικό γράψιμο» από πλευράς λογισμικού είναι κάτι πολύ σχετικό. Ο Μαρς χρειάστηκε να δουλέψει πολύ σκληρά και για πολλές εβδομάδες προκειμένου να τροφοδοτεί τα μοντέλα με κείμενα που τα «εκπαίδευαν», ενώ ο ίδιος παρενέβαινε διαρκώς στη διαδικασία με διορθώσεις, ανακατατάξεις, οδηγίες και ιδέες που ωθούσαν τα μοντέλα να γεννούν νέες προτάσεις που σταδιακά πήγαιναν την πλοκή και το γράψιμο παρακάτω.

Όπως σημείωσε στους NY Times, «Χωρίς αμφιβολία, εγώ είμαι 100% ο δημιουργός αυτού του έργου. Απ’ την άλλη, όμως, δεν δημιούργησα τις λέξεις που το αποτελούν». Το συμπέρασμά του ακούγεται λίγο σαν χρησμός, αλλά αποτελεί μια πρώτη απάντηση από έναν δημιουργό ο οποίος επέλεξε να μην αντιμετωπίσει την AI ως ανταγωνιστή, αλλά ως σύμμαχο. Όπως σημείωσε ο ίδιος στο άρθρο του Atlantic, «γίνεται πολλή θεωρητική συζήτηση στον χώρο μας για την Τεχνητή Νοημοσύνη, αλλά ελάχιστοι έχουν επιχειρήσει να ασχοληθούν διεξοδικά μαζί της και να μιλήσουν εμπειρικά. Σε όλα σχεδόν τα ρεπορτάζ και τα αφιερώματα, κάποιος συντάκτης βάζει το  ChatGPT να κάνει κάτι και απ’ αυτό το ελάχιστο ‘κάτι’ βγάζει ανησυχητικά ή καταστροφικά συμπεράσματα. Όπως ακριβώς συνέβη με την κάμερα, το πραγματικό εύρος των συνεπειών αυτής της νέας τεχνολογίας θα το αντιληφθούμε σε βάθος χρόνου, όταν ένας μεγάλος αριθμός ταλαντούχων ανθρώπων θα έχει αναπτύξει έναν μεγάλο αριθμό δράσεων που την συμπεριλαμβάνουν». 

Το παράδειγμα της κάμερας είναι πράγματι πετυχημένο. Η φωτογραφία δεν κατήργησε τη ζωγραφική, ίσα – ίσα τη βοήθησε να εξελιχθεί, την απελευθέρωσε από τον καταναγκασμό του ρεαλισμού και της απεικονιστικής αναπαράστασης και, τελικά, ευνόησε τη γέννηση των visual arts, οι οποίες με τη σειρά τους οδήγησαν τις εικαστικές τέχνες σε ολοκαίνουρια, ανεξερεύνητα μέχρι πρόσφατα πεδία. Αντίστοιχα, το σινεμά δεν σκότωσε το θέατρο, η τηλεόραση δεν εξαφάνισε το σινεμά, το Ίντερνετ δεν αντικατέστησε την τηλεόραση κλπ. 

Ο Άτζεϊ Τσόουντερι έκανε περίπου ό,τι έκανε ο Στίβεν Μαρς και κατέληξε περίπου στο ίδιο συμπέρασμα, αλλά η περίπτωσή του αξίζει μιας ξεχωριστής αναφοράς, γιατί συνδυάζει ιδανικά την κουλτούρα των δύο κόσμων, της λογοτεχνίας και της τεχνολογίας. Ο Τσόουντερι ήταν ένας από τους ιδρυτές του Shazam (πουλήθηκε στην Apple έναντι 400 εκ δολαρίων) και τα τελευταία χρόνια ζει ως συγγραφέας αστυνομικών μυθιστορημάτων, τα οποία μάλιστα κάνουν και πολύ καλές πωλήσεις.

Όπως εξομολογήθηκε πρόσφατα στο Sky News, εδώ και περίπου έναν χρόνο πειραματίζεται συστηματικά με τη γενετική τεχνητή νοημοσύνη και με εφαρμογές που παράγουν λογοτεχνία. «Παραδέχομαι ότι στην αρχή ήταν λίγο τρομακτική η εμπειρία, αλλά πλέον έχω πειστεί ότι τα λογισμικά δεν πρόκειται να αντικαταστήσουν τους συγγραφείς. Στην πράξη, μπορούν να λειτουργήσουν σαν φανταστικοί επιμελητές ή βοηθοί on demand». Στη συνέχεια της συνέντευξης, ο μυθιστοριογράφος εξήγησε ότι έχει εντάξει οργανικά στη συγγραφική του ρουτίνα κάποια AI εργαλεία τα οποία τον βοηθούν να οργανώσει ή να αναπτύξει ορισμένες σκέψεις του, ενώ προτείνουν και πιθανές καταλήξεις για τις σκηνές που εκείνος γράφει ή αναπτύσσουν τη γλώσσα και τους διαλόγους των χαρακτήρων που εκείνος επινοεί. Σε κάποια φάση, κατέφυγε ακόμα και στο Midjourney, έναν image generator, προκειμένου να οπτικοποιήσει τις δραματικές σκηνές καταδίωξης που συμπεριέλαβε στο τελευταίο του βιβλίο, έτσι ώστε να βελτιώσει τις περιγραφές των τοπίων εντός των οποίων εκτυλίσσονται.  

Ο Τσόουντερι παραδέχεται ότι «Οκτώ στις δέκα φορές, αυτά που προτείνει η AI είναι για πέταμα, αλλά οι άλλες δύο φορές μπορεί να αποδώσουν ιδέες που σου γλιτώνουν αρκετή δουλειά. Εγώ, με τη χρήση αυτών των εργαλείων, κατάφερα από το δεύτερο σχεδίασμα του βιβλίου μου να φτάσω το κείμενο και την ιστορία στο επίπεδο που υπό άλλες συνθήκες θα πετύχαινα στο πέμπτο σχεδίασμα». 

Ένα σημαντικό στοιχείο στο οποίο επιμένουν τόσο ο Μαρς όσο και ο Τσόουντερι  είναι η διαρκής και συστηματική παρέμβαση και «καθοδήγηση» του φυσικού συγγραφέα κατά τη διαδικασία συγγραφής του μυθιστορήματος από την AI. Όπως χαρακτηριστικά το διατύπωσε ο δεύτερος: «Αν την αφήσουμε να λειτουργήσει αυτόνομα, το μόνο που θα κάνει η AI είναι να δημιουργήσει αδιάφορα κείμενα του μέσου όρου. Θα μας πλημμυρίσει με μετριότητα. Από αυτήν την άποψη, οι εμπνευσμένοι συγγραφείς που προσπαθούν να γράψουν πρωτότυπα βιβλία δεν έχουν να φοβηθούν τίποτα. Οι σεναριογράφοι, όμως, που θα κληθούν να γράψουν το 32ο σήκουελ των Avengers, θα έχουν απέναντί τους έναν γερό και φθηνό ανταγωνιστή. Τα μοντέλα είναι πολύ καλά στην πειστική αντιγραφή και αναπαραγωγή τόσο γραμμικών ιστοριών και στοιχειωδών χαρακτήρων». 

Οι σεναριογράφοι του Χόλιγουντ όντως νιώθουν απειλημένοι από τη γενετική AI – η λελογισμένη κι ελεγχόμενη χρήση της από τα κινηματογραφικά στούντιο ήταν ένα από τα βασικά αιτήματα της πρόσφατης απεργίας τους. 

Επαναστατική τεχνολογία χωρίς επαναστατικές ιδέες

Το πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια ήταν ένα από τα πρώτα ακαδημαϊκά ιδρύματα που εξέτασε διεξοδικά και μέσα από μια σειρά πειραμάτων τις προοπτικές και τις δυνατότητες της AI στο πεδίο της δημιουργικής γραφής. Ο ποιητής και διακεκριμένος απόφοιτος του τμήματος αγγλικής φιλολογίας, Καλ Ζάπρουντερ, σημείωσε σε μία από τις πολύ κατατοπιστικές εκθέσεις του ιδρύματος που δημοσιεύθηκαν πρόσφατα: «Μπορείς να διδάξεις ένα κομπιούτερ πώς να γίνει ένας κακός ποιητής, γιατί εκείνο θα κάνει ακριβώς αυτά που περιμένεις ότι θα κάνει. Ο καλός ποιητής, όμως, είναι αυτός που κάνει το αντίθετο του προβλέψιμου, αυτός που ανατρέπει τους κανόνες και δημιουργεί αντιθέσεις και συνάψεις που κανείς άλλος δεν θα μπορούσε να φανταστεί ότι είναι εφικτές». 

“Τα μοντέλα ΑΙ δημιουργήθηκαν για να αναπαραγάγουν γλώσσα που να προσομοιάζει όσο περισσότερο γίνεται στη συμβατική γλώσσα. Η ποίηση επιδιώκει πάντα τη δημιουργία μιας αντισυμβατικής γλώσσας ή τουλάχιστον τη χρησιμοποιεί αντισυμβατικά για να αποδώσει περίπλοκα νοήματα και συναισθήματα.”

Άλισον Πάρις, ποιητής

Ένας άλλος ποιητής (και πετυχημένος προγραμματιστής), ο Άλισον Πάρις, είναι αντίθετος ακόμα και με την τυπική προσφώνηση ενός λογισμικού ως «συγγραφέα». Όπως ανέλυσε στην ερευνητική ομάδα του πανεπιστημίου της Καλιφόρνια, «το να λέμε ότι το ChatGPT έγραψε ένα βιβλίο ή ένα άρθρο είναι εντελώς παραπλανητικό. Μια οποιαδήποτε τέτοια συγγραφή προϋποθέτει έναν τεράστιο φόρτο ανθρώπινης εργασίας, τόσο για την κατασκευή και τον προγραμματισμό του μοντέλου, όσο και για το ‘τάισμά’ του με κείμενα, οδηγούς, οδηγίες και διορθώσεις. Είναι σαν να πιστώνουμε το χτίσιμο των πυραμίδων στους Φαραώ, ενώ όλη τη δουλειά την έκαναν οι εργάτες». 

Αυτή η παρομοίωση του Πάρις είναι ομολογουμένως κάπως τρομακτική. Μέχρι σήμερα, οι μηχανές -τα ρομπότ- απαλλάσσουν τους ανθρώπους από τις βαριές εργασίες. Στο παράδειγμά του, οι άνθρωποι κάνουν το χαμαλίκι -κουβαλάνε τις πέτρες- για να μπορούν τα ρομπότ να δημιουργούν ανέμπνευστα αντίγραφα των πυραμίδων. Ο ίδιος, όμως, σημειώνει κάτι κρίσιμο: «Καλό είναι να έχουμε στο μυαλό μας ότι αυτά τα μοντέλα δεν δημιουργήθηκαν για να γράψουν πρωτότυπη λογοτεχνία, αλλά για να αναπαραγάγουν γλώσσα που να προσομοιάζει όσο περισσότερο γίνεται στη συμβατική γλώσσα. Η ποίηση επιδιώκει πάντα τη δημιουργία μιας αντισυμβατικής γλώσσας ή τουλάχιστον τη χρησιμοποιεί αντισυμβατικά για να αποδώσει περίπλοκα νοήματα και συναισθήματα, οπότε τα συγκεκριμένα εργαλεία ούτε μπορούν να την απειλήσουν ούτε να της φανούν χρήσιμα». 

Ο καθηγητής του Μπέρκλεϊ, Τζον Ντε Νέρο, φτάνει αυτήν τη σκέψη λίγο πιο μακριά: «Η AI δεν προγραμματίστηκε για να προσφέρει καινοτομίες στην τέχνη της μυθοπλασίας. Τα συστήματα επεξεργασίας της φυσικής γλώσσας παπαγαλίζουν απλώς με ευφυή τρόπο και πραγματοποιώντας αμέτρητους συνδυασμούς, το υλικό με το οποίο έχουν εκπαιδευτεί. Είναι πραγματικά έξυπνα κι έχουν πολλές δυνατότητες, αλλά η πρωτοτυπία δεν είναι το δυνατό τους σημείο».

Σύμφωνα με την ανάλυση του Ντε Νέρο, η AI μπορεί να διεκπεραιώσει ιδανικά ενημερωτικά ή ειδησεογραφικά κείμενα που δεν απαιτούν κριτική ή αναλυτική σκέψη και δεν επιχειρούν να εκφράσουν ή να διαμορφώσουν άποψη. Το καθημερινό δελτίο καιρού, πχ, ή τα αποτελέσματα της αγωνιστικής σε κάθε άθλημα. Αυτή, βέβαια, είναι μια διαπίστωση που ίσως είναι ανακουφιστική για τους συγγραφείς και τους ποιητές, αλλά σίγουρα χτυπάει ένα καμπανάκι στους δημοσιογράφους των απανταχού newsrooms, οι οποίοι είναι επιφορτισμένοι με τη βαρετή και ατελείωτη λάντζα της επικαιρότητας. Ο Ντε Νέρο θεωρεί δεδομένο ότι «σύντομα, πολλοί δημιουργικοί χώροι θα αυτοματοποιηθούν. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι τα λογισμικά θα αντικαταστήσουν τους ανθρώπινους συντάκτες, αλλά σίγουρα θα τεθεί ψηλότερα γι’ αυτούς ο πήχης της ποιότητας του περιεχομένου που παράγουν. Οι αναγνώστες θα περιμένουν από τους ανθρώπινους συγγραφείς πιο αξιόλογα κείμενα απ’ αυτά που συντάσσουν τα λογισμικά». Το ερώτημα, βέβαια, είναι πόσους αναγνώστες θα αφορούν αυτά τα ποιοτικά κείμενα και κατά πόσο θα μπορούν να τα εντοπίσουν μέσα στον ωκεανό των αυτοματοποιημένων μέτριων κειμένων. 

Αυτή περίπου είναι η σκέψη και του Οδυσσέα Ιωάννου, ενός από τους σημαντικότερους Έλληνες στιχουργούς της εποχής μας: «Δεν με αφορά καθόλου η Τεχνητή Νοημοσύνη ως πιθανή ανταγωνιστική δημιουργική οντότητα. Είναι σαν να με ρωτάς αν με αγχώνει επαγγελματικά αν σήμερα στην Ελλάδα γράφουν στίχους 200 άνθρωποι και αύριο θα γίνουν 800. Μακάρι να συμβεί, θα είναι καλό για τη στιχουργία και το τραγούδι. Η Τεχνητή Νοημοσύνη με αγχώνει σε ένα επίπεδο μόνο, αλλά σ’ αυτό το επίπεδο με αγχώνει πολύ: μπορεί να δημιουργήσει εντελώς πλαστούς κόσμους στην ενημέρωση. Μπορεί να σου δείξει τον Πάπα να φοράει τζιν και η φωτογραφία να είναι τόσο ακριβής ώστε να πιστέψεις ότι αυτό που βλέπεις είναι όντως ο Πάπας. Φαντάσου το αυτό σε κάποια χέρια, τι μπορεί να σημαίνει. Εκείνο που λέγανε παλιά, ότι μια φωτογραφία ή μια είδηση τη δεχόμαστε ως αληθινή μέχρι τη διάψευσή της, τελειώνει. Φοβάμαι ότι μπαίνουμε σε μια εποχή που ό,τι βλέπουμε το δεχόμαστε a priori ως ψέμα, μέχρι να διασταυρώσουμε αν είναι αλήθεια. Κι αυτό πια, είναι θέμα δημοκρατίας: ποιοι θα διαχειρίζονται τα λογισμικά και τι ασφαλιστικές δικλείδες έχουμε για να διασταυρώσουμε αν μια φωτογραφία, μια είδηση ή ένα βίντεο, είναι αληθινά». 

Την ίδια ανησυχία εκφράζει και ο Πέτρος Μάρκαρης. Ο εξαιρετικός μεταφραστής και πολύ επιτυχημένος συγγραφέας αστυνομικών μυθιστορημάτων, εκτιμά ότι το ερώτημα που πρέπει να μας απασχολεί δεν είναι το αν η Τεχνητή Νοημοσύνη θα υποκαταστήσει τους συγγραφείς, τους αρχιτέκτονες ή τους δασκάλους, αλλά το «σε ποια χέρια θα καταλήξει και πώς θα την εκμεταλλευτούν. Αυτήν τη στιγμή πανηγυρίζουμε και προβληματιζόμαστε για μια εφεύρεση, ενώ αυτό που θα έπρεπε να μας απασχολεί είναι το πού θα μας οδηγήσει». 

H αγωνία του Ιωάννου και του Μάρκαρη είναι δικαιολογημένη. Κι αν δεχτούμε ότι οι πρώτες μάχες απέναντι στην ΑΙ δίνονται ήδη – για την προστασία των πνευματικών δικαιωμάτων- είναι βέβαιο ότι οι επόμενες θα δοθούν για την υπεράσπιση των ανθρώπινων δικαιωμάτων, των ελευθεριών και της Δημοκρατίας. Για τη λογοτεχνία και για την ποίηση, αντίθετα, απ’ ό,τι φαίνεται, δεν θα πολεμήσει κανείς. Μπορεί να μη χρειαστεί, έτσι κι αλλιώς. Μπορεί να δικαιωθούν όσοι προβλέπουν ότι η AI θα γράφει βιβλία και σενάρια του συρμού κι αυτό θα βοηθήσει τα νέα αριστουργήματα να αναδειχθούν πιο γρήγορα και να εκτιμηθούν πέραν πάσας αμφισβήτησης. Μπορεί να μη χρειαζόμαστε καν νέα αριστουργήματα. Ο Σοφοκλής, ο Σέξπιρ, ο Ντοστογιέφσκι και τ’ άλλα παιδιά έχουν γράψει αρκετά για να κρατήσει η ανθρωπότητα το κεφάλι της πάνω από τον πολτό που θα δημιουργεί στο εξής η δική της ή η τεχνητή νοημοσύνη. 

Μπορεί και να μη συμβεί τίποτα από τα παραπάνω ή να συμβεί κάτι που δεν γίνεται να προβλεφθεί σήμερα από καμία φαντασία και κανέναν αλγόριθμο. Το μόνο ίσως, που μπορεί να λεχθεί αυτή τη στιγμή με σιγουριά, είναι αυτό που δήλωσε κάπως σαστισμένος στο BBC ο Στίβεν Φράι, όταν άκουσε την καθηλωτική φωνή του να ντύνει ένα ντοκιμαντέρ στο οποίο ο ίδιος δεν είχε συμμετάσχει ποτέ: «it’s a fucking weird time to be alive».  

* H cover photo δημιουργήθηκε στο Midjourney.

The post Μπορεί το επόμενο Νόμπελ Λογοτεχνίας να είναι γραμμένο σε κώδικα; appeared first on 2045.gr.

Ο Ερβέ Τις είναι μια από τις διασημότερες φυσιογνωμίες της παγκόσμιας γαστρονομίας, αλλά δεν είναι ούτε σεφ ούτε ιδιοκτήτης κάποιου εστιατορίου.

Ο αεικίνητος Γάλλος με το συμπαθητικό πρόσωπο, το μόνιμο χαμόγελο και το ατίθασο λευκό μαλλί, είναι ένας διαπρεπής ακαδημαϊκός φυσικοχημικός, ο οποίος πριν από 35 χρόνια ακριβώς προκάλεσε έναν σεισμό που ταρακούνησε συθέμελα τις δομές του fine dining σε ολόκληρο τον πλανήτη: το 1988, μαζί με τον Βρετανό Νίκολας Κούρτι, παρουσίασαν μια νέα φιλοσοφία για τη μαγειρική και μια σειρά από περίπλοκες τεχνικές που πολύ σύντομα διαδόθηκαν, συζητήθηκαν, επικράτησαν στις κουζίνες των βραβευμένων εστιατορίων και παραμένουν μέχρι σήμερα δημοφιλείς και γνωστές ως «μοριακή γαστρονομία».

Ο Τις κλείνει φέτος τα 68 του χρόνια και είναι εδώ και μια δεκαετία διευθυντής του Τομέα Τροφίμων στη Γεωπονική Σχολή του Πανεπιστημίου του Παρισιού. Στα περισσότερα άρθρα και ντοκιμαντέρ που τον αφορούν, αναφέρεται ακόμα ως πατέρας της μοριακής γαστρονομίας. Η ιδέα του, για μια μαγειρική που αποδομεί και ανασυνθέτει τις γεύσεις και τις υφές των τροφών με τη χρήση επιστημονικών / εργαστηριακών μεθόδων, θεωρείται η μεγαλύτερη καινοτομία που έχει εφαρμοστεί στον κόσμο της γαστρονομίας εδώ και αιώνες. Αγκαλιάστηκε από τους πιο φιλόδοξους σεφ και τους πιο απαιτητικούς food connoisseurs κι έδωσε νέα πνοή στον κόσμο της υψηλής εστίασης. Ο ίδιος ο Τις την υποστήριξε φανατικά και συνέβαλε τα μέγιστα στη διάδοσή της, αλλά από τα μέσα ήδη της δεκαετίας του ‘90, άρχισε να αντιλαμβάνεται ότι η μοριακή γαστρονομία θα εξελισσόταν σε μια υπόθεση της ελίτ: μια ακριβή τέχνη που θα μπορούσαν να την υποστηρίξουν μόνο οι πιο εύρωστοι επιχειρηματίες και η οποία θα απευθυνόταν αποκλειστικά σε ευκατάστατους πελάτες.

Στην πράξη, η επιτυχία της μοριακής γαστρονομίας την απομάκρυνε από την αρχική στόχευση του εμπνευστή της. Ο Ερβέ Τις, ένας ευπατρίδης που δεν διστάζει να δηλώσει στους New York Times ότι μισεί τους πλούσιους, είχε στο μυαλό του μια αρκετά διαφορετική διαδρομή για την ιδέα του. Πίστευε ότι μετά από το υποχρεωτικό πέρασμά τους από τις κουζίνες των μεγάλων σεφ, οι αφροί και οι σφαίρες θα έβρισκαν μια θέση στα ράφια των σούπερ μάρκετ, στα ντουλάπια των νοικοκυριών, ακόμα και στα συσσίτια, καθώς -στο δικό του μυαλό- αντιπροσώπευαν μια λύση για την καλύτερη διαχείριση του φαγητού και, συνεπώς, τη διατροφική βιωσιμότητα και την επισιτιστική ασφάλεια της ανθρωπότητας.

Τα τελευταία χρόνια προσπαθεί να επαναφέρει την εκτροχιασμένη του ιδέα στη σωστή ράγα, προτείνοντας ουσιαστικά μια νέα, ακόμα πιο ρηξικέλευθη και σίγουρα αμφιλεγόμενη ιδέα. Την ονομάζει note a note cuisine (note by note cooking, μαγειρική νότα – νότα) και πρόκειται, ουσιαστικά, για μια κουζίνα στην οποία πολλές νωπές πρώτες ύλες έχουν αντικατασταθεί από χημικές ενώσεις ή στοιχεία που έχουν απομονωθεί στο εργαστήριο.

Ένα σάντουιτς πηκτίνης ραντισμένο με οσμή βοτρύτη, παρακαλώ

Σε συνέντευξή του στην ψηφιακή έκδοση του Οδηγού Michelin, ο Τις περιέγραψε με το γνωστό γλαφυρό του ύφος τον τρόπο με τον οποίο η κουζίνα NaN μπορεί να συμβάλει στην ανάσχεση της πείνας και της καταστροφής του φυσικού περιβάλλοντος: «Είναι ένας τρόπος για να πετάμε λιγότερο φαγητό, να δημιουργούμε λιγότερα απόβλητα φαγητού και να εξοικονομούμε ενέργεια. Τα φρούτα και τα λαχανικά, για παράδειγμα, αποτελούνται σε πολύ μεγάλο ποσοστό από νερό. Είναι παρανοϊκό ότι ξοδεύουμε τόση ενέργεια για να μεταφέρουμε νερό με σάκχαρα από χώρα σε χώρα και από ήπειρο σε ήπειρο. Σε 30 χρόνια από σήμερα, ο ανθρώπινος πληθυσμός θα αγγίξει τα 10 δισεκατομμύρια. Πρέπει να χτίσουμε μια βιώσιμη τροφική αλυσίδα προκειμένου να είμαστε σίγουροι ότι όλοι αυτοί οι άνθρωποι θα έχουν ικανοποιητική πρόσβαση σε επαρκή τροφή».

Το νερό που περιέχεται στα φρούτα και τα λαχανικά είναι η αιτία που τα συγκεκριμένα τρόφιμα είναι τόσο ευαίσθητα. Αν οι ντομάτες, τα καρότα, τα μήλα κλπ δεν καταψυχθούν, θα αλλοιωθούν σύντομα καθώς τα υγρά συστατικά τους δημιουργούν ένα περιβάλλον ιδανικό για την ανάπτυξη μικροοργανισμών. Η κατάψυξη είναι ακριβή, ενεργοβόρα και επιβαρύνει σημαντικά το καταπονημένο περιβάλλον μας. Αντί για όλα αυτά, ο Ερβέ Τις προτείνει να αποδομήσουμε κάποιες τροφές, να απομονώσουμε τα θρεπτικά τους συστατικά, τα αρώματα και τις γεύσεις, να τα μετατρέψουμε σε σκόνες και διαλείμματα χωρίς ημερομηνία λήξης και να τα χρησιμοποιήσουμε ως νέα συστατικά, μιας εντελώς καινούργιας μαγειρικής και -τελικά- ενός νέου τρόπου να τρώμε.

Στις περιοδείες και τις παρουσιάσεις του, ο Γάλλος μοιάζει με τρελό επιστήμονα (έχει παρουσιάσει τη NaN κουζίνα και στην Ελλάδα). Πλαισιωμένος από μόνιμους και περιστασιακούς βοηθούς, βγάζει από την μπαρουτοκαπνισμένη δερμάτινη βαλίτσα του μπουκαλάκια που περιέχουν υγρά με άγνωστα ονόματα αλλά γνώριμες οσμές και γεύσεις. Το ακροατήριό του τα μυρίζει και τα γεύεται ξεχωριστά πριν δοκιμάσει τα «πιάτα» που ετοιμάζονται στη συνέχεια. Το ισοθειοκυανικό αλλύλιο παραπέμπει ευθέως στο γουασάμπι. Τα άγρια μανιτάρια περιγράφονται με έναν αλγόριθμο. Η βενζυλική θειόλη, ανάλογα με τη συγκέντρωσή της, μπορεί να λειτουργήσει ως σκόρδο, ως ραπανάκι, ως μέντα ή ως καφές. Ο Τις τονίζει ότι αρκετά συστατικά αλλάζουν γεύση ανάλογα με τη δοσολογία στην οποία χρησιμοποιούνται. «Δεν ξέρουμε γιατί», παραδέχεται. «Η φυσιολογία της γεύσης είναι ένα συναρπαστικό πεδίο που σε πολύ μεγάλο βαθμό παραμένει ανεξερεύνητο. Με τους συνεργάτες μου ανακαλύπτουμε κάθε μήνα και από κάτι καινούργιο».

Εκτός από τη γεύση και το άρωμα, στη βαλίτσα του υπάρχουν συστατικά που δημιουργούν το χρώμα του φαγητού, την υφή του, την αίσθηση που αφήνει στο στόμα. Τα πιάτα της κουζίνας NaN δημιουργούνται από στρώσεις συγκεκριμένων συστατικών σε συγκεκριμένη δοσολογία. Είναι χορταστικά -διατηρούν όλες τις θρεπτικές ουσίες των φυσικών τροφίμων- και μπορεί να αναπαράγουν ή να παραπέμπουν σε κάποιο συμβατικό πιάτο, μπορεί όμως να αποτελούν και μια εντελώς νέα πρόταση. Κάτι πρωτόγνωρο, που δεν το έχει γευτεί κανείς μέχρι σήμερα. Εναλλακτικά, συστατικά της κουζίνας NaN μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να αναβαθμίσουν ένα φτωχό ή φθηνό πιάτο κανονικού φαγητού ή απλώς για να το νοστιμίσουν ή ακόμα και για να το αυξήσουν ποσοτικά, προκειμένου να μοιραστεί σε περισσότερους.

Θα μπορούσε κάποιος να σκεφτεί ότι οι παρουσιάσεις του Ερβέ Τις θυμίζουν τις επιδείξεις των αλχημιστών του Μεσαίωνα ή έναν πολύ διάσημο γάμο στην Κανά. Η καχυποψία του κοινού που τις παρακολουθεί ενισχύει αυτές τις συνάφειες. Στο τέλος τους, κάποιοι βγαίνουν απ’ την αίθουσα συνεπαρμένοι, άλλοι απογοητευμένοι, όλοι έχοντας διατηρήσει τις αμφιβολίες τους στο ακέραιο. Ο ίδιος ο Τις βλέπει τον εαυτό του λιγότερο ως αλχημιστή ή Ιησού και περισσότερο ως σύγχρονο μουσικοσυνθέτη. Όπως συνηθίζει να λέει, κανένας άνθρωπος του 19ου αιώνα δεν θα πίστευε ότι οι απόγονοί του θα άκουγαν ηλεκτρονική μουσική. Η μουσική, όμως, εξελίχθηκε. Αγκάλιασε την τεχνολογία και σήμερα μας φαίνεται απόλυτα φυσιολογικό να ακούμε τραγούδια γραμμένα κι εκτελεσμένα εν μέρει ή και εξ ολοκλήρου όχι από φυσικά όργανα, αλλά από synthesizers. «Μισό μόλις αιώνα νωρίτερα», υπερθεματίζει, «για να συνθέσεις ηλεκτρονική μουσική, χρειαζόσουν ένα δωμάτιο γεμάτο κομπιούτερ. Σήμερα μπορείς να το κάνεις με μια εφαρμογή που θα τη βρεις δωρεάν online, χωρίς να χρειάζεται καν να την κατεβάσεις στον υπολογιστή σου».

Για το μέλλον

Υπάρχουν εκατομμύρια επιχειρήματα που μπορούν να σταθούν με αξιώσεις απέναντι στη δυστοπία μιας κουζίνας που θυμίζει φαρμακείο ή μικροβιολογικό εργαστήριο. Το φαγητό, άλλωστε, δεν είναι μόνο καύσιμο για τον οργανισμό, ένα μέσο επιβίωσης. Είναι μια από τις βασικές απολαύσεις της ζωής, είναι τελετουργία, είναι παρηγοριά, είναι αφορμή για κοινωνικοποίηση – οι δευτερεύουσες λειτουργίες του είναι αμέτρητες και, στη δική μας εποχή τουλάχιστον, εξίσου σημαντικές με την πρωταρχική. Είναι αυτονόητο ότι τρεφόμαστε για να επιβιώσουμε, αλλά δεν τρώμε μόνο γι’ αυτό.

Ακόμα και οι σημερινές τάσεις στην εστίαση, την επαγγελματική μαγειρική, είναι αντίδρομες με όσα ευαγγελίζεται ο Τις. Η αγορά πριμοδοτεί επιτέλους με συνέπεια όσους σέβονται την εποχικότητα των τροφίμων, όσους αξιοποιούν τους τοπικούς παραγωγούς και τα τοπικά προϊόντα, όσους συνεργάζονται με βιοκαλλιεργητές και με φάρμες ελευθέρας βοσκής. Στον τομέα της διατροφής, ο βιγκανισμός και η στροφή σε οτιδήποτε organic είναι ρεύματα που ενισχύονται συνεχώς και αποδεικνύουν την ανάγκη μας για τον επαναπροσδιορισμό του φαγητού μας και την επανατοποθέτησή του πιο κοντά στη φυσική, ακατέργαστη εκδοχή του. Όλα αυτά, μάλιστα, συνάδουν με την αναγκαιότητα μιας βιώσιμης και πιο δίκαιης επισιτιστικής αλυσίδας, η οποία δεν θα θυσιάζει δάση για να τα μετατρέπει σε καλλιέργειες ζωοτροφών κλπ.

Ο Ερβέ Τις, όμως, συνεχίζει να παρουσιάζει με αμείωτο ενθουσιασμό την κουζίνα note a note και να εύχεται με θάρρος και παρρησία απέναντι σε καχύποπτα κι ενίοτε οργισμένα πλήθη ότι «έτσι θα είναι το φαγητό μας σε 20 χρόνια». Κανείς δεν μπορεί εύκολα να διανοηθεί κάτι τέτοιο -πολλώ δε μάλλον να το ευχηθεί- αλλά η μέχρι τώρα πορεία του στη γαστρονομία μας υποχρεώνει να τον ακούσουμε λίγο πιο προσεκτικά και ακομπλεξάριστα. Άλλωστε, τρεις μόλις δεκαετίες νωρίτερα, εξίσου παρανοϊκή έμοιαζε και η σκέψη ενός μοριακού δείπνου, διασπασμένου, διηθημένου και επανασυντεθειμένου στο εργαστήριο.

Έχοντας πάντα στο μυαλό του τη σκέψη ότι αν δεν αλλάξουμε συνολικά τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε, παράγουμε και καταναλώνουμε το φαγητό μας, εκατομμύρια άνθρωποι σύντομα θα πεινάσουν, ο Τις χρησιμοποιεί ως επιχείρημα υπέρ της NaN κουζίνας το γεγονός ότι έτσι κι αλλιώς ήδη τρώμε χημικές ενώσεις. Το παράδειγμα που αναφέρει μεταξύ σοβαρού και αστείου είναι το διάλυμα σακχαρόζης, φωσφορικού οξέος και αρώματος καραμέλας που όλοι έχουμε καταναλώσει σε μεγάλες ποσότητες, αφού «πάει με όλα» – την Coca Cola. Το τόφου και το τέμπε, που αποτελούν εδώ και αιώνες βασικά συστατικά της ασιατικής κουζίνας κι εσχάτως της βίγκαν και raw διατροφής, είναι υγιεινά τρόφιμα που έχουν προκύψει από «φυσική» χημική επεξεργασία. Το ίδιο ισχύει και για τα φυτικά τυριά και το συνθετικό κρέας. Το πολύ δημοφιλές στις μέρες μας σουρίμι είναι επίσης προϊόν ελεγχόμενης ζύμωσης.

“Στο φαγητό ειδικά, υπάρχει κάτι που ονομάζεται νεοφοβία – διστάζουμε να φάμε πράγματα που δεν αναγνωρίζουμε. Γι’ αυτό απευθύνομαι πρώτα στους σεφ. Γι’ αυτούς, η NaN κουζίνα αποτελεί μια πρόκληση, αφού ανοίγει νέους, απεριόριστους ορίζοντες.”

Ερβέ Τις

Ο καθηγητής, βέβαια, είναι ο πρώτος που αντιλαμβάνεται ότι η ιδέα της οριστικής απομάκρυνσης από τη συμβατική μαγειρική και το φυσικό φαγητό είναι απωθητική ως και τρομακτική, γι’ αυτό και ακολουθεί για την προώθησή της την τακτική που πρωτοεφάρμοσε με τη μοριακή γαστρονομία: εκπαιδεύει διάσημους σεφ, με την ελπίδα ότι αυτοί θα συμπεριλάβουν κάποιες NaN συνταγές στα μενού των εστιατορίων τους και ότι οι πελάτες που θα τις δοκιμάσουν θα αντιληφθούν ότι πρόκειται για διαφορετικό μεν, αλλά νόστιμο και θρεπτικό φαγητό. «Δεν είναι εύκολο να αλλάξουμε συνήθειες», σχολιάζει χαρακτηριστικά. «Στο φαγητό ειδικά, υπάρχει κάτι που ονομάζεται νεοφοβία – διστάζουμε να φάμε πράγματα που δεν αναγνωρίζουμε. Γι’ αυτό απευθύνομαι πρώτα στους σεφ. Γι’ αυτούς, η NaN κουζίνα αποτελεί μια πρόκληση, αφού ανοίγει νέους, απεριόριστους ορίζοντες. Είναι μια αχανής ανεξερεύνητη ήπειρος. Μπορούν να ελέγξουν το σχήμα, το χρώμα, την πυκνότητα και την υφή του φαγητού που παρασκευάζουν». Ήδη, κάποια high end εστιατόρια στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ έχουν εντάξει κάποια εξωγήινα NaN πιάτα στα μενού τους (κυρίως στον κατάλογο με τα επιδόρπια). Επιπλέον, αν κάποιος θελήσει σήμερα να πειραματιστεί με τη μαγειρική που ευαγγελίζεται ο Τις, μπορεί να παραγγείλει online εκατοντάδες συστατικά για να εφοδιάσει την κουζίνα του. Υπάρχουν τουλάχιστον 20 εταιρείες σε ολόκληρο τον κόσμο που απομονώνουν, συνθέτουν, εμφιαλώνουν και πωλούν μείγματα και ουσίες.

Ο καθηγητής, όμως, εμμένει στον στόχο του. Θέλει να δει τα συστατικά του στα ράφια των σούπερ μάρκετ και στις κουζίνες των μέσων νοικοκυριών. «Όπως έχουμε σήμερα βαζάκια με μπαχαρικά, θα έχουμε κάποτε φιαλίδια με συστατικά», εξηγεί. Και υπογραμμίζει ότι αυτή η κουζίνα «είναι πολύ φθηνή και πολύ απλή». Δεν απαιτεί την τεχνογνωσία, τον εξοπλισμό και τον χρόνο που είναι απαραίτητα στη μοριακή μαγειρική. Επινοήθηκε και αναπτύχθηκε ως μια λαϊκή, μαζική κουζίνα. Προς το παρόν, βέβαια, μοιάζει να είναι το εντελώς αντίθετο, μια εξεζητημένη και ελιτίστικη άσκηση, αλλά εξ αρχής είναι σχεδιασμένη για να αποτελέσει μια λύση στο επισιτιστικό αδιέξοδο της ανθρωπότητας.

Ας μην ξεχνάμε ότι οι άνθρωποι μπορούν να γίνουν πολύ επινοητικοί με το φαγητό τους όταν πεινάνε -στην Κατοχή οι παππούδες μας έφτιαχναν «ψωμί» από οτιδήποτε και «καφέ» από ρεβύθια- και είναι, δυστυχώς, πολύ πιθανό κάποιοι από μας να πεινάσουν στο κοντινό μέλλον. Σύμφωνα με τους τελευταίους υπολογισμούς της Παγκόσμιας Τράπεζας, ο πληθωρισμός στις τιμές των τροφίμων παρέμεινε υψηλότερος του 5% στο 70,6% των φτωχών χωρών και στο 90.9% των χωρών με μεσαίες οικονομίες. Στις δε πλούσιες χώρες, ο πληθωρισμός στα τρόφιμα άγγιξε διψήφια νούμερα. Σε παγκόσμια κλίμακα, το δεύτερο δεκαπενθήμερο του Απριλίου οι τιμές των γεωργικών προϊόντων αυξήθηκαν κατά 3% σε σύγκριση με τις αρχές του μήνα, τα δημητριακά ακρίβυναν κατά 3%, ενώ ο καφές κατά 11%.

Από το μέλλον

“Η διατροφή μας θ’ αλλάξει έτσι κι αλλιώς. Πάντα αλλάζει από εποχή σε εποχή, αλλά αυτή τη φορά η αλλαγή δεν θα έρθει ως αποτέλεσμα της ευμάρειας και της παγκοσμιοποίησης του εμπορίου, αλλά της ανάγκης μας για επιβίωση.”

Ως ένα ακόμα επιχείρημα υπέρ της ιδέας του Ερβέ Τις θα μπορούσε να λειτουργήσει η θλιβερή διαπίστωση ότι οι εναλλακτικές λύσεις που υπάρχουν αυτήν τη στιγμή για την αντιμετώπιση της επισιτιστικής κρίσης που αναμένεται να προκύψει ως παρενέργεια της κλιματικής αλλαγής, δεν είναι και πολύ δελεαστικές. Το πιο ρεαλιστικό σενάριο είναι ότι θα αντικαταστήσουμε τη ζωική πρωτεΐνη με πρωτεΐνες που θα προέρχονται από έντομα ή άλλες όχι και τόσο λαχταριστές πηγές. Ήδη, η Κομισιόν, στο πλαίσιο του προγράμματος «Από τη Φάρμα στο Πιρούνι» που παρουσίασε το 2020, έχει εγκρίνει μεταξύ άλλων ερευνητικά κονδύλια για την παραγωγή υποκατάστατων του κρέατος βασισμένα σε πρωτεΐνη από έντομα. Παράλληλα, η Μόνιμη Επιτροπή Φυτών, Ζώων, Τροφών και Ζωοτροφών (scoPAFF) της Ευρωπαΐκής Ένωσης, έδωσε πριν από μερικούς μήνες τη συγκατάθεσή της για την εμπορευματοποίηση του βρώσιμου κίτρινου σκουληκιού στην αγορά της Ευρωζώνης.

Η διατροφή μας, δηλαδή, θ’ αλλάξει έτσι κι αλλιώς. Πάντα αλλάζει από εποχή σε εποχή, αλλά αυτή τη φορά -στη δική μας εποχή- η αλλαγή δεν θα έρθει ως αποτέλεσμα της ευμάρειας και της παγκοσμιοποίησης του εμπορίου, αλλά της ανάγκης μας για επιβίωση. Θα πρέπει υποχρεωτικά να προσαρμοστούμε στις συνθήκες που θα επικρατήσουν στον πλανήτη μας τα επόμενα χρόνια.

Ίσως και όχι μόνο στον πλανήτη μας. Οι ακαδημαϊκές υποθέσεις και οι επιστημονικές μελέτες που γίνονται σήμερα με αφορμή τις νέες αποστολές στον Άρη από τη Space X του Έλον Μασκ και άλλους οργανισμούς, μας δίνουν ίσως μια ιδέα για το πώς θα τρεφόμαστε έπειτα από μερικές δεκαετίες. Η έκθεση του Πανεπιστημίου της Κεντρικής Φλόριντα με τίτλο «Feeding One Million People on Mars» (Ταΐζοντας Ένα Εκατομμύριο Ανθρώπους Στον Άρη), που δημοσιεύθηκε το 2019, είναι ένα καλό τέτοιο παράδειγμα, αφού προσφέρει μια -ανησυχητική- πρώτη «γεύση» από το φαγητό του μέλλοντος. 

Όπως εξήγησε ο καθηγητής Κέβιν Κάνον (ο συντονιστής της ομάδας που συνέταξε την έκθεση), σε όλα τα σενάρια αποικισμού του Άρη, η εξασφάλιση της τροφής αποτελεί το μεγαλύτερο πρόβλημα. Τα άλλα βασικά είδη που χρειάζεται μια ανθρώπινη κοινότητα προκειμένου να επιβιώσει υπάρχουν σε επάρκεια στην επιφάνεια ή στο υπέδαφος του πλανήτη: οξυγόνο, νερό, ενέργεια και οικοδομικά υλικά. Τρόφιμα, όμως, όχι απλώς δεν υπάρχουν, αλλά είναι και πάρα πολύ δύσκολο (και σίγουρα πάρα πολύ ακριβό) να μεταφέρονται συστηματικά από τη Γη. Όπως θα έλεγε και ο Ερβέ Τις, είναι παρανοϊκό να μεταφέρεις νερό και υδατάνθρακες σε σταθερή βάση σε ένα μέρος που βρίσκεται 225 εκατομμύρια χιλιόμετρα μακριά από τα δέντρα και τα χωράφια σου.

Οι άποικοι του Άρη, λοιπόν, θα πρέπει να καλλιεργούν μόνοι τους την τροφή τους. Όπως ξεκαθαρίζει ο Κέβιν Κάνον καθώς και συνάδελφοί του στη NASA, οι πρώτοι κάτοικοι του κόκκινου πλανήτη θα πρέπει να ξεγράψουν τα φρούτα, τα λαχανικά και οτιδήποτε νωπό με χαμηλό θερμιδικό δείκτη και να αρκεστούν σε μία διατροφή που θα αποτελείται από πρωτεΐνη εντόμων, προϊόντα κυτταρικής γεωργίας και μεταλλαγμένα δημητριακά που θα καλλιεργούνται σε κάθετα τούνελ κάτω από την επιφάνεια του εδάφους. Το οξυγόνο στον Άρη θα παράγεται και θα είναι πολύτιμο, το λιγοστό φως του ήλιου που αγγίζει την επιφάνεια του πλανήτη δεν θα ευνοήσει την ανάπτυξη θερμοκηπίων, συνεπώς οι κάτοικοί του θα ξεμείνουν με τα έντομα (μεγαλώνουν γρήγορα, με ελάχιστο νερό και τροφή και είναι καταπληκτική πηγή πρωτεΐνης, άρα ενέργειας), τις ντοπαρισμένες γλυκοπατάτες και τα «κρέατα» που θα δημιουργούνται στα εργαστήρια (αυτό σημαίνει κυτταρική γεωργία).

Και αν κάποιος βιαστεί να παρατηρήσει ότι όλα αυτά θα συμβούν (αν συμβούν) πολύ μακριά από εδώ, πολλά χρόνια από σήμερα, ο καθηγητής Κάνον θα τον προσγειώσει ανώμαλα στη σκληρή μας πραγματικότητα, σχολιάζοντας ότι «Οι δυσκολίες που θέτει ο Άρης και η αραιή και παγωμένη ατμόσφαιρά του, μας αναγκάζουν να επινοήσουμε τρόπους για την εξασφάλιση του φαγητού που είναι πιο ηθικοί και πιο βιώσιμοι από τις μεθόδους που εφαρμόζουμε σήμερα στον δικό μας πλανήτη. Αν πραγματικά θέλουμε να προστατεύσουμε το περιβάλλον μας προκειμένου να μη δούμε τη Γη να μετατρέπεται σε αφιλόξενο Άρη, ίσως πρέπει εδώ και τώρα να υιοθετήσουμε την ‘Αρειανή Διατροφή’ και τις μεθόδους παραγωγής της».

Απέναντι σε όλα αυτά, οι «νότες» της κουζίνας του Ερβέ Τις αρχίζουν να ακούγονται σαν γλυκιά μελωδία. Ποιος, άλλωστε, θα έμπαινε στον κόπο να παραγγείλει ντελίβερι μια μπάρα πρωτεΐνης από σκόνη αλεσμένου γρύλου και τσιπς μεταλλαγμένης σόγιας, όταν μπορεί να φτιάξει στο σπίτι του νοστιμότατες πολύχρωμες πέρλες από ασκορβικό και κιτρικό οξύ, γλυκόζη και μαλτιτόλη; Αν σας άνοιξε η όρεξη, μπορείτε να τις δοκιμάσετε και σήμερα, στο βραβευμένο με τρία αστέρια Michelin εστιατόριο του Πιέρ Γκανιέρ στο Παρίσι. Θα τις βρείτε ως «Note a Note No. 1», στον κατάλογο με τα γλυκά και θα σας θυμίσουν μήλα, βάφλες με σιρόπι καραμέλας και γρανίτα από λεμόνι.

The post Όταν θα τρώμε χημικές ενώσεις appeared first on 2045.gr.

Κανείς δεν έφτασε πιο κοντά σε μια εύλογη απόδειξη για την ύπαρξη του Θεού ή στην οριστική απόρριψή της, από τον Ρόμπερτ Οπενχάιμερ. Αμέσως μετά τη δοκιμαστική έκρηξη Trinity ή ίσως λίγο πριν τη Χιροσίμα ή -πιο πιθανό- όταν βρέθηκε αντιμέτωπος με το πρώτο οπτικοακουστικό υλικό από το Ναγκασάκι, στο λαμπρό μυαλό του διευθυντή του Manhattan Project θα χωρούσε μία και μόνο σκέψη: στον πυρήνα ενός ατόμου, στον απειροελάχιστο χώρο ενός αόρατου στο μάτι στοιχειώδους σωματιδίου, κρύβεται τόση ενέργεια που μπορεί πράγματι να ανατινάξει ολόκληρες πόλεις. Να σβήσει μέσα σε μερικά δευτερόλεπτα γενιές ανθρώπων. 

Είναι μια συγκλονιστική διαπίστωση, η οποία με τη σειρά της μπορεί να περιορίσει σε μόλις δύο τα πιθανά συμπεράσματα για την οντολογία της ανθρωπότητας: 

Α. Ο Θεός σίγουρα υπάρχει κι έφτιαξε τη Γη σαν γιγάντιο escape room και η πυρηνική ενέργεια είναι η λύση του τελευταίου γρίφου – το κλειδί που θα απασφαλίσει την πόρτα της εξόδου και θα αποδράσουμε (με τον ένα ή με τον άλλο τρόπο) από τα δεσμά της θνητότητάς μας. 

Β. Ο Θεός σίγουρα δεν υπάρχει. Αν υπήρχε κι αν είχε έστω και λίγη θεία σοφία, δεν θα φύτευε στην εξίσωση της Γης μια τόσο καταστροφική πιθανότητα. Ή τουλάχιστον θα φρόντιζε να μην υποπέσει στη δική μας αντίληψη. 

Η προσωπικότητα του «πατέρα της ατομικής βόμβας» έχει αποτυπωθεί στην Ιστορία ως αινιγματική και παρεξηγημένη, οπότε δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι για το αν το όπλο που επινόησε ενίσχυσε ή κλόνισε την πίστη του στον Θεό. Ο μετέπειτα βίος και κάποιες στιβαρά διατυπωμένες απόψεις του, όμως, μας πείθουν για το πρώτο. Δύο χρόνια μετά τις εκρήξεις θα παραδεχόταν στο αμερικανικό κογκρέσο ότι έχει «αίμα στα χέρια του» και ότι «ακόμα και με μια λογική τόσο ψυχρή που ούτε η χυδαιότητα ούτε το χιούμορ ούτε οι μεγαλοστομίες μπορούν να ακυρώσουν, είναι βέβαιο ότι οι Πυρηνικοί Φυσικοί έχουν γνωρίσει την αμαρτία. Κι αυτή είναι μια γνώση που δεν μπορούν να διαγράψουν». 

Γεννημένος στις ΗΠΑ και μεγαλωμένος σε εβραϊκή οικογένεια, ο Οπενχάιμερ επέλεξε ως ενήλικος να ακολουθήσει τον δρόμο του Ινδουισμού. Η φράση με την οποία ταυτίστηκε και η οποία συνοδεύει μέχρι σήμερα κάθε βιογραφική αναφορά σ’ εκείνον, είναι ένα απόσπασμα από το ιερό κείμενο της Μπαγκαβάντ-Γκίτα: «Σήμερα είμαι ο θάνατος, ο καταστροφέας των κόσμων». Σε μια από τις διασημότερες ομιλίες του σημείωσε ότι «κάθε φορά που αρνιόμαστε την ύπαρξη του Κακού μέσα μας, απανθρωπίζουμε τον εαυτό μας και του στερούμε όχι μόνο τη δυνατότητα να ελέγξει το δικό του πεπρωμένο, αλλά και κάθε πιθανότητα να διαχειριστεί το Κακό που ενυπάρχει στους άλλους».

Ο άνθρωπος που μετέτρεψε πρώτος την πυρηνική ενέργεια σε όπλο αφιερώθηκε μετά τον Β’ Παγκόσμιο στην εκστρατεία για την αποτροπή της διάδοσης των πυρηνικών όπλων και για τη λελογισμένη χρήση της πυρηνικής ενέργειας συνολικά. Και στην ουσία των επιχειρημάτων του υπήρχε πάντα ένα ηθικό ισοζύγιο. Στο δικό του μυαλό και στη δική του συνείδηση, η πυρηνική ενέργεια δεν μπορούσε να απαλλαγεί από το βάρος του Κακού και των Αμαρτημάτων που είχαν ήδη διαπραχθεί στ’ όνομά της. 

Σήμερα, η ανθρωπότητα είναι υποχρεωμένη να επανεξετάσει με πολύ καθαρό βλέμμα και με απολύτως καθαρή συνείδηση την πυρηνική ενέργεια. Η κλιματική αλλαγή καθιστά εγκληματική την εξάρτησή μας από τα ορυκτά καύσιμα, ενώ οι αναδιαμορφούμενες γεωπολιτικές ισορροπίες έχουν πυροδοτήσει την πιο σοβαρή διεθνή ενεργειακή κρίση των τελευταίων δεκαετιών. Μέσα σ’ αυτό το δυσοίωνο τοπίο, οι ανακοινώσεις που έγιναν τον περασμένο Δεκέμβρη από τους επιστήμονες του Εθνικού Εργαστηρίου Lawrence Livermore στην Καλιφόρνια, ακούστηκαν σαν τα καμπανάκια από το έλκηθρο του Άη-Βασίλη. 

Τα media του πλανήτη αναπαρήγαγαν αστραπιαία τον χαρμόσυνο απόηχό τους και σε διάστημα λίγων μόλις ωρών, αναγνώστες, θεατές, ακροατές και καταναλωτές περιεχομένου σε όλα τα μήκη και πλάτη της Γης, ενημερώθηκαν ότι στην Καλιφόρνια πραγματοποιήθηκε για πρώτη φορά μια αντίδραση πυρηνικής σύντηξης με αποτέλεσμα το καθαρό ενεργειακό κέρδος. 

Μια ενέργεια χωρίς παρενέργειες 

Για την επιστημονική κοινότητα, η πυρηνική σύντηξη είναι μαζί η φιλοσοφική λίθος και το Γκράαλ της εποχής μας: μια διαδικασία μέσω της οποίας μπορεί να παραχθεί άπειρη, καθαρή και ακίνδυνη ενέργεια. Είναι -χοντρικά- ο τρόπος με τον οποίο παράγει ενέργεια ο ήλιος κι εδώ και δεκαετίες, πυρηνικοί επιστήμονες σε όλον τον κόσμο προσπαθούν να τον «μιμηθούν» στα εργαστήριά τους, προκειμένου να μας απαλλάξουν από την εξάρτηση από οποιαδήποτε άλλη μορφή ενέργειας. 

“Η πυρηνική σύντηξη μπορεί όντως να αποτελέσει την καλύτερή μας πιθανότητα στην αναζήτηση νέων, καθαρότερων και ασφαλέστερων πηγών ενέργειας”

Οι Αμερικανοί του Lawrence Livermore ανακοίνωσαν ότι τα κατάφεραν – έκοψαν πρώτοι το νήμα σ’ αυτήν την κούρσα, το τέλος της οποίας μπορεί να αποτελέσει μια νέα αρχή για την ανθρωπότητα. Τι πραγματικά, όμως, σημαίνει αυτή η επιτυχία και πόσο κοντά είμαστε στην αξιοποίησή της για την ηλεκτροδότηση και τη θέρμανση πχ των σπιτιών μας; Μπορεί η πυρηνική σύντηξη να δώσει την οριστική λύση στο ενεργειακό πρόβλημα σε παγκόσμια κλίμακα; Η δρ. Κωνσταντίνα Μεργιά, διευθύντρια ερευνών του Εθνικού Κέντρου Έρευνας Φυσικών Επιστημών «Δημόκριτος», εκτιμά ότι -υπό προϋποθέσεις και σε βάθος χρόνου- η πυρηνική σύντηξη μπορεί όντως να αποτελέσει την καλύτερή μας πιθανότητα στην αναζήτηση νέων, καθαρότερων και ασφαλέστερων πηγών ενέργειας. 

«H πυρηνική σύντηξη», εξηγεί η κ. Μεργιά, «είναι η φυσική διαδικασία με την οποία ο ήλιος και τα αστέρια παράγουν την ενέργεια που εκπέμπουν. Σε αυτή τη διαδικασία πυρήνες ελαφρών ατόμων συνενώνονται για να δημιουργήσουν έναν βαρύτερο πυρήνα, απελευθερώνοντας μεγάλη ποσότητα ενέργειας». Όπως υπογραμμίζει, «η πυρηνική σύντηξη έχει όντως τη δυνατότητα να αποτελέσει μια καθαρή, ασφαλή και άφθονη πηγή ενέργειας για τις μελλοντικές γενιές. Καθαρή γιατί δεν παράγονται αέρια θερμοκηπίου, όπως διοξείδιο του άνθρακα. Ασφαλή γιατί δεν μπορεί να τεθεί εκτός ελέγχου με καταστροφικές συνέπειες. Και άφθονη γιατί απαιτεί μικρές ποσότητες καυσίμου, υδρογόνο και τα ισότοπά του τα οποία μπορούν να παραχθούν από το  θαλασσινό νερό ή από το λίθιο μέσω κλειστού κύκλου αντιδράσεων σύντηξης». 

Η ενέργεια που παράγεται στους πυρηνικούς σταθμούς του πλανήτη από τη δεκαετία του 1950 μέχρι και σήμερα, είναι προϊόν της σχάσης, του διαχωρισμού βαρέων πυρήνων όπως οι πυρήνες ουρανίου. Η σύντηξη είναι το αντίθετο της σχάσης: μια διαδικασία κατά την οποία πυρήνες ελαφρών ατόμων συνενώνονται, απελευθερώνοντας μεγάλη ποσότητα ενέργειας. Αέρια του θερμοκηπίου δεν εκλύονται σε καμία από τις δύο διαδικασίες, αλλά κατά τη σχάση παράγονται επικίνδυνα ραδιενεργά απόβλητα, η διαχείριση των οποίων έχει αποδειχθεί τεράστιο άχθος, αφού πρέπει να φυλάσσονται σε ασφαλείς εγκαταστάσεις για εκατομμύρια χρόνια. Όπως εξηγεί η κ. Μεργιά, στη σύντηξη δεν υφίσταται αυτό το πρόβλημα: «Tα ραδιενεργά απόβλητα είναι πολύ μικρού όγκου και πολύ μικρής ζωής. Επιπλέον, η αντίδραση της σύντηξης είναι εγγενώς ασφαλής, δηλαδή δεν μπορεί να τεθεί εκτός ελέγχου με αρνητικές συνέπειες για την ασφάλεια». 

“Πυρηνική σύντηξη: παράγει πολύ μικρού όγκου απόβλητα, η αντίδρασή της είναι ασφαλής και δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί για πυρηνικά όπλα”

Το τρίτο πλεονέκτημα της σύντηξης στον τομέα της ασφάλειας, είναι ότι δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την παραγωγή όπλων. Αν υποθέσουμε ότι ως ανθρωπότητα είμαστε στο κατώφλι μιας νέας πυρηνικής εποχής, μπορούμε να αισιοδοξούμε ότι αυτή δεν θα σκιάζεται μονίμως από οριακές ισορροπίες του τρόμου και την απειλή ενός πυρηνικού ολέθρου. Η σύντηξη υπόσχεται ότι στο μέλλον δεν θα υπάρξουν ούτε νέες Χιροσίμες ούτε νέα Τσέρνομπιλ. 

Επιπλέον, διατηρεί ζωντανή την ελπίδα για φθηνή και άφθονη ενέργεια για όλους. Χωρίς μονοπώλια, χωρίς εξαρτήσεις και χωρίς κάθε είδους εκβιασμούς από και προς τις αγορές, που δημιουργούν επίπλαστες κρίσεις. Αυτό, γιατί «για τη σύντηξη χρησιμοποιούνται ως καύσιμα ισότοπα του υδρογόνου, το δευτέριο και το τρίτιο. Το δευτέριο μπορεί να ληφθεί από το θαλασσινό νερό, ενώ το τρίτιο να παραχθεί από το λίθιο  μέσω ενός κλειστού κύκλου ανατροφοδότησης στον αντιδραστήρα σύντηξης. Επομένως, το καύσιμο είναι και άφθονο και μικρού κόστους». Το Υπουργείο Ενέργειας των ΗΠΑ, στη δική του ανακοίνωση μετά τις ανακοινώσεις του Ινστιτούτου Livermore, ανέφερε χαρακτηριστικά ότι ένα φλιτζάνι υδρογόνου αρκεί για να καλύψει τις ενεργειακές ανάγκες ενός νοικοκυριού για έναν αιώνα. 

Από το εργαστήριο στον θερμοσίφωνα 

Λόγω επικαιρότητας, αλλά κι επειδή πραγματικά σχετίζεται με κάτι που μας αφορά όλους άμεσα και πρακτικά, η επιτυχία του National Ignition Facility του Εθνικού Εργαστηρίου Lawrence Livermore σχολιάστηκε με ενθουσιασμό και συνοδεύτηκε από θριαμβευτικές προβλέψεις για την εφαρμογή της σύντηξης σε εμπορικές χρήσεις μεγάλης κλίμακας, στην παραγωγή ενέργειας που θα ηλεκτροδοτεί τα σπίτια μας, τις επιχειρήσεις, τα μέσα μεταφοράς. Στην πραγματικότητα, όμως, πρόκειται για μια εργαστηριακή επιτυχία. Σπουδαία αναμφίβολα, αλλά το βεληνεκές της είναι αυτό ενός επιστημονικού πειράματος. Όπως εξήγησε χαριτολογώντας ο Τζέρεμι Τσίτεντεν, διευθυντής του Κέντρου Μελετών Αδρανειακής Σύντηξης στο Imperial College του Λονδίνου, «η ενέργεια που έχει παραχθεί μέχρι σήμερα μέσω της πυρηνικής σύντηξης αρκεί για να ζεσταθούν περίπου 10 ηλεκτρικοί βραστήρες με νερό». 

Για να φτάσουμε να μιλάμε για βιομηχανική χρήση της ενέργειας που παράγεται από τη σύντηξη, θα πρέπει το ισοζύγιο της εξερχόμενης ενέργειας προς την εισερχόμενη κατά τη διαδικασία, να ξεπερνά το 1000% κι αυτό να συμβαίνει σε βάθος ενός ικανού χρονικού διαστήματος και όχι για μία στιγμή ή για μερικά δευτερόλεπτα που διαρκεί ένα πείραμα. Στην Εθνική Εγκατάσταση Ανάφλεξης του Lawrence Livermore, ένα σύστημα από 192 λέιζερ βομβάρδισε έναν κύλινδρο με παγωμένο υδρογόνο επί 100 περίπου τρισεκατομμυριοστά του δευτερολέπτου με ενέργεια 2,05 megajoule και η ροή νετρονίων που προκλήθηκε απελευθέρωσε ενέργεια 2,5 megajoule. Το θετικό ισοζύγιο, δηλαδή ήταν της τάξης του 120%. Πριν φτάσουμε να συζητάμε για μεγάλες μονάδες και σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής, θα πρέπει αυτό το ποσοστό να δεκαπλασιαστεί και το κόστος της παραγωγής του να ελαττωθεί σημαντικά. Το γλαφυρό παράδειγμα εδώ δόθηκε από τους ίδιους τους φυσικούς του Livermore: «είναι μια διαφορά μεγέθους αντίστοιχη αυτής του ανάμματος ενός σπίρτου με την κατασκευής μιας τουρμπίνας αεροσκάφους». 

Επιπλέον, θα πρέπει να βρεθεί τρόπος η ενέργεια που παράγεται από τη σύντηξη να συλλέγεται και να μεταφέρεται ως ηλεκτρισμός στα δίκτυα ηλεκτροδότησης. Θα χρειαστούν δεκαετίες για να φτάσουμε μέχρι εκεί. Οι περισσότερες προβλέψεις τοποθετούν τον χρονικό ορίζοντα στο 2050, αλλά κάποιοι αισιοδοξούν ότι μετά τις πρόσφατες εξελίξεις -και με δεδομένο ότι στο εξής θα υπάρξει ενδιαφέρον για τη χρηματοδότηση των ερευνών και από ιδιωτικά κεφάλαια- ίσως δούμε κάποιες πρώτες δοκιμές μέσα στη δεκαετία του 2030. 

Πέρα απ’ όλα αυτά, θα χρειαστούν και τεράστιες επενδύσεις στις υποδομές, αφού οι υπάρχοντες σταθμοί παραγωγής πυρηνικής ενέργειας δεν είναι εύκολο να μετατραπούν σε σταθμούς σύντηξης. Όπως σημειώνει η Κωνσταντίνα Μεργιά, «Η παραγωγή ενέργειας μέσω σύντηξης απαιτεί την ανάπτυξη αντιδραστήρων εντελώς διαφορετικής λειτουργίας από αυτή των πυρηνικών εργοστασίων». 

Τα καλά νέα είναι ότι αυτήν τη στιγμή, όλες σχεδόν οι αναπτυγμένες χώρες αλλά και πολλές από τις αναπτυσσόμενες, επενδύουν στον συγκεκριμένο τομέα. Ήδη το 2022, τα ποσά που δαπανήθηκαν σε έρευνες για την πυρηνική σύντηξη ήταν τριπλάσια σε σχέση με τα αντίστοιχα του 2020. Πέρα από τις ΗΠΑ, σε προχωρημένο στάδιο βρίσκονται έργα παραγωγής σύντηξης τόσο στο Ηνωμένο Βασίλειο όσο και στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ τουλάχιστον 10 εταιρείες startup ανά τον κόσμο, εργάζονται για την επίλυση των τεχνολογικών και μηχανολογικών προβλημάτων που θέτει η σύντηξη κι έχουν ήδη ροή χρηματοδότησης. 

Στη Γαλλία κατασκευάζεται ο Διεθνής Θερμοπυρηνικός Πειραματικός Αντιδραστήρας (ITER), για τον οποίο συνεργάζονται 35 κράτη, μεταξύ των οποίων η Κίνα, οι ΗΠΑ, η Ρωσία, η Ινδία, η Ιαπωνία, η Νότια Κορέα και οι χώρες τη Ε.Ε., με την Ελλάδα να έχει ενεργό ρόλο. Στις εγκαταστάσεις του ITER, μάλιστα, δοκιμάζεται μια διαφορετική μέθοδος ενεργοποίησης του υδρογόνου σε σχέση με τα λέιζερ των Αμερικανών, η οποία επιτρέπει και πιο αισιόδοξες προβλέψεις για την εμπορική εκμετάλλευση της σύντηξης. 

Όπως αναλύει η δρ. Μεργιά, «οι επιστήμονες από τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης (συμπεριλαμβανομένων Ελλήνων Επιστημόνων από το Ερευνητικό Κέντρο Φυσικών Επιστημών “Δημόκριτος” καθώς και από Ελληνικά ΑΕΙ) έχουν υιοθετήσει μία διαφορετική επιστημονική προσέγγιση, η οποία είναι πιο ώριμη τεχνολογικά για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας μέσω σύντηξης. Η τεχνολογία αυτή στηρίζεται στη χρήση ισχυρών μαγνητικών πεδίων τα οποία παράγονται από υπεραγώγιμα υλικά (σύντηξη μαγνητικού περιορισμού)». 

Χάρη σ’ αυτήν την τεχνολογία, «ο πειραματικός αντιδραστήρας σύντηξης ITER, ισχύος 500 megawatts, θα παράγει 10 φορές περισσότερη ενέργεια από την ενέργεια που θα καταναλώνει. Επομένως θα αποδείξει ότι η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από τη σύντηξη είναι υλοποιήσιμη και χαμηλού κόστους». Ο αντιδραστήρας αναμένεται να λειτουργήσει σε αρχικό στάδιο το 2027 και θα τεθεί σε πλήρη λειτουργία το 2035. «Τα πειράματα που θα γίνουν», σημειώνει η Κωνσταντίνα Μεργιά, «αποσκοπούν στην κατανόηση της Φυσικής και στην ανάπτυξη τεχνολογιών ώστε να παραχθεί εμπορικά ηλεκτρική ενέργεια από τη σύντηξη. Ο Ευρωπαϊκός οδικός χάρτης για την εμπορική εκμετάλλευση της σύντηξης για παραγωγή ενέργειας προβλέπει ότι το 2050 θα κατασκευαστεί το πρώτο πιλοτικό εργοστάσιο παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας μέσω σύντηξης. Βέβαια το όλο εγχείρημα μπορεί να επιταχυνθεί αν δοθεί επαρκής χρηματοδότηση και οι καλύτεροι επιστήμονες συμμετάσχουν στην προσπάθεια». 

Η κ. Μεργιά τονίζει εμφατικά ότι στην Ελλάδα, εκτός από ερευνητικές δραστηριότητες στη σύντηξη γίνεται προσπάθεια, μέσω διδακτορικών διατριβών, για την εκπαίδευση νέων επιστημόνων, «ώστε να εξασφαλιστεί η μελλοντική συμμετοχή της χώρας στην παραγωγή ενέργειας από τη σύντηξη και στη λειτουργία εργοστασίων ηλεκτρικής παραγωγής από σύντηξη». Και βέβαια, εξυπακούεται ότι «η συμμετοχή της Ελληνικής βιομηχανίας και τεχνολογικών υποδομών στην ερευνητική προσπάθεια παραγωγής ενέργειας μέσω σύντηξης είναι άκρως επιθυμητή και θα επιφέρει σε αυτή άμεσα οφέλη μέσω Ευρωπαϊκής χρηματοδότησης και ανάληψη κατασκευών τόσο στο ITER όσο και σε μελλοντικούς αντιδραστήρες σύντηξης». Πιο συγκεκριμένα, οι ερευνητικές προσπάθειες των ελληνικών ομάδων «αναφέρονται στην Τεχνολογία και Φυσική Σύντηξης και στα υλικά που θα χρησιμοποιηθούν στον αντιδραστήρα σύντηξης», αλλά «η παραγωγή ενέργειας μέσω σύντηξης απαιτεί διεθνείς συνέργειες και συνεργασίες όπως αυτή για την κατασκευή του ΙΤΕR. Υπάρχει αρκετός δρόμος ακόμη να διανυθεί για να είμαστε σε θέση να μιλάμε για εθνικές υποδομές».  

Δύο αντίστροφες μετρήσεις 

Μέχρι πρόσφατα, η κοινοπραξία του ITER έμοιαζε να είναι η πιο προωθημένη πρωτοβουλία στην έρευνα για την πυρηνική σύντηξη, αλλά η ανακοίνωση του Lawrence Livermore ανέτρεψε κάπως τα δεδομένα. Το Bloomberg προέβλεψε ότι σύντομα ο αγγλοσαξωνικός κόσμος θα πάρει σαφές προβάδισμα στον συγκεκριμένο τομέα, ευνοούμενος τόσο από τις καθυστερήσεις που προκαλεί στην ανάπτυξη του ITER η διακρατική γραφειοκρατία, όσο και από τα ιδιωτικά κεφάλαια που αναμένεται να επενδυθούν στις ΗΠΑ, τον Καναδά και το Ηνωμένο Βασίλειο. Ήδη η καναδική General Fusion ανακοίνωσε ότι σχεδιάζει να έχει έτοιμο ένα εργοστάσιο παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας μέσω πυρηνικής σύντηξης στις αρχές της επόμενης δεκαετίας. Η αμερικανική Commonwealth Fusion Systems γνωστοποίησε ότι έχει συγκεντρώσει κεφάλαια για την κατασκευή σταθμού μέχρι το 2025(!), ο οποίος θα λειτουργεί με ενεργειακό ισοζύγιο της τάξης του 10/1. Στη Βρετανία, η First Light Fusion φιλοδοξεί ότι θα έχει στήσει πιλοτικό σταθμό παραγωγής 60 μεγαβάτ μέχρι το 2035. 

“Η πυρηνική σύντηξη υπόσχεται άφθονη καθαρή ενέργεια που θα επιτρέψει στην ανθρωπότητα να πάρει μια βαθιά ανάσα, αλλά μέχρι να συμβεί αυτό, η ανθρωπότητα θα πρέπει να βρει τρόπους να διατηρήσει τα πνευμόνια της ζωντανά”

Ο ανταγωνισμός αναμένεται να επισπεύσει τις εξελίξεις και -πρακτικά- το ρολόι για την πρώτη μονάδα παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας μέσω σύντηξης έχει αρχίσει να μετράει αντίστροφα, αλλά για αποτελέσματα και εφαρμογές μεγάλης κλίμακας θα χρειαστεί να περάσουν τουλάχιστον δύο δεκαετίες. Εν τω μεταξύ, ο χρόνος που έχουμε στη διάθεσή μας για να αναχαιτίσουμε την κλιματική αλλαγή και να αντιστρέψουμε τα δεδομένα σε σχέση με το φυσικό περιβάλλον, είναι πολύ περιορισμένος. «Η πυρηνική σύντηξη δεν πρόκειται να συμβάλει ουσιαστικά στον τομέα της κλιματικής κρίσης για τα επόμενα 20, ίσως και 30 χρόνια», προειδοποιεί ο Τζούλιο Φρίντμαν, πρώην επικεφαλής τεχνολόγος ενέργειας στο Lawrence Livermore και διευθυντής σήμερα της Carbon Direct. 

Εν τω μεταξύ, θα πρέπει να έχουμε ήδη επιτύχει σημαντική πρόοδο στη μείωση των εκπομπών αερίων θερμοκηπίου και να έχουμε πιάσει τους πρώτους στόχους για τη βιωσιμότητα του πλανήτη. Η σύντηξη υπόσχεται άφθονη καθαρή ενέργεια που θα επιτρέψει στην ανθρωπότητα να πάρει μια βαθιά ανάσα, αλλά μέχρι να συμβεί αυτό, η ανθρωπότητα θα πρέπει να βρει τρόπους να διατηρήσει τα πνευμόνια της ζωντανά. Είμαστε υποχρεωμένοι να συνεχίσουμε να επενδύουμε στις εναλλακτικές πηγές ενέργειας, οι οποίες έτσι κι αλλιώς μπορούν να αξιοποιηθούν στο μέλλον ως συμπληρωματικές της σύντηξης. 

Η δρ. Κωνσταντίνα Μεργιά το θέτει ως εξής: «Οι εναλλακτικές πηγές ενέργειας όπως η αιολική και η ηλιακή δεν είναι σε θέση να καλύψουν τις όλο και αυξανόμενες ενεργειακές ανάγκες της ανθρωπότητας, αλλά πρέπει να αποτελούν μέρος του ενεργειακού μίγματος. Μπορούν και πρέπει να λειτουργήσουν παράλληλα με τη σύντηξη. Έτσι κι αλλιώς, τα σημερινά βεβαιωμένα πλανητικά αποθέματα σε ορυκτά καύσιμα αναμένεται να εξαντληθούν μέσα στα επόμενα 60 με 100 χρόνια. Αυτό σημαίνει ότι για τη διατήρηση της ενεργειακής βιωσιμότητας του ανθρώπινου είδους απαιτείται μια διαφορετική ενεργειακή λύση από εκείνη που εφαρμόζεται τα τελευταία εκατό τουλάχιστον χρόνια στον πλανήτη μας». Ακούγεται περίπου διαστροφικό το ότι η λύση αυτή είναι η πυρηνική ενέργεια, η ίδια που στη συνείδηση του Ρόμπερτ Οπενχάιμερ σπιλώθηκε με αμαρτίες που δεν γίνεται να διαγραφούν, αλλά ίσως η σύντηξη της δώσει την ευκαιρία να εξιλεωθεί μια για πάντα. 

The post Πυρηνική σύντηξη: Μύθοι και πραγματικότητες για τη φθηνή και άφθονη ενέργεια appeared first on 2045.gr.

Στις αρχές του Νοέμβρη του 2022 γράφτηκε ένα σημαντικό κεφάλαιο της ανθρώπινης Ιστορίας. Για την ακρίβεια, γράφτηκε το πρώτο κεφάλαιο της ανθρώπινης Ιστορίας, αφού μια ομάδα αρχαιολόγων ανακάλυψε την παλαιότερη φράση που αποτυπώθηκε ποτέ με τη χρήση αλφαβήτου. 

Τυπικά, η Ιστορία ενός λαού -κάθε λαού- ξεκινά όταν ανακαλύπτει τη γραφή. Οτιδήποτε δημιούργησε πριν τη γραφή, όλος ο πολιτισμός που πρόλαβε να χτίσει, να αναθεωρήσει ή να γκρεμίσει, περνά αυτομάτως στην προϊστορία από τη στιγμή που καταφέρνει να αποτυπώσει τη γλώσσα του με σύμβολα πάνω σε κάποια φυσική ή τεχνητή επιφάνεια. 

Οι αρχαιολόγοι και οι γλωσσολόγοι συμφωνούν -με βάση τις ανακαλύψεις που έχουν γίνει μέχρι σήμερα- ότι το αρχαιότερο αλφάβητο του κόσμου επινοήθηκε γύρω στο 1800 πΧ από σημιτικές φυλές οι οποίες εξέλιξαν και απλοποίησαν το σύστημα γραπτής επικοινωνίας των αρχαίων Αιγυπτίων. Το περίφημο χαναναϊκό αλφάβητο παρέμεινε σε αποκλειστική χρήση από τους τοπικούς πληθυσμούς για αρκετούς αιώνες, μέχρι την εποχή που το παρέλαβαν οι Φοίνικες και προέβησαν στις τροποποιήσεις που επέτρεψαν τη διάδοσή και την καθιέρωσή του σε όλη τη νοτιοανατολική Μεσόγειο της εποχής του Σιδήρου. Αυτό το αλφάβητο, των Φοινίκων, αποτέλεσε αργότερα τη βάση για το Αραμαϊκό, το Ελληνικό και το Λατινικό αλφάβητο, πάνω στα οποία χτίστηκαν οι περισσότερες ευρωπαϊκές γλώσσες, καθώς και οι αραβικές και μεσανατολικές. 

Στις αρχές του Νοέμβρη, οι αρχαιολόγοι και οι γλωσσολόγοι ανακάλυψαν μια φράση γραμμένη στο αρχαϊκό χαναναϊκό αλφάβητο η οποία κατά πάσα πιθανότητα είναι παλαιότερη απ’ όλες τις άλλες επιγραφές που έχουν έρθει στο φως. Μια φράση που αυτομάτως χαρακτηρίστηκε ως η πρώτη γραπτή πρόταση στην ιστορία της ανθρωπότητας. Ήταν χαραγμένη πάνω σε μια χτένα και -κακώς ίσως- δεν ήταν αυτή που θα περιμέναμε. 

Οι πρώτες λέξεις 

«Είδε αυτός ο χαυλιόδοντας να ξεριζώσει τις ψείρες από τα μαλλιά και τα γένια». Αυτή ήταν η φράση. Ένας Χαναναίος αρκετά εύπορος ώστε να προμηθευτεί μια εισαγόμενη χτένα από ελεφαντοστούν (δεν υπήρχαν ελέφαντες στη Γη Χαναάν την εποχή του Χαλκού) χάραξε πάνω της την αγωνία και την ευχή του: να απαλλαγεί από τις καταραμένες ψείρες που τον ταλαιπωρούσαν. 

Η χτένα έχει μήκος 3.5 εκατοστά και πλάτος 2.5 εκατοστά και ανακαλύφθηκε το 2107 από την ομάδα του καθηγητή αρχαιολογίας Γιόσεφ Γκαρφίνκελ στην ανασκαφή της αρχαίας Λαχίς, της δεύτερης πιο σημαντικής πόλης της Ιουδαίας κατά τη δεύτερη χιλιετία προ Χριστού. Οι προσπάθειες των αρχαιολόγων να τη χρονολογήσουν με άνθρακα 14 απέβησαν άκαρπες, αλλά υπολογίζεται ότι είναι ένα αντικείμενο που κατασκευάστηκε γύρω στο 1700 π.Χ. Τα δόντια της χτένας είναι σπασμένα, αλλά από τις ρίζες τους συμπεραίνουμε ότι είχε έξι μεγάλα και αραιά δόντια στη μία της πλευρά και 14 μικρά και πυκνά στην άλλη, τα οποία χρησίμευαν για την απομάκρυνση των ψειρών και των αυγών τους. Στην επιφάνεια της χτένας, μάλιστα, εντοπίστηκαν υπολείμματα από την εξωτερική μεμβράνη που καλύπτει τις ψείρες όταν ακόμα βρίσκονται στο στάδιο της νύμφης. 

Η επιγραφή παρατηρήθηκε από τους επιστήμονες μόλις τον περασμένο Δεκέμβρη και η μετάφρασή της δημοσιεύθηκε στις αρχές Νοεμβρίου στην Αρχαιολογική Επιθεώρηση της Ιερουσαλήμ. Αποτελείται από επτά λέξεις και σύμφωνα με τον δρ Γκαρφίνκελ, «αποτυπώνει μια πολύ ανθρώπινη κατάσταση. Ας μην ξεχνάμε ότι τότε δεν υπήρχαν σπρέι, φάρμακα και σαμπουάν για τις ψείρες. Η χτένα ήταν το μοναδικό όπλο των ανθρώπων στον πόλεμο με τα παράσιτα της κεφαλής». Για τον Κρίστοφερ Ρόλστον, καθηγητή σημιτικών γλωσσών στο πανεπιστήμιο Τζορτζ Ουάσιγκτον, «το γεγονός ότι η επιγραφή έχει να κάνει με την καθημερινή ζωή είναι πολύ συναρπαστικό. Μας υπενθυμίζει ότι οι ψείρες αποτελούν ένα διαχρονικό πρόβλημα για την ανθρωπότητα και μας διαβεβαιώνει ότι πρόκειται για έναν μπελά που απασχολούσε εξίσου τους πλούσιους και διάσημους του αρχαίου κόσμου. Οι περισσότερες χτένες εκείνης της περιόδου φτιάχνονταν από ξύλο ή κόκκαλα ζώων. Το ελεφαντόδοντο ήταν ένα εισαγόμενο είδος πολυτελείας το οποίο προοριζόταν μόνο για τους προνομιούχους». 

Κάποιοι ίσως διαφωνήσουν με τον καθηγητή Ρόλστον ως προς το πόσο συναρπαστικές είναι οι ψείρες, αλλά η σκέψη ότι απέναντί τους όλοι είμαστε ίσοι θα ανακουφίσει τους περισσότερους. Οι πλούσιοι και οι φτωχοί ξύνονται το ίδιο όταν τα κρανία τους γίνονται ξενιστές για αρθρόποδα, σ’ αυτά δεν χωράνε οπαδικά. Απ’ την άλλη, βέβαια, φαντάζει και κάπως απογοητευτικό το ότι η μήτρα της γραπτής γλώσσας -όλων των γλωσσών-  είναι μια ταπεινή επίκληση ενάντια στις ψείρες. Γι’ αυτό άραγε επινοήθηκε η γραφή; Για να κληροδοτηθούν στην αιωνιότητα ταπεινές, ανάξιες, ενίοτε και άβολες στιγμές της εκάστοτε ασήμαντης καθημερινότητας; Η απάντηση είναι «ναι» ή, εν πάσει περιπτώσει, «και ναι και όχι». Σε κάθε περίπτωση, η γραφή γεννήθηκε για πρακτικούς λόγους. Για να διευκολύνει την επικοινωνία και τις συνεννοήσεις ως επέκταση της ομιλίας, αλλά και για την καταγραφή αγαθών που διακινούνταν μέσω του εμπορίου ή αποθηκεύονταν σε κελάρια και αποταμιευτήρες. Στα σωζόμενα έπη της Μεσοποταμίας για τον Ένμερκαρ, αναφέρεται ότι ο μυθικός Σουμέριος βασιλιάς έγινε ο πρώτος που αποτύπωσε λέξεις σε πηλό, γιατί ο αγγελιοφόρος του δεν μπορούσε να μεταφέρει με ακρίβεια ένα μήνυμά του. 

Ακόμα και στα συστήματα γραφής που προηγήθηκαν του αλφαβήτου, στα εικονογλυφικά της Μεσοποταμίας, της αρχαίας Αιγύπτου και της Κίνας, οι πρώτες αποτυπώσεις αφορούν αγαθά πρώτης ανάγκης ή προορισμένα για εμπορική συναλλαγή. Οι Κιπού Καμαγιόκ, οι «γραφείς» των πολιτισμών της Μεσοαμερικής, αιώνες πριν την επινόηση των ιερογλυφικών των Ίνκας σημείωναν με κόμπους σε χοντρές κλωστές και κορδόνια τις ποσότητες των σιτηρών και άλλων ειδών που βρίσκονταν αποθηκευμένες σε ναούς και ανάκτορα. 

Ταπεινά, άλλωστε, ήταν και τα κίνητρα της επινόησης της γλώσσας αυτής καθαυτής, του προφορικού δηλαδή λόγου. Αυτό τουλάχιστον έδειξε η πιο εκτενής σχετική μελέτη που πραγματοποιήθηκε το 2013 από το πανεπιστήμιο του Ρέντινγκ. Η μέθοδος που ακολούθησαν οι γλωσσολόγοι του βρετανικού πανεπιστημίου είναι σίγουρα αμφιλεγόμενη, αλλά ποια μέθοδος θα μπορούσε να θεωρηθεί έγκυρη σε μια αναζήτηση για την αρχαιότερη λέξη του προφορικού λόγου; Στο Ρέντινγκ, τέλος πάντων, χρησιμοποίησαν ένα στατιστικό μοντέλο για να συγκρίνουν επτά ομάδες γλωσσών και να εντοπίσουν σ’ αυτές λέξεις που μοιάζουν ηχητικά κι έχουν το ίδιο ή παραπλήσιο νόμημα. Η έρευνα κατέληξε στην καταγραφή 23 «υπερσυντηρημένων» συγγενών λέξεων, οι οποίες εμφανίζονται με παραπλήσια συχνότητα σε τουλάχιστον τέσσερα από τα επτά γλωσσικά συστήματα που μελετήθηκαν. Για τους επιστήμονες, αυτές οι λέξεις είναι πολύ πιθανό να συγκαταλέγονται στις πρώτες που ξεστόμισαν ανθρώπινα όντα. Πρωτακούστηκαν στο τέλος της εποχής των παγετώνων, πριν από 15.000 χρόνια, και η ηχητική τους ομοιότητα οδηγεί στο συμπέρασμα ότι μπορεί να προέρχονται από μια ενιαία πρωτοευρασιατική γλώσσα.  

Στον κατάλογο των πρώτων αυτών λέξεων υπάρχουν αντωνυμίες, αρνητικά και καταφατικά μόρια, αλλά και μερικές πιο συγκεκριμένες έννοιες όπως η «μητέρα», η «φωτιά», το «μαύρο», το «χέρι», οι «στάχτες». Οι γλωσσολόγοι του Ρέντινγκ συμπέραναν ότι οι πρώτες φράσεις που ειπώθηκαν από ανθρώπινα στόματα, όπως ακριβώς και οι πρώτες που γράφτηκαν από ανθρώπινα χέρια, αφορούσαν λειτουργικά ζητήματα ή προειδοποιήσεις για φωτιά, επίθεση ενός άγριου ζώου ή κάποιου είδος κίνδυνο. Τα έπη, το μέλος, τα επιγράμματα και τα ωραία μεγάλα λόγια μπήκαν στη γραμματεία μας πολύ αργότερα. Εν αρχή ήσαν οι λόγοι επιβίωσης.  

Η τελευταία λέξη 

Στα σχεδόν 4000 χρόνια που έχουν παρέλθει από την επινόηση του πρώτου συστήματος γραφής, η γραφή εξελίχθηκε με συναρπαστικούς τρόπους και προς απίθανες κατευθύνσεις και αποτέλεσε το βασικό εργαλείο για τη δημιουργία του πνευματικού πολιτισμού, για την απογείωση του υλικού πολιτισμού, ενώ ευθύνεται αποκλειστικά για τη δημιουργία του συλλογικού συνειδητού της ανθρωπότητας. Είμαστε άνθρωποι γιατί κουβαλάμε την κληρονομιά των ανθρώπων που υπήρξαν πριν από μας. 

“Στα 4000 χρόνια από το πρώτο σύστημα γραφής η γραπτή γλώσσα δεν ακολούθησε γραμμική πορεία και η δική μας εποχή είναι μια ακόμα σοβαρής δοκιμασίας της”

Σε όλο αυτό το διάστημα, η γραπτή γλώσσα δεν ακολούθησε γραμμική πορεία. Πέρασε τα πάνω της και τα κάτω της και γνώρισε περιόδους φοβερής παρακμής ακόμα και μετά τη διάδοση και την καθιέρωσή της ως το απόλυτο εργαλείο επίδειξης της ανθρώπινης σκέψης και ικανότητας. Στον ευρωπαϊκό Μεσαίωνα για παράδειγμα, η φιλολογική και λογοτεχνική παραγωγή ήταν σαφώς μικρότερης έκτασης και μικρότερου ποιοτικού μεγέθους απ’ ό,τι στα κλασικά, στα ελληνιστικά ή στα ρωμαϊκά χρόνια. 

Και η δική μας εποχή είναι απ’ αυτές που υποβάλλουν τον γραπτό λόγο σε σοβαρή δοκιμασία. Η εικόνα κερδίζει συνεχώς έδαφος στο κρίσιμο πεδίο της αφήγησης (το ποτάμι του streaming έχει πλημμυρίσει τα πάντα και δεν φαίνεται να γυρίζει πίσω), ενώ πλέον απειλείται σοβαρά η πρωτοκαθεδρία της γραφής ακόμα και στον θεμελιώδη τομέα της γραπτής επικοινωνίας. Emoji και GIF έχουν ενταχθεί οργανικά στην καθημερινή μας ανταλλαγή μηνυμάτων, ενώ τα φωνητικά μηνύματα έχουν ήδη βολέψει όλους όσοι περνούν πολλές ώρες στο αυτοκίνητό τους ή απλώς βαριούνται να πληκτρολογούν στο κινητό ή το tablet τους. 

Ήδη, αρκετοί διακεκριμένοι γλωσσολόγοι και κοινωνιολόγοι έχουν προειδοποιήσει (κάποιοι και σε δραματικούς τόνους) ότι η γραφή βρίσκεται σήμερα σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι. Ο Γάλλος φιλόσοφος Νταν Σπερμπέρ τόλμησε να εκτιμήσει μόλις τον Οκτώβρη του 2001, σε συνέδριο που συνδιοργάνωσε η Ευρωπαϊκή Ένωση με το Ίδρυμα Πομπιντού, ότι «η επανάσταση της πληροφορίας και η τεχνολογία των επικοινωνιών ίσως καταστήσουν -σύντομα κιόλας- τη γραφή ένα απολίθωμα του παρελθόντος». Στην εισήγησή του σε εκείνο το συνέδριο, ο Σπερμπέρ υπογράμμισε ότι δεν «προφητεύει» κάποιο μακάβριο τέλος για τη γλώσσα συνολικά, αλλά ότι απλώς προβάλλει στο μέλλον τα στοιχεία που μας παρέχουν τα εργαλεία που έχουν αναπτυχθεί για τη μελέτη των γνωστικών και κοινωνικών επιστημών. 

Άλλοι, όπως ο Ουίλιαμ Κρόσμαν (φιλόσοφος και συγγραφέας του βιβλίου «Η Επερχόμενη Εποχή των Ομιλούντων Υπολογιστών»), προοιωνίζονται το οριστικό τέλος όχι μόνο της γραφής όσο και της ανάγνωσης. «Οι ιστορικοί του μέλλοντος θα αντιμετωπίζουν και τις δύο αυτές πρακτικές σαν μια παρένθεση στην ανθρώπινη Ιστορία», σημειώνει εμφατικά, διευκρινίζοντας πως «Όταν θα μπορούμε όλοι να έχουμε πρόσβαση σε τράπεζες προφορικο-ακουστικών πληροφοριών, οι ομιλούντες υπολογιστές θα καταστήσουν δυνατή την αντικατάσταση του συνόλου της γραπτής γλώσσας από την ομιλούμενη γλώσσα». Το πόνημα του Κρόσμαν εκδόθηκε το 1999, όταν ακόμα δεν υπήρχαν μετατροπείς φωνής σε κείμενο, οπότε κατά τα γραφόμενά του σήμερα έχουμε ήδη κάνει ένα σημαντικό βήμα προς αυτό το άγραφο μέλλον. Όπως περιέγραφε τότε, «σύντομα θα μπορούμε να αποθηκεύουμε και να ανασύρουμε πληροφορίες μιλώντας, ακούγοντας και βλέποντας εικόνες και γραφικά – όχι κείμενα. Όλο αυτό θα μοιάζει με γιγάντιο βήμα προς το παρελθόν, αφού κατά κάποιον τρόπο θα επιστρέψουμε στον προφορικό πολιτισμό, με τη διαφορά ότι αυτός πλέον θα στηρίζεται στα στιβαρά και αποτελεσματικά θεμέλια της τεχνολογίας». 

Η επιχειρηματολογία όσων διαβλέπουν ένα κοντινό ή μακρινό τέλος της γραφής στηρίζεται στο ότι είναι μια αρκετά δύσκολη επίκτητη ιδιότητα που προϋποθέτει διδασκαλία. Τα παιδιά μαθαίνουν να μιλούν μόνα τους. Δεν χρειάζεται να πάμε στο σχολείο για να κατακτήσουμε την ομιλία, ο προφορικός λόγος ενυπάρχει μέσα μας ως προδιάθεση. Ο γραπτός λόγος, αντίθετα, είναι ένα τεχνητό σύστημα αποτύπωσης της ομιλίας που διέπεται από κανόνες που απαιτούν εκμάθηση, απομνημόνευση και εξάσκηση. Οι άνθρωποι μιλούσαν κι επικοινωνούσαν προφορικά πολλές χιλιετίες πριν την επινόηση της γραφής. Και για αρκετούς αιώνες μετά την επινόησή της, η γραφή (και κατά συνέπεια η ανάγνωση) ήταν κάτι που αφορούσε πολύ λίγους. Την ελίτ, τους προνομιούχους ή τους επαγγελματίες της εξειδικευμένης συντεχνίας: γραφείς, γραμματείς, λειτουργούς του κράτους κλπ. Η καταπολέμηση του αναλφαβητισμού είναι ένας στόχος που τέθηκε πρόσφατα μόλις από τις κοινωνίες και κανείς δεν μπορεί να καυχηθεί ότι έχει επιτευχθεί 100%. Ακόμα και σήμερα υπάρχουν σύγχρονα κράτη, που συγκαταλέγονται στον ανεπτυγμένο κόσμο, με σοκαριστικά ποσοστά αναλφαβητισμού στον πληθυσμό τους.  

Η ιστορική κοινωνιολογία έχει συμπεράνει ότι η γραφή και η ανάγνωση διαδόθηκαν για δύο βασικούς λόγους: Επειδή στο πέρασμα των αιώνων αποδείχθηκε ότι ήταν δεξιότητες που τα οφέλη τους ήταν σημαντικότερα από το κόστος της απόκτησής τους για όλο και περισσότερους ανθρώπους. Κι επειδή το κόστος τους σταματά στην εκμάθηση. Από εκεί και πέρα, η χρήση τους είναι δωρεάν και μπορεί να γίνεται στο διηνεκές, παράλληλα με άλλες δραστηριότητες. Αν αυτός ο λόγος οφέλους – κόστους ανατραπεί ή τείνει να γίνει οριακός, οι άνθρωποι θα αρχίσουν να γράφουν και να διαβάζουν λιγότερο. Αυτό ακριβώς συνέβαινε στην αρχαιότητα, όταν οι επιγραφές χαράσσονταν σε πέτρες ή σε πηλό και αυτό μπορεί να ξανασυμβεί αν οι άνθρωποι αρχίσουν να χρησιμοποιούν λιγότερο τη γραφή: θα παράγονται λιγότερα κείμενα και -συνεπώς- θα λιγοστέψουν και οι αναγνώστες τους. 

Τα φωνητικά μηνύματα είναι ένας τρόπος για να παράγονται λιγότερα κείμενα. Οι μετατροπείς της φωνής σε κείμενο είναι ένας τρόπος να παράγονται πολλά κείμενα, αλλά χωρίς τη διαμεσολάβηση της γραφής. Η υπαγόρευση, ας μην ξεχνάμε, είναι μια προαιώνια πρακτική που επιβιώνει ως τις μέρες μας, είτε για λόγους ταχύτητας, είτε ως επιβολή εξουσίας (ο διευθυντής υπαγορεύει στη γραμματέα του), είτε ως αναγκαιότητα (ο Μίλτον υπαγόρευσε τον αριστουργηματικό «Χαμένο Παράδεισο» όταν πλέον είχε χάσει την όρασή του). Όταν η τεχνολογία μετατροπής της φωνής σε κείμενο και του κειμένου σε φωνή τελειοποιηθεί, τα οφέλη της γραφής θα έχουν πρακτικά εξανεμιστεί. Η μετατρεπόμενη ομιλία θα κάνει όλες τις δουλειές του κειμένου και μάλιστα πιο γρήγορα και χωρίς κόπο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν ήδη οι συσκευές που λειτουργούν με φωνητικές εντολές. Είναι απλώς θέμα χρόνου όλα τα μηχανήματα και τα εργαλεία να αποκτήσουν αυτήν τη δυνατότητα.

“Τα είδη γραφής που είναι πιο πιθανό να επιβιώσουν είναι τα δύο άκρα της: η απλοϊκή και η περίπλοκη”

Αυτό που υποστηρίζει ο Σπερμπέρ είναι ότι σε ένα όχι και τόσο μακρινό μέλλον η γραφή δεν αποκλείεται να καταλήξει μια περιττή δεξιότητα, η απόκτηση της οποίας θα προϋποθέτει πάντα ένα σημαντικό οικονομικό και χρονικό κόστος (διδασκαλία – εκμάθηση). Γραπτά κείμενα βεβαίως θα συνεχίσουν να υπάρχουν για πολύ καιρό, μπορεί και για πάντα, αλλά θα προορίζονται για δύο μόνο χρήσεις. Η πρώτη είναι η σηματοδότηση δρόμων και η αποτύπωση ενδείξεων, οδηγιών κλπ και θα αφορά τον γενικό πληθυσμό: Μια πινακίδα μπορεί να πιάνει χώρο, αλλά διαβάζεται πιο γρήγορα απ’ ό,τι ακούγεται και βοηθά στον περιορισμό της ηχορύπανσης και στην πρόκληση χασμωδίας (φανταστείτε πόσες φορές θα έπρεπε να ακούγεται ένα «Stop» που απευθύνεται σε πεζούς που θέλουν να διασχίσουν έναν πολυσύχναστο δρόμο σε ώρα αιχμής). Εξυπακούεται ότι αυτό το τυπικό γράψιμο μπορούν να το κάνουν οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές, επιτρέποντας στον γενικό πληθυσμό να γλιτώσει την εκμάθηση της γραφής και να περιοριστεί στην απόκτηση της δεξιότητας της ανάγνωσης, η οποία είναι και πιο εύκολη και πιο χρήσιμη. Εννοείται, επίσης, ότι στη σύγχρονη παγκοσμιοποιημένη κοινωνία τα σύμβολα και οι εικόνες θα αντικαθιστούν καθημερινά όλο και περισσότερες λέξεις που προορίζονται για δημόσια χρήση, αφού ως κώδικες είναι πιο εύκολα αναγνωρίσιμοι από ανθρώπους που συνυπάρχουν στο ίδιο μέρος αλλά προέρχονται από διαφορετικές κουλτούρες. 

Το δεύτερο είδος γραφής που μπορεί να επιβιώσει μαζί με την πολύ απλοϊκή, είναι η πολύ περίπλοκη – η ποίηση και η λογοτεχνία. Αυτό, γιατί ο βαθμός δυσκολίας που έτσι κι αλλιώς έχει το γράψιμο και ο χρόνος που απαιτείται για την πραγματοποίηση της διαδικασίας της γραφής, επιτρέπουν στους συγγραφείς (και την ίδια στιγμή τους «αναγκάζουν») να επενδύουν περισσότερη σκέψη και συγκέντρωση στον Λόγο τους, κάτι το οποίο εν προκειμένω είναι και το ζητούμενο. Εννοείται ότι αυτού του είδους η γραφή και η ανάγνωση θα αφορούν στο πέρασμα των γενεών όλο και λιγότερους. Τους πιο προνομιούχους, ίσως. Αυτούς που θα έχουν τα χρήματα αλλά και την πολυτέλεια του χρόνου να διδαχθούν και να απολαύσουν την υψηλή γραφή και ανάγνωση. 

Αν συμβούν όλα αυτά, αν όντως το γράψιμο αντικατασταθεί ολοκληρωτικά από ψηφιακά εργαλεία αμφίδρομης μετατροπής της φωνής, η γραφή θα συνεχίσει μεν να υπάρχει, αλλά θα υποβιβαστεί σε κάποιου είδους «γλώσσα μηχανής». Άγνωστη στους πολλούς, θα λειτουργεί σαν κώδικας προγραμματισμού ο οποίος θα μεσολαβεί στη μετατροπή των φωνητικών εντολών σε γράμματα ή εικόνες και τούμπαλιν. Ως δεξιότητα, θα επιστρέψει στα χέρια της ελίτ, των προνομιούχων και των ιερατείων που θα κατέχουν την υψηλή χρήση της και στη συντεχνία των γραφέων / προγραμματιστών που θα εκτελούν τις ταπεινές της λειτουργίες. 

Και κατά κάποιον τρόπο θα ολοκληρώσει έναν τέλειο κύκλο. 

Και δεν αποκλείεται καθόλου οι τελευταίες γραπτές λέξεις να θυμίζουν τις πρώτες. Θα προειδοποιούν, θα προτρέπουν, θα αποτρέπουν και θα δίνουν απλές οδηγίες. «Είσοδος». «Έξοδος». «Προσοχή Κίνδυνος!». «Στοπ». «Για μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα στην εξολόθρευση των φθειρών αφήστε το σαμπουάν σε υγρά μαλλιά για περίπου 15 λεπτά». 

The post Η τελευταία γραπτή λέξη appeared first on 2045.gr.

Τον περασμένο Απρίλιο η λίμνη Μέρι Τζέιν κατέθεσε αγωγή κατά της πολιτείας της Φλόριντα κι ενός κονσόρτσιουμ αγροκαλλιεργητικών εταιρειών που επιχειρούσαν μια σημαντική ανάπλαση στην περιοχή των υδροβιότοπων της Όραντζ Κάουντι. Στο πλευρό της λίμνης Μέρι Τζέιν στάθηκαν η λίμνη Χαρτ, ο βάλτος Κρόσμπι Άιλαντ και δύο αποξηραμένα ρέματα. 

Θα μπορούσε να είναι η αρχή μιας ταινίας των αδερφών Κοέν ή ενός new age παραμυθιού με οικολογικό επιμύθιο, αλλά είναι μια απολύτως αληθινή δικαστική υπόθεση. Για την ακρίβεια, είναι η παρθενική τέτοια υπόθεση στη νομική ιστορία των ΗΠΑ. Η λίμνη Μέρι Τζέιν έγινε η πρώτη οντότητα του φυσικού περιβάλλοντος που εμφανίστηκε ως ενάγουσα σε κάποιο αμερικανικό δικαστήριο. Η υπόθεσή τής πήρε μεγάλη δημοσιότητα και ανακίνησε τη δημόσια συζήτηση για το αν τα δέντρα, τα βουνά, τα ποτάμια, οι θάλασσες και οποιοδήποτε κομμάτι της Φύσης θα πρέπει να αναγνωριστούν από τα κράτη στα οποία υπάγονται ως νομικά πρόσωπα, προκειμένου να έχουν συνταγματικά δικαιώματα και να μπορούν να διεκδικούν και να προστατεύουν δικαστικά την ύπαρξη και την ευημερία τους.

Παρά το hype και την πίεση της κοινής γνώμης, οι λίμνες και τα ρέματα της Φλόριντα έχασαν τη δίκη. Τον Ιούλιο που μας πέρασε, η πολιτειακή δικαστής Πέτρα Τ. Μπράουνλι απέρριψε την «αγωγή για τα δικαιώματα της φύσης», κρίνοντάς την έωλη και αντισυνταγματική, αφού στηρίχθηκε σε μια τροπολογία ενός κομητειακού νόμου για την προστασία του περιβάλλοντος, η οποία επίσης κρίθηκε άκυρη. Η τροπολογία που εγκρίθηκε το 2020 από τη συντριπτική πλειοψηφία των ψηφοφόρων της Όραντζ Κάουντι, παραχωρούσε στις λίμνες, τους βαλτότοπους και τα ρέματα της κομητείας το δικαίωμα «να υπάρχουν και να κυλούν» ως υγιή οικοσυστήματα, προστατευμένα από κάθε παράγοντα μόλυνσης ή αφανισμού τους. Η ίδια τροπολογία επέτρεπε στους κατοίκους του Ορλάντο και των γειτονικών κωμοπόλεων να λειτουργούν ως εκπρόσωποι και υπερασπιστές των τοπικών οικοσυστημάτων και να στρέφονται δικαστικά ενάντια σε όσους τα απειλούν. 

Το βασικό επιχείρημα των κατοίκων απέναντι σε όσους επέμεναν ότι μια λίμνη ή ένας υδροβιότοπος δεν μπορεί να υπερασπιστεί τα δικαιώματά του σε μια δικαστική αίθουσα είναι ότι το ίδιο ακριβώς συμβαίνει με τις εταιρείες, τους οργανισμούς και τα κάθε είδους ιδρύματα. Είναι οντότητες που δεν μπορούν να μιλήσουν, αλλά εκπροσωπούνται μια χαρά στα δικαστήρια ως νομικά πρόσωπα. Στις ΗΠΑ ειδικά, οι επιχειρήσεις έχουν κατοχυρωμένα συνταγματικά δικαιώματα από τον 19ο αιώνα. Η Σιδηροδρομική Εταιρεία του Νότιου Ειρηνικού κέρδισε την πρώτη της δίκη το 1881… 

Νομικά πρόσωπα, ζώα, πράγματα 

Μπορεί η υπόθεση της λίμνης Μέρι Τζέιν να ήταν πρωτοφανής για το αμερικανικό δικαστικό σύστημα, αλλά το επιχείρημα ότι η χλωρίδα και η πανίδα ενός τόπου δικαιούται το status νομικού προσώπου διατυπώθηκε για πρώτη φορά στις ΗΠΑ το 1972, από τον διακεκριμένο Αμερικανό νομικό Κρίστοφερ Ντ. Στόουν. 

Ο Στόουν, ο οποίος ανέπτυξε έντονη ακτιβιστική δράση τη δεκαετία του ‘70, διορίστηκε καθηγητής στη νομική σχολή του πανεπιστημίου της Νότιας Καλιφόρνιας το 1965 και διατήρησε την έδρα του ως τον θάνατό του, τον Μάιο του 2021, στα 83 του χρόνια. Στο εμβληματικό άρθρο που δημοσίευσε το 1972 στη Νομική Επιθεώρηση της Νότιας Καλιφόρνιας, με τίτλο «Δικαιούνται υπεράσπισης τα δέντρα; Για ένα πλαίσιο νομικών δικαιωμάτων των φυσικών αντικειμένων», ανέπτυξε τη βασική επιχειρηματολογία υπέρ της συνταγματικής αναβάθμισης των οικοσυστημάτων και των στοιχείων τους σε νομικά πρόσωπα και ουσιαστικά δημιούργησε το κίνημα που σήμερα πλέον έχει φτάσει να διεκδικεί κάποιες «οικολογικές» υποθέσεις μέσα σε δικαστικές αίθουσες, με όρους και διαδικασίες του αστικού και του ποινικού δικαίου. 

“To πρώτο κράτος που κατοχύρωσε συνταγματικά δικαιώματα στη φύση ήταν ο Ισημερινός, το 2008”

Όπως υπενθύμιζε στο άρθρο του, στην αρχαία Ρώμη τα παιδιά δεν είχαν νομικά δικαιώματα – η ζωή και η ευμάρειά τους ήταν στην αποκλειστική ευθύνη των πατεράδων τους. Σήμερα, τα παιδιά όπως και οι γυναίκες, οι μειονοτικές ομάδες και τα άτομα με αναπηρία απολαμβάνουν πλήρη δικαιώματα, τα οποία προστατεύονται από τα συντάγματα των σύγχρονων κρατών. Το ίδιο συμβαίνει και με τις εταιρείες, τους οργανισμούς, αλλά και με μεγαλύτερους σχηματισμούς, όπως τα κράτη αυτά καθαυτά. «Μέχρι αυτός που δεν απολαμβάνει δικαιώματα να αποκτήσει τα δικαιώματά του», σημείωνε ο Στόουν, «δεν μπορούμε να τον δούμε παρά ως ένα άψυχο αντικείμενο που εξυπηρετεί αποκλειστικά τους δικούς μας σκοπούς, τα συμφέροντα δηλαδή όσων τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή έχουμε κατοχυρώσει δικαιώματα. Σε όλη τη νομική ιστορία, κάθε συνταγματικό άνοιγμα προς τη συμπερίληψη μιας νέας οντότητας έμοιαζε αρχικά αδιανόητο». 

Η ιστορία της κατοχύρωσης νομικών δικαιωμάτων για τη χλωρίδα και την πανίδα μιας περιοχής δεν ξεκινά σε καμία περίπτωση από τις ΗΠΑ. Η πρώτη χώρα που αναγνώρισε συνταγματικά δικαιώματα στη Φύση ήταν ο Ισημερινός, το 2008. Στο πρώτο άρθρο του σχετικού νόμου για τα Δικαιώματα της Πατσαμάμα (της Μητέρας Φύσης), ξεκαθαρίζεται ότι «Η Φύση ή Πατσαμάμα, όπου ζωή αναπαράγεται και εξελίσσεται, απολαμβάνει το αδιαμφισβήτητο δικαίωμα του σεβασμού της ύπαρξής της και της διατήρησης και αναζωογόνησης των δομών, των λειτουργιών, των εξελικτικών της διαδικασιών και των κύκλων της ζωής της. Όλα τα φυσικά πρόσωπα, οι κοινότητες, οι λαοί και τα έθνη μπορούν να ζητήσουν από τις δημόσιες αρχές να επιβάλουν τα δικαιώματα της Φύσης». 

Το 2011, μάλιστα, κατατέθηκε στο Εκουαδόρ και η πρώτη αγωγή που βασίστηκε στον νόμο των δικαιωμάτων της Φύσης. Ο Παγκόσμιος Συνεταιρισμός για τα Δικαιώματα της Φύσης (GARN) στράφηκε νομικά κατά της εταιρείας που ανέλαβε το έργο της κατασκευής ενός αυτοκινητόδρομου που διασχίζει κατά πλάτος τον ποταμό Βικαμπάμπα, καταγγέλλοντας ότι οι κατασκευαστές απέρριπταν τα μπάζα και τα σκουπίδια των εργοταξίων μέσα στην κοίτη του ποταμού. Οι δικαστικές αρχές της επαρχίας της Λόγια δικαίωσαν σε πρώτο βαθμό τον GARN, αλλά η κατασκευάστρια εταιρεία δεν συμμορφώθηκε με την απόφαση και ο Συνεταιρισμός δεν διέθετε τους οικονομικούς πόρους για μια δεύτερη αγωγή και μια νέα δίκη.

Το 2017, τέσσερις ποταμοί διεκδίκησαν και σε κάποιες περιπτώσεις κέρδισαν νομικά δικαιώματα: ο Ρίο Αλτράτο στην Κολομβία, ο Γουανγκανούι στη Νέα Ζηλανδία, ο Γάγγης και ο Γιαμούνα στην Ινδία. Δεν είναι φυσικά τυχαίο, ότι στις περιοχές όπου υπήρχαν αυτόχθονες πληθυσμοί πριν από την «ανακάλυψη» και την κατάκτησή τους από τις αποικιοκρατικές αυτοκρατορίες, όπως στη Νότια Αμερική και την Ωκεανία, η δυναμική των κινημάτων για τη νομική προστασία της Φύσης είναι μεγαλύτερη, αφού έλκει τις ρίζες της από τις προϋπάρχουσες λατρείες των γηγενών για τα φυσικά στοιχεία. Στη Νέα Ζηλανδία ειδικά, η νομική προστασία του ποταμού Γουανγκανούι κατέληξε στη θέσπιση από το τοπικό κοινοβούλιο του Νόμου Τε Άουα Ταπούα, σύμφωνα με τον οποίο, ο ποταμός έχει δύο κηδεμόνες που οφείλουν και δικαιούνται να τον εκπροσωπούν ενώπιον του νόμου: έναν εκλεγμένο εκπρόσωπο από την κοινότητα των Μαορί κι έναν εντεταλμένο της κυβέρνησης. Η λογική πίσω από αυτήν την απόφαση είναι ότι κατ’ αυτόν τον τρόπο, ο Γουανγκανούι θα επιτηρείται και θα προστατεύεται με βάση και τις δύο διαφορετικές κοσμοθεωρίες που αντιπροσωπεύουν οι κηδεμόνες του. 

Πιο πρόσφατα, τον Φεβρουάριο του 2021, στις περιφέρειες του Λαμπραντόρ και του Κεμπέκ, στον Καναδά, το Συμβούλιο των αυτόχθονων Ινού και οι διοικήσεις των τοπικών Κομητειών αναγνώρισαν από κοινού τον ποταμό Μάγκπαϊ ως νομικό πρόσωπο και προσδιόρισαν εννέα απαράβατα δικαιώματά του, τα οποία προστατεύονται θεσμικά. Σε περίπτωση προσβολής τους, ο ποταμός μπορεί να προσφύγει σε κάποιο τοπικό δικαστήριο, εκπροσωπούμενος από δύο διορισμένους κηδεμόνες του.

Στο Μπαγκλαντές, το ανώτατο δικαστήριο του κράτους έδρασε αυταπάγγελτα το 2019 και αναγνώρισε νομικά δικαιώματα για όλα τα ποτάμια της χώρας. Η κίνηση και η απόφαση βασίστηκαν στην αναγνώριση του κρίσιμου ρόλου που αναμένεται να παίξει το νερό στο μέλλον για την επιβίωση του περιβάλλοντος αλλά και των ανθρώπων. Σε αντίστοιχες ενέργειες έχουν προβεί δικαστήρια στη Βραζιλία, τη Βολιβία και την Κολομβία, ενώ σε χώρες όπως το Μεξικό, η Αργεντινή, το Περού και το Πακιστάν έχουν ήδη τροποποιηθεί σημαντικά οι συνταγματικές διατάξεις που σχετίζονται με την προστασία και την αντιμετώπιση της εγκληματικότητας κατά του περιβάλλοντος. Στην Ευρώπη, η πρώτη χώρα που προχώρησε σε σοβαρές σχετικές συνταγματικές αλλαγές ήταν η Γαλλία, ενώ πριν από λίγες εβδομάδες (στις αρχές Οκτώβρη), ομάδα νομικών με έδρα το Ηνωμένο Βασίλειο δημοσίευσαν την έκθεση Law in the emerging bio-age, στην οποία συμπεριλαμβάνονται αναλυτικές προτάσεις για την αναδιαμόρφωση των σημερινών νομοθετικών πλαισίων μέχρι το 2050, «προκειμένου να είναι κατάλληλα για ένα μέλλον όχι απλώς ανθρώπινο, αλλά κάτι περισσότερο απ’ αυτό».  

Στις ΗΠΑ, πριν από την υπόθεση της λίμνης Μέρι Τζέιν που έφτασε μέχρι το δικαστήριο (έστω κι αν εκεί κατέρρευσε), υπήρξαν στο παρελθόν αρκετές αντίστοιχες κινητοποιήσεις. Το 2010, για παράδειγμα, το πολιτειακό συμβούλιο της Πενσιλβάνια υποχρεώθηκε να εκδώσει διαταγή απαγόρευσης εξόρυξης του σχιστολιθικού αερίου που έχει εντοπιστεί σε μεγάλες εκτάσεις γύρω από το Πίτσμπουργκ, έπειτα από τις συντονισμένες προσπάθειες των πολιτών να αναγνωριστούν στο τοπικό οικοσύστημα πλήρη νομικά δικαιώματα. 

Τεράστια κινητοποίηση έγινε και στο Οχάιο το 2019, όταν οι κάτοικοι της μικρής πόλης Τολέδο παρέδωσαν στη δημοτική τους αρχή ένα υπογεγραμμένο κείμενο που αναγνώριζε τα δικαιώματα της λίμνης Ήρι. Η Ήρι είναι ο νοτιότερος υδάτινος σχηματισμός της περιοχής των Μεγάλων Λιμνών, του μεγαλύτερου συστήματος γλυκού νερού στον πλανήτη Γη. Εδώ και περίπου μια δεκαετία, κάθε καλοκαίρι, μεγάλο μέρος της επιφάνειάς της λίμνης καλύπτεται από τοξική άλγη (το φλούο πράσινο χρώμα της είναι ορατό από το διάστημα) που αλλοιώνει το οικοσύστημα δημιουργώντας «νεκρές ζώνες», εντός των οποίων δεν είναι δυνατό να συντηρηθεί η βιοποικιλότητα του τοπίου. Τον Αύγουστο του 2014, το νερό της λίμνης Ήρι περιείχε τόσο μεγάλες ποσότητες φωσφόρου και ήταν τόσο τοξικό, ώστε η πόλη του Τολέδο παρέμεινε χωρίς υδροδότηση για τρεις μέρες, την πιο θερμή εποχή του έτους. 

Εκείνη την περίοδο οι κάτοικοι συνειδητοποίησαν ότι έπρεπε να πάρουν την κατάσταση στα χέρια τους. Συνασπίστηκαν, οργανώθηκαν και με τη βοήθεια νομικών και περιβαλλοντικών οργανώσεων συνέταξαν ένα κείμενο, το οποίο παρουσιάστηκε τον Δεκέμβριο του 2018 ως νομοσχέδιο για τα δικαιώματα της λίμνης Ήρι. Λίγους μήνες αργότερα, ένας καλλιεργητής της περιοχής κατέθεσε αγωγή στο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο των ΗΠΑ κατά των κατοίκων του Τολέδο, καταγγέλλοντας ότι ένας πιθανός νόμος για τα δικαιώματα της λίμνης θα έθετε σε κίνδυνο τη φάρμα του και το σύνολο των επαγγελματικών του δραστηριοτήτων, καθώς κανείς δεν μπορεί να εγγυηθεί ότι μια -μικρή έστω- ποσότητα φυτοφαρμάκου δεν θα καταλήξει στη λίμνη, μεταφερόμενη πχ από τον άνεμο ή από κάποιο ζώο που διέσχισε τη φάρμα του για να καταλήξει στον υδροβιότοπο. Στο πλευρό του καλλιεργητή στάθηκε ο Αγροτικός Συνεταιρισμός Ντριούς και, αργότερα, η ίδια η πολιτεία του Οχάιο. Εννοείται ότι οι θεσμοί νίκησαν και σ’ αυτήν την περίπτωση. Το Ομοσπονδιακό Δικαστήριο των ΗΠΑ έβαλε φρένο στην προσπάθεια των κατοίκων, κρίνοντας το περιβαλλοντικό τους νομοσχέδιο «άκυρο στην ολότητά του». 

Η ουτοπία της προσωποποίησης των τοπίων

Η υπόθεση της λίμνης Ήρι είναι ένα καλό study case για το κατά πόσο μπορεί να λειτουργήσει ή όχι υπέρ του αγώνα για την προστασία του περιβάλλοντος η αναγνώριση ενός φυσικού τοπίου ως νομικό πρόσωπο. Στη θεωρία, πρόκειται για ένα αποφασιστικό βήμα υπέρ των οικοσυστημάτων. Πρακτικά, όμως, τί μπορούν να διεκδικήσουν οι κηδεμόνες ενός τοπίου σε μια δικαστική αίθουσα; 

Ας χρησιμοποιήσουμε το παράδειγμα ενός υδροβιότοπου ο οποίος έχει μολυνθεί από τα λύματα των καλλιεργειών και των επιχειρήσεων που τον περιβάλλουν. Τί αποζημίωση μπορεί να διεκδικήσει κάποιος για τον αφανισμό ενός ολόκληρου σμήνους πουλιών ή μιας ποικιλίας ψαριών που μπορεί να δηλητηριάστηκαν από τα μολυσμένα νερά; Πώς αποτιμάται μια τέτοια απώλεια; Επίσης, από πού ξεκινάει και πού τελειώνει ένας υδροβιότοπος; Μετράνε τα ποταμάκια και τα ρέματα που καταλήγουν σ’ αυτόν; Και τι γίνεται όταν ο υδροβιότοπος απλώνεται σε περισσότερες από μία περιφέρειες ή κράτη; Πόσες διαφορετικές αρχές (με αντίστοιχα διαφορετικά νομικά πλαίσια) θα συγκρουστούν στο δικαστήριο; Πέρα από το πρακτικό / λογιστικό πρόβλημα του επιμερισμού των ευθυνών (και της αποζημίωσης) που αναλογούν σε κάθε φορέα που μολύνει έναν υδροβιότοπο, οι δικαστές θα κληθούν κάποιες φορές να αποφασίσουν και για ζητήματα που ανήκουν στη σφαίρα της παγκοσμιοποίησης και του φαινομένου της πεταλούδας. Ποιος μπορεί, πχ, να κατηγορηθεί για μια όξινη βροχή που θα διαβρώσει τον υδροβιότοπο. Ή για μια μακρά περίοδο καύσωνα που θα τον αποξηράνει; 

Κυρίως, όμως, ποιος θα καταβάλει αποζημίωση εκ μέρους του υδροβιότοπου, αν ένας επιχειρηματίας της περιοχής τον καταγγείλει για παρακώλυση των δραστηριοτήτων του και για οικονομική ζημία ή χαμένα κέρδη; Ή αν ο υδροβιότοπος ξεχειλίσει και καταστρέψει τις γειτονικές του καλλιέργειες; Η υπόθεση της λίμνης Ήρι μας το δίδαξε αυτό, κι ας ακούγεται δυστοπικό και ακραίο: Αν ένα τοπίο αποτελεί νομικό πρόσωπο, οποιοδήποτε άλλο νομικό ή φυσικό πρόσωπο μπορεί να το σύρει στα δικαστήρια και να διεκδικήσει σε βάρος του ό,τι νομίζει. Ποιος ιδιωτικός ή δημόσιος φορέας θα αντέξει το οικονομικό κόστος μιας δίκης για την προστασία ενός κομματιού γης ή θάλασσας απέναντι πχ σε έναν πετρελαϊκό κολοσσό; 

Μέχρι στιγμής λοιπόν, οι επιτυχίες όσων αγωνίζονται για την κατοχύρωση νομικών δικαιωμάτων σε οικοσυστήματα ή τμήματα του φυσικού περιβάλλοντος συνιστούν νίκες στο συμβολικό κυρίως επίπεδο. Παράλληλα, συμβάλλουν στο κρίσιμο πεδίο της επίγνωσης και στο να διατηρείται το ζήτημα της αναγκαιότητας της προστασίας του περιβάλλοντος στην καθημερινή ατζέντα, όχι μόνο ως προς τη μεγάλη εικόνα, ως κάτι που πρέπει να αντιμετωπιστεί πανανθρώπινα και διακρατικά, αλλά και ως μια διαρκή, καθημερινή υποχρέωση κάθε τοπικής κοινότητας. 

Αυτό το τελευταίο είναι πιο σημαντικό απ’ όσο μοιάζει σε πρώτη ανάγνωση. Αναγνωρίζοντας τη ζοφερή πραγματικότητα της κλιματικής κρίσης, ο ΟΗΕ και η διεθνής κοινότητα έχουν συμφωνήσει σε ένα πλαίσιο δράσεων για τη μείωση των ρύπων και των εκπομπών αερίων θερμοκηπίου και τη συνολική βελτίωση των συνθηκών για τα φυσικά οικοσυστήματα (στην COP26, τη Συνδιάσκεψη για το Κλίμα που πραγματοποιήθηκε στη Γλασκώβη το 2026, υπογράφηκαν σημαντικές συμφωνίες). Μεγάλοι οργανισμοί και προσωπικότητες διεθνούς ακτινοβολίας και επιρροής (όπως ο Πάπας) πιέζουν ώστε η οικοκτονία να χαρακτηριστεί «πέμπτο έγκλημα» και να υπάγεται στη δικαιοδοσία του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης, μαζί με τη γενοκτονία, τα εγκλήματα πολέμου, τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και τις εθνοκαθάρσεις. Υπάρχει, δηλαδή, ένα κάπως διαμορφωμένο ποινικό κανονιστικό πλαίσιο για τα σοβαρά εγκλήματα κατά του περιβάλλοντος. Το κίνημα για τα νομικά δικαιώματα της Φύσης τονίζει την ανάγκη για τη δημιουργία και την ενίσχυση ενός αντίστοιχου πλαισίου στο επίπεδο των αδικημάτων του αστικού κώδικα. Διεκδικεί, δηλαδή, μια ρεαλιστική και αποτελεσματική πολιτική κατά των φθορών και των καταστροφών μικρότερης κλίμακας.  

Δικαιοσύνη για όλ@ 

Σ’ ένα πολύ αναλυτικό άρθρο του στον Guardian με αφορμή την υπόθεση της λίμνης Ήρι, ο συγγραφέας Ρόμπερτ Μακ Φάρλαν αναδεικνύει μερικούς ακόμη προβληματισμούς που προκύπτουν από τις δράσεις του κινήματος υπέρ των νομικών δικαιωμάτων της Φύσης. Σχολιάζοντας το κείμενο του νομοσχεδίου που συνέταξαν οι κάτοικοι του Τολέδο, στέκεται στην παθιασμένη και οραματική του διατύπωση. Πρόκειται για ένα μανιφέστο μεγάλης πνοής που θυμίζει σε σημεία του το κείμενο της Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας των ΗΠΑ ή κείμενα της περιόδου της Γαλλικής Επανάστασης. Διεκδικεί τη νομική υπόσταση της λίμνης, προκειμένου αυτή «να μπορεί να υπάρχει, να εξελίσσεται και να ακμάζει», χωρίς να «λογοδοτεί σε όσους διαθέτουν πλεόνασμα πλούτου και ανεξέλεγκτη πολιτική ισχύ». Ολόκληρο το κείμενο διέπεται από την τολμηρή και ρηξικέλευθη οντολογική δήλωση, η οποία τελικά συνιστά και το ζητούμενό του: ότι, δηλαδή, η λίμνη Ήρι είναι ένας ζωντανός οργανισμός και όχι ένα σύνολο στοιχείων που αλληλεπιδρούν και συνθέτουν ένα οικοσύστημα. Όπως σωστά παρατηρεί ο Μακ Φάρλαν, το κείμενο αποτελεί ήδη ένα λογοτεχνικό μνημείο του σύγχρονου ανιμισμού, πάνω στον οποίο έχει χτιστεί το οικοδόμημα των διεκδικήσεων του κινήματος για τα νομικά δικαιώματα της φύσης. 

Στα περισσότερα τέτοια κείμενα, τα δέντρα, οι λίμνες, τα βουνά, τα ποτάμια, οι βιότοποι περιγράφονται ως όντα. Ως ζωντανοί και -κατά συνέπεια- ευάλωτοι οργανισμοί. Κατά κάποιον τρόπο, προκειμένου να αποκτήσουν νομική υπόσταση -να αναγνωριστούν δηλαδή ως νομικά πρόσωπα- παρουσιάζονται ως περίπου φυσικά πρόσωπα, ως πλάσματα με ανθρώπινη υπόσταση. Υπάρχει σίγουρα λογοτεχνική αξία σ’ αυτήν την ιδέα καθώς και ένα στιβαρό ηθικό / βιοηθικό υπόβαθρο, με ρίζες που φτάνουν ως τις αρχαίες παγανιστικές κουλτούρες, τον πανθεϊσμό και τον ανιμισμό των πρωτόγονων φυλών και των σύγχρονων αυτόχθονων πληθυσμών, αλλά σ’ αυτές τις διατυπώσεις κρύβονται και διάφοροι κίνδυνοι. Ο πρώτος είναι αυτός που έχει ήδη αναφερθεί: ένα νομικό πρόσωπο μπορεί να βρεθεί ανά πάσα στιγμή στο εδώλιο του κατηγορουμένου, ενώ ένα οικοσύστημα που προστατεύεται από τους νόμους ενός κράτους ή ενός διεθνούς οργανισμού είναι καλύτερα θωρακισμένο απέναντι σε πιθανές κακόβουλες σε βάρος του διεκδικήσεις. 

Ένα δεύτερο πρόβλημα είναι ο ορισμός του «όντος». Πού, αλήθεια, ξεκινάει ένα βουνό; Από τους πρόποδές του ή από τις ρίζες του; Η βροχή που το ποτίζει και είναι απαραίτητη για τη συντήρησή του είναι κομμάτι του βουνού; Συναποτελούν τη νομική του οντότητα; Η ακτιβίστρια δημοσιογράφος Άννα Γκριρ αντιμετωπίζει με σκεπτικισμό τον ανθρωπομορφισμό που έχει τοποθετηθεί στον κεντρικό άξονα του κινήματος των δικαιωμάτων της Φύσης. Αναρωτιέται γιατί πρέπει να κάνουμε λόγο για νομικά πρόσωπα και όχι για «νομικά δέντρα» ή «νομικές λίμνες». Κατά τη γνώμη της, μ’ αυτόν τον τρόπο «κινδυνεύουμε να διεκδικούμε τον σεβασμό μόνο απέναντι σε ό,τι διαθέτει ανθρώπινα χαρακτηριστικά ή απευθύνεται με κάποιον τρόπο στην ανθρώπινη εμπειρία. Αντίθετα, θα πρέπει να αναπτύξουμε νομικά συστήματα στα οποία ο άνθρωπος θα αντιμετωπίζεται ως μέρος της Φύσης και της ζώσας ύλης και όχι ως το αλάνθαστο επίκεντρό της». Με πιο απλά λόγια, η Γκριρ δεν διεκδικεί νομικά δικαιώματα για τα δέντρα και τις λίμνες, αλλά δεντρικά και λημνικά δικαιώματα. 

Θα μπορούσε κάποιος να σχολιάσει ότι μια τέτοια διεκδίκηση μοιάζει ακόμα πιο ιδεαλιστική, ουτοπική και απλησίαστη. Απ’ την άλλη βέβαια, αν σήμερα, στην εποχή της επίγνωσης, της πρόσβασης και της παγκοσμιοποιημένης πληροφορίας δεν μπορούμε να αντιληφθούμε τη θέση που κατέχουμε στον πλανήτη που μας περιβάλλει, τις υποχρεώσεις και τις ευθύνες που έχουμε απέναντί του αλλά και την εξάρτησή μας από τα φυσικά στοιχεία -από όλα ανεξαιρέτως τα φυσικά στοιχεία- ίσως πρέπει να αρχίσουμε σοβαρά να αναθεωρούμε τη δική μας υπόσταση. Τι νόημα έχει να προσπαθούμε να αντιμετωπίσουμε τα ζώα και τα φυτά ως πρόσωπα -φυσικά ή νομικά- αν τελικά πρόκειται να τα κάνουμε σαν τα μούτρα μας;

The post Χλωροφύλλη, παιδεία, ελευθερία: Ο αγώνας για τα νομικά δικαιώματα των δέντρων appeared first on 2045.gr.

Τα τέλη του 19ου αιώνα ήταν μια εποχή που έμοιαζε πολύ με τη δική μας ως προς τις επιδιώξεις και τις προτεραιότητές της, αλλά και ως προς την ευρύτερη κοινωνική συνθήκη. Οι αχανείς αποικιοκρατικές αυτοκρατορίες είχαν δημιουργήσει μια -άνιση και κατάφωρα άδικη αλλά λειτουργική- παγκοσμιοποιημένη πραγματικότητα, εντός της οποίας οι φυσικές και χρονικές αποστάσεις είχαν μειωθεί θεαματικά χάρη στη συγκλονιστική τεχνολογική πρόοδο και τις απίθανες εφευρέσεις της περιόδου. 

Οι άνθρωποι είχαν πλέον ατμόπλοια, ατμομηχανές και τα πρώτα αυτοκίνητα για να φτάνουν γρήγορα στους προορισμούς τους, μηχανήματα για να κάνουν τις βαριές δουλειές αντί γι’ αυτούς, τηλέγραφους για να επικοινωνούν και να ρυθμίζουν τις εκκρεμότητές τους άμεσα. Είχαν επίσης ανελκυστήρες και γραφομηχανές, ηλεκτρικό φωτισμό, υδραυλικές εγκαταστάσεις και αποχετεύσεις, αμέτρητα πρωτόγνωρα γκατζετάκια και ανέσεις που έκαναν τη ζωή τους πιο εύκολη και τους γλίτωναν χρόνο. 

Ο κερδισμένος αυτός χρόνος οδήγησε σταδιακά στη γέννηση της βιομηχανίας της ψυχαγωγίας. Οι άνθρωποι του 19ου αιώνα ήθελαν να γεμίσουν τις ώρες που τους περίσσευαν με ψυχαγωγικές δραστηριότητες και το πέτυχαν – το γλέντησαν με την ψυχούλα τους. Αποδείχθηκαν μάλιστα ιδιαιτέρως επινοητικοί και καταφερτζήδες στον τομέα της διασκέδασης και του γεμίσματος του ελεύθερου χρόνου. Εφηύραν τη φωτογραφική μηχανή, τον κινηματογράφο, το γραμμόφωνο, τα πρώτα εξωτικά κοκτέιλ, τη μαζική πορνογραφία, τα επεξεργασμένα ναρκωτικά και τα χημικά παραισθησιογόνα. Επιπλέον, σ’ αυτούς χρωστάμε την ιδέα του τουρισμού και των ταξιδιών αναψυχής αλλά και το κόνσεπτ του οργανωμένου αθλητισμού όπως τον εννοούμε και τον απολαμβάνουμε σήμερα. 

“Στους αρχαίους Ολυμπιακούς Αγώνες μετρούσε μόνο η νίκη. Στον σύγχρονο κόσμο θα είχαν σημασία και οι επιδόσεις.”

Εκείνη την περίοδο αναπτύχθηκαν τα ομαδικά αθλήματα, στήθηκαν τα πρώτα τουρνουά και καλλιεργήθηκε η ιδέα ότι τα σπορ δεν αφορούν μόνο τους αθλητές, αυτούς δηλαδή που συμμετέχουν ενεργά σε κάποιον αγώνα, αλλά μπορούν να λειτουργήσουν και ως θέαμα. Ως ψυχαγωγικό όχημα υψηλής ποιότητας για όσους παρακολουθούν τους αθλητές και τις προσπάθειές τους. Η αγάπη και το ενδιαφέρον των ανθρώπων της εποχής για τον αθλητισμό εκφράστηκαν ιδανικά με την αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων και δημιούργησαν την κουλτούρα των ρεκόρ και του πρωταθλητισμού. Στους αρχαίους Ολυμπιακούς Αγώνες μετρούσε μόνο η νίκη. Στον σύγχρονο κόσμο θα είχαν σημασία και οι επιδόσεις. Η ανθρωπότητα κατασκεύαζε ταχύτερες και δυνατότερες μηχανές και απαιτούσε να βλέπει σε δράση ταχύτερους και δυνατότερους ανθρώπους. 

Ο πυρετός των ρεκόρ, η γενικευμένη αισιοδοξία της εποχής και η προσήλωσή της στην ιδέα της προόδου σε όλους τους τομείς, γέννησε και τους πρώτους σοβαρούς προβληματισμούς σε σχέση με τη δυνατότητα των ανθρώπων για αθλητικές επιδόσεις. Θα μπορούσαμε άραγε να γίνουμε όλοι μας ταχύτεροι και δυνατότεροι; Η συστηματική άσκηση, η εξειδικευμένη προπόνηση και -γιατί όχι;- η σύγχρονη τεχνολογία θα μπορούσαν να μας μετατρέψουν όλους σε πρωταθλητές; Υπάρχουν όρια στις δυνατότητες του ανθρώπινου σώματος ή είμαστε μια φυσική ατμομηχανή που μπορεί να συνεχίζει την πορεία της προς τα εμπρός στο διηνεκές, αρκεί να την εφοδιάζουμε τακτικά με κάρβουνο;

Ο κανόνας των 10.000 ωρών 

Ο πρώτος που επιχείρησε να απαντήσει με επιστημονική τεκμηρίωση στο ερώτημα αν οι πρωταθλητές γεννιούνται ή γίνονται ήταν ο Βρετανός πανεπιστήμονας σερ Φράνσις Γκάλτον. Συγγενής του Δαρβίνου (ήταν ξαδέρφια) και αναγεννησιακή προσωπικότητα της Βικτωριανής εποχής, ο Γκάλτον ασχολήθηκε με τη στατιστική, την κοινωνιολογία, την ψυχολογία, την ανθρωπολογία, τη γεωγραφία, τη μετεωρολογία και την πρώιμη γενετική. Διακρίθηκε σε όλους αυτούς τους τομείς, συνέγραψε και εξέδωσε περισσότερα από 340 επιστημονικά βιβλία και συνδύασε σχεδόν όλες του τις γνώσεις προκειμένου να διαμορφώσει ένα στοιχειώδες επιστημονικό πλαίσιο για τις πρώτες ανθρωπομετρικές μελέτες. Ο Γκάλτον είναι ο πρώτος που μπήκε στα επικίνδυνα χωράφια της ευγονικής (σ’ αυτόν ανήκει και η πατρότητα του όρου, τον χρησιμοποίησε για πρώτη φορά το 1883), ενώ το έργο του Κληρονομική Ιδιοφυία (Hereditary Genius, 1869) είναι η πρώτη επιστημονική απόπειρα μελέτης της ανθρώπινης ευφυίας, των πνευματικών δεξιοτήτων και του συνόλου των χαρισμάτων που συνοπτικά και απλουστευτικά τα περιγράφουμε σήμερα με τη λέξη «ταλέντο». 

Στον Γκάλτον έχει πιστωθεί και η φράση «nature versus nurture» («φύση εναντίον ανατροφής») καθώς και η πεποίθηση ότι στην άτυπη αυτή αναμέτρηση νικά πάντα η φύση. Οι μελέτες του, που βασίστηκαν στα πολύ αμφισβητούμενα σήμερα επιστημονικά εργαλεία της περιόδου (συλλογή δημοσκοπικών στοιχείων μέσω ερωτηματολογίων), τον οδήγησαν στη διαπίστωση ότι οι πνευματικές και σωματικές δυνατότητες ενός ανθρώπου είναι σε μεγάλο βαθμό προκαθορισμένες από γενετικούς παράγοντες. Η εξάσκηση και η προπόνηση σαφώς και βοηθούν στη βελτίωση των επιδόσεων, αλλά για καθέναν από μας υπάρχει ένα ταβάνι, το ύψος του οποίου έχει τεθεί από τα γονίδια και τα κληρονομικά μας χαρακτηριστικά. 

Οι σύγχρονοι γενετιστές έχουν δικαιώσει τον Ντάλτον κι έχουν επιβεβαιώσει τη θεωρία του, αλλά για πολλές δεκαετίες οι μελέτες του παρέμειναν στο περιθώριο και οι ιδέες του αντιμετωπίζονταν σαν μια ακαδημαϊκή εκζήτηση. Οι αθλητές, οι προπονητές και οι φίλαθλοι του 20ου αιώνα γαλουχήθηκαν με το αξίωμα ότι το ταλέντο είναι απαραίτητο στον αθλητισμό, αλλά η σκληρή δουλειά είναι αυτή που θα σε κάνει πρωταθλητή και Ολυμπιονίκη. Απαύγασμα αυτής της πεποίθησης ήταν ο κανόνας των 10.000 ωρών, τον οποίο διατύπωσε το 1990 ο δρ Άντερς Έρικσον, καθηγητής ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο της Φλόριντα. Σύμφωνα με τον Έρικσον, οι επιδόσεις δεν εξαρτώνται από γενετικούς ή έμφυτους παράγοντες, αλλά από τη «συστηματική εξάσκηση και την εξειδικευμένη προπόνηση στο διάστημα της ανάπτυξης του αθλητή». 

“10.000 ώρες εξάσκησης σε βάθος 10 περίπου χρόνων στην κατάλληλη ηλικία μπορούν να μετατρέψουν οποιονδήποτε σε βιρτουόζο της δραστηριότητας στην οποία εξασκείται.” 

Άντερς Έρικσον

Σύμφωνα με το μοντέλο του Έρικσον, η προπόνηση είναι αναγκαία αλλά και ικανή συνθήκη για την επίτευξη μέγιστων επιδόσεων και είναι αποτελεσματική επειδή «ενεργοποιεί αδρανή γονίδια που εμπεριέχονται στο DNA κάθε υγιούς ανθρώπου». Ο Έρικσεν, βέβαια, δεν απέδειξε την ύπαρξη των συγκεκριμένων γονιδίων, ούτε εμφάνισε ποτέ πειστικά τεκμήρια για την ενεργοποίησή τους στην ίδια ένταση σε όλους όσοι θα ακολουθούσαν την ίδια τυποποιημένη προπόνηση. Συνέλεξε τα δεδομένα του βασιζόμενος σε μαρτυρίες των υποκειμένων του (και όχι σε εργαστηριακά ή σωματικά τεστ) και χρησιμοποίησε ως δείγμα ανθρώπους που επιδίδονταν σε δραστηριότητες με υψηλές τεχνικές απαιτήσεις, όπως το βιολί και η σκοποβολή (όχι αποκλειστικά αθλητές, δηλαδή). Το συμπέρασμά του ήταν ότι 10.000 ώρες εξάσκησης σε βάθος 10 περίπου χρόνων στην κατάλληλη ηλικία (από τα 10 ως τα 20) μπορούν να μετατρέψουν οποιονδήποτε σε βιρτουόζο της δραστηριότητας στην οποία εξασκείται. 

Με τα σημερινά δεδομένα, η θεωρία του ακούγεται παιδαριώδης, αλλά για τρεις περίπου δεκαετίες επηρέασε καθοριστικά τους προπονητές και τους αθλητές όλων σχεδόν των αθλημάτων. 

Το γονίδιο του πρωταθλητή 

Σήμερα έχουμε στα χέρια μας αμέτρητες έρευνες που καταρρίπτουν τον κανόνα των 10.000 ωρών. Η πιο μεγάλη απ’ αυτές πραγματοποιήθηκε στην Αυστραλία σε εθνική κλίμακα και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το 28% των ελίτ αθλητών της χώρας έφτασαν στο κορυφαίο επίπεδο έπειτα από τέσσερα μόλις χρόνια ενασχόλησης με το άθλημά τους. Οι Αυστραλοί παλαιστές χρειάστηκαν κατά μέσο όρο 6000 ώρες προπόνησης για να φτάσουν να διεκδικούν διακρίσεις σε διεθνές επίπεδο, ενώ οι αθλητές του χόκεϊ «αρκέστηκαν» σε 4000 ώρες και οι ποδοσφαιριστές σε 5000 ώρες εξάσκησης των αθλημάτων τους. 

Στο ποδόσφαιρο ειδικότερα, οι προπονητές των σύγχρονων ακαδημιών συμφωνούν ότι τα παιδιά που διαθέτουν ιδιαίτερες ικανότητες στην ντρίμπλα ή ευκολία στην κατανόηση τακτικών και ταχύτητα στη λήψη αποφάσεων ξεχωρίζουν από την ηλικία των 14. Κανείς δεν έχει προλάβει να συμπληρώσει 10000 ώρες προπόνησης στα 14 του, αλλά ο τρόπος με τον οποίο ανταποκρίνεται στην προπόνηση και ο ρυθμός με τον οποίο βελτιώνεται από αυτήν βοηθούν τους προπονητές του να εκτιμήσουν τις πραγματικές του δυνατότητες και τις προοπτικές που ανοίγονται μπροστά του. Οι παράγοντες που επηρεάζουν την ανταπόκριση ενός παιδιού στην προπόνηση δεν έχουν προσδιοριστεί με ακρίβεια, αλλά θεωρείται πλέον δεδομένο ότι κρύβονται σε κάποια διακλάδωση του γενετικού τους κώδικα. Ο εντοπισμός και η ανάλυσή τους από τους επιστήμονες είναι ζήτημα ετών ή δεκαετιών. Εν τω μεταξύ, κατά τη διαδικασία της χαρτογράφησης του ανθρώπινου γονιδιώματος που ξεκίνησε πριν από 21 περίπου χρόνια και ολοκληρώθηκε τυπικά μόλις πριν από μερικούς μήνες, οι επιστήμονες ταυτοποίησαν συγκεκριμένα γονίδια που σχετίζονται άμεσα με τις επιδόσεις σε διάφορα πεδία της σωματικής ή πνευματικής μας δραστηριότητας. 

Το πιο διάσημο από αυτά τα γονίδια είναι το ACTN3, που σχετίζεται με την ταχεία μυϊκή σύσπαση. Το συγκεκριμένο γονίδιο εμφανίζεται σε δύο μορφές, την R και τη X. Η πρώτη ευθύνεται για την αυξημένη παραγωγή ακτινίνης στον οργανισμό (είναι η ορμόνη που σχετίζεται με την εκρηκτικότητα και την ταχύτητα των αθλητών), ενώ η δεύτερη σχετίζεται με τη δύναμη και τη μυϊκή ικανότητα. Το ACTN3 εντοπίζεται σε υψηλά ποσοστά στον γενικό πληθυσμό, αλλά στην κοινότητα των ελίτ αθλητών η εμφάνισή του αγγίζει την καθολικότητα. Το 95% των πρωταθλητών που συμμετείχαν σε τελικούς στους Ολυμπιακούς Αγώνες της Βραζιλίας το 2016 είχαν τουλάχιστον ένα γονίδιο τύπου R, ενώ περισσότεροι από τους μισούς διέθεταν και τα δύο γονίδια. 

Το γονίδιο που συνδέεται με την παραγωγή της ερυθροποιητίνης (EPO) έχει ταυτοποιηθεί από το 2004, ενώ από το 1998 οι επιστήμονες απέδειξαν στο εργαστήριο ότι η πρωτεΐνη IGF-1 (insuline growth factor) συμβάλλει αποφασιστικά στην αναπλήρωση της μυϊκής μάζας. Πολύ πιο πρόσφατα τοποθετήθηκαν στον γονιδιακό χάρτη αρκετές ακόμα πινέζες: τα γονίδια ACE, AMPD1 και EPROR, ευθύνονται για την υψηλή αντοχή και τη σωστή οξυγόνωση των μυών. Το ΝΟS-3 σχετίζεται με τη μυϊκή δύναμη, ενώ Το MCT με τον δείκτη κόπωσης. Το IL6 είναι καθοριστικό για την υπερκόπωση των μυών – ο αθλητής με θετικό γονότυπο σ’ αυτό δεν κουράζεται εύκολα. Τα COL1A1, COL5A1 σχετίζονται με τη γρήγορη επούλωση των τραυμάτων και την ταχύτερη αποκατάσταση από τραυματισμούς. Ο δείκτης αντοχής ενός αθλητή (όπως και κάθε ανθρώπου), ο οποίος σχετίζεται άμεσα με τη μέγιστη πρόσληψη οξυγόνου, είναι κι αυτός προκαθορισμένος και κληρονομείται από τη μητέρα. 

Ένα τυπικό τεστ DNA μπορεί σήμερα να αποκαλύψει την παρουσία και των βαθμό έκφρασης αυτών των γονιδίων. Ένας αθλητής, δηλαδή, μπορεί να δώσει δείγμα από το σάλιο του και να μάθει μέσα σε λίγες μέρες πόσο τυχερός ή άτυχος στάθηκε ως προς τη γονδιακή του προίκα. Αν είναι από τους τυχερούς, οι μελέτες έχουν δείξει ότι εφόσον επιλέξει το άθλημα που ταιριάζει στη γενετική του προδιάθεση, θα ξεκινάει το 60% των αγώνων του από θέση ισχύος έναντι των αντιπάλων αθλητών. 

Πέρα από την επιρροή που έχει η γενετική προδιάθεση ενός αθλητή στη δύναμη και το μέγεθος των μυών του, στη σύνθεση του μυϊκού του ιστού, στην ευλυγισία, στην αναπνευστική ικανότητα και -σε κάποιο βαθμό- στην αντοχή του, οι επιστήμονες εκτιμούν ότι τα γονίδια μπορούν και επηρεάζουν και το πώς το σώμα ενός αθλητή ανταποκρίνεται στις προπονήσεις, στη διατροφή και σε άλλους εξωγενείς παράγοντες. Όπως υπογραμμίζουν όλοι οι προπονητές όλων ανεξαιρέτως των αθλημάτων, αυτός ο παράγοντας, το πώς ανταποκρίνεται ένας αθλητής στις προπονήσεις και πόσο βελτιώνεται μέσα απ’ αυτές, είναι εξίσου σημαντικός με το «ταλέντο» που του χαρίστηκε από τη φύση και τους προικισμένους προγόνους του. Ένας αθλητής με χαμηλή γενετική προδιάθεση στην αντοχή, αν ανταποκρίνεται σωστά στην εξειδικευμένη προπόνηση, μπορεί να ξεπεράσει ένα γενετικό «ταλέντο» που δεν ανταποκρίνεται στην ίδια προπόνηση. Η σωστή εξάσκηση μπορεί να βελτιώσει σημαντικά και την καρδιοαναπνευστική δυνατότητα ενός σώματος, αν και το τελικό εύρος της βελτίωσης εξαρτάται σίγουρα από από τη γενετική του προδιάθεση. Σε γενικές γραμμές, πάντως, οι χαρισματικοί αθλητές είναι αυτοί που θα εμφανίσουν και την καλύτερη ανταπόκριση στις συστηματικές προπονήσεις. 

Οι τομείς στους οποίους τα γονίδια φαίνεται ότι επηρεάζουν λιγότερο τις επιδόσεις, είναι η ισορροπία, η ευκινησία, ο χρόνος αντίδρασης σε κάποιο ερέθισμα, η ευστοχία και η ακρίβεια στις κινήσεις. Αυτές οι δεξιότητες μπορούν να αναπτυχθούν και να βελτιωθούν θεαματικά με τη σωστή εξάσκηση και αποτελούν σημαντικό κομμάτι αυτού που αποκαλούμε «τεχνική», η οποία είναι απαραίτητη για τη διάκριση σε πάρα πολλά αγωνίσματα. 

Κάπου εδώ αξίζει να κρατήσουμε μια σημαντική σημείωση: τα περισσότερα αθλήματα είναι πολυπαραγοντικά. Προϋποθέτουν τη συνύπαρξη των σωματικών δυνατοτήτων με την υψηλή τεχνική, την οξύνοια και μια συνολικά ανεπτυγμένη πνευματική ικανότητα από την πλευρά του αθλητή. Είναι, επίσης, δεδομένο ότι οι πρωταθλητές πρέπει να διαθέτουν και μια πολύ ενισχυμένη ψυχική / ψυχολογική αρματωσιά. Να μη λυγίζουν υπό πίεση και να βρίσκουν τη δύναμη να συνεχίζουν όταν οι συνθήκες ενός αγώνα γίνονται αντίξοες. Εννοείται ότι οι αγώνες, ακόμα και οι τελικοί, επηρεάζονται από τη συγκυρία, από τυχαίους παράγοντες. Από τον αέρα που μπορεί να φυσήξει, από μια αιφνιδιαστική βροχή, από έναν ελαφρύ ή σοβαρό τραυματισμό συμπαίκτη ή αντιπάλου – από παράγοντες δηλαδή που δεν σχετίζονται καθόλου με την ικανότητα ή την ποιότητα της προετοιμασίας του αθλητή. 

Ένας σημαντικός αστερίσκος μπορεί να μπει ακόμα και δίπλα στην υπόθεση του DNA και της γενετικής προδιάθεσης. Οι επιστήμονες έχουν αποδείξει ότι τα γονίδια μπορούν να επηρεάσουν την ικανότητα ενός αθλητή σε κάποια συγκεκριμένη αθλητική δραστηριότητα (στα σπριντ, πχ), αλλά απέχουν πάρα πολύ από το να εντοπίσουν και να ερμηνεύσουν (πολλώ δε μάλλον να επηρεάσουν) τους συνδυασμούς, τις μεταλλάξεις και τις αλληλεπιδράσεις που μπορούν να επιδράσουν στη συνολική επίδοση ενός αθλητή σε ένα πολύπλοκο αγώνισμα, ειδικά σε βάθος χρόνου. Οι γενετιστές επιμένουν ότι η κληρονομικότητα επηρεάζει σε μεγάλο ποσοστό την πιθανότητα ενός αθλητή να εξελιχθεί σε πρωταθλητής (ανάλογα με το άθλημα το ποσοστό μπορεί να υπερβαίνει το 70%), αλλά ταυτόχρονα παραδέχονται ότι η αναζήτηση των γενετικών παραλλαγών που συνεισφέρουν στην ευρύτερη προδιάθεση ενός αθλητή στην επιτυχία σε κάποιο συγκεκριμένο άθλημα, είναι μια δύσκολη και περίπλοκη υπόθεση. Η προγνωστική γονιδιωματική μπήκε πολύ πρόσφατα στα χωράφια του αθλητισμού (μετά το 2000) και θα περάσουν πολλά χρόνια μέχρι η επιστήμη να εντοπίσει και να μελετήσει τους πολυμορφισμούς του DNA που συνεισφέρουν στην εκδήλωση των γονιδιακών χαρακτηριστικών σ’ αυτό που ίσως κάποτε χαρακτηρίσουμε «φαινότυπο του πρωταθλητή». 

“Οι προπονητές και οι αθλητικοί οργανισμοί χρησιμοποιούν τις γενετικές πληροφορίες εδώ και 10-15 χρόνια για τη βελτίωση των επιδόσεων των αθλητών τους, αλλά η αξιοποίησή τους γίνεται σε συγκεκριμένους τομείς και επικουρικά.”

Σε πειραματικό στάδιο βρισκόμαστε ακόμα στα πεδία της δατροφογονιδιωματικής και της διατροφογενετικής, που διερευνούν το ρόλο των γενετικών μεταλλάξεων στον τρόπο με τον οποίο οι αθλητές ανταποκρίνονται στις διάφορες διατροφικές παρεμβάσεις. Σημαντική δουλειά πρέπει να γίνει ακόμα στον τομέα της αποκατάστασης του οργανισμού του αθλητή μετά την προπόνηση, καθώς και στην πρόληψη και την αντιμετώπιση τραυματισμών που σχετίζονται με την εντατική άσκηση. Είναι κι αυτά αναπόσπαστα κομμάτια της ζωής και της απαιτητικής καθημερινότητας ενός πρωταθλητή. Και βέβαια, όλα αυτά συμβαίνουν κυρίως και αναπτύσσονται σε εργαστηριακά περιβάλλοντα. Στην πράξη, οι ομάδες, οι προπονητές και οι αθλητικοί οργανισμοί χρησιμοποιούν τις γενετικές πληροφορίες εδώ και 10-15 χρόνια για τη βελτίωση των επιδόσεων των αθλητών τους, αλλά η αξιοποίησή τους γίνεται σε συγκεκριμένους τομείς και επικουρικά. Ο εντοπισμός, η ανάδειξη και η βελτιστοποίηση του αθλητικού ταλέντου είναι μια μάχη που διεξάγεται καθημερινά σε προπονητήρια και αγωνιστικός χώρους με συμβατικά κατά κύριο λόγο «όπλα». 

Τι συμβαίνει στο γήπεδο, στην πισίνα, στο ταρτάν

Ο Γιώργος Πομάσκι γνωρίζει καλύτερα απ’ όλους πώς «χτίζεται» ένας πρωταθλητής. Είναι ένας από τους κορυφαίους προπονητές στην ιστορία του ελληνικού αθλητισμού και σίγουρα ο κορυφαίος στα οριζόντια άλματα. Υπό τις οδηγίες του έχουν κατακτήσει μετάλλια και διακρίσεις η Νίκη Ξάνθου, η Βούλα Τσιαμήτα, η Βούλα Πατουλίδου, ο Λάμπρος Παπακώστας, ο Λούης Τσάτουμας, η Βούλα Παπαχρήστου κα. Το περσινό καλοκαίρι καθοδήγησε τον απίθανο Μίλτο Τεντόγλου στην κατάκτηση του χρυσού ολυμπιακού μεταλλίου στο Τόκιο, ενώ πριν από μερικές εβδομάδες, στις 16 Αυγούστου στο Μόναχο, πανηγύρισε ένα ακόμα χρυσό σε ευρωπαϊκό πρωτάθλημα, μετά από ένα συγκλονιστικό άλμα του Τεντόγλου στα 8,52μ. 

Ο Πομάσκι παραδέχεται ότι οι γενετικές πληροφορίες και η τεχνολογία είναι πλέον πολύ χρήσιμα εργαλεία στα χέρια προπονητών και αθλητών, αλλά σε καμία περίπτωση δεν μπορούν -ακόμα τουλάχιστον- να εντοπίσουν ή να αναπτύξουν έναν πρωταθλητή. «Η επιστήμη μας δίνει μια πρώτη βάση για να δουλέψουμε, αλλά πάντα στον αθλητισμό προκύπτουν εκπλήξεις. Ταλέντα που εμφανίζονται από το πουθενά, χωρίς αθλητικό ιστορικό στο σπίτι τους και εξελίσσονται σε καταπληκτικούς αθλητές. Νομίζω ότι υπάρχουν σημεία στη διαδικασία ανάπτυξης ενός πρωταθλητή που δεν μπορούν να διερευνηθούν πλήρως από την επιστήμη. Υπάρχουν παιδιά που δεν είχαν δει σκάμα στη ζωή τους κι εξελίχθηκαν σε πρωταθλητές του μήκους. Έχουμε δει Κενυάτες που δεν είχαν προπονηθεί ποτέ με στιπλ, που πηδούσαν κιβώτια γιατί δεν είχαν κανονικά εμπόδια, να μας κερδίζουν σε μεγάλους αγώνες». 

Το πιο σημαντικό για τον Γιώργο Πομάσκι είναι να έχουν όλα τα παιδιά την ευκαιρία να δοκιμαστούν, να μπουν στον αθλητισμό. «Αυτό είναι θεμελιώδες. Κάποια ταλέντα χάνονται ή δεν εξελίσσονται γιατί δεν έτυχε να μένουν κοντά σε μια αθλητική εγκατάσταση ή γιατί οι γονείς τους δεν ενδιαφέρθηκαν να τους κατευθύνουν προς τον αθλητισμό. Από εκεί και πέρα, μέσα στο γήπεδο, το ταλέντο φαίνεται με τη μία. Σε ένα γκρουπ παιδιών, μετά από έναν αριθμό δοκιμών θα υπάρξουν τρία – τέσσερα που θα ξεχωρίσουν, θα αφήσουν πολύ πίσω τους τα υπόλοιπα». 

“Τα σημερινά παιδιά είναι πιο εύστροφα. Είναι μια γενιά πολύ γρήγορη στις αντιδράσεις και στις αποφάσεις της, αλλά δεν αντέχει τις μακροχρόνιες επιβαρύνσεις.”

Γιώργος Πομάσκι

Στα «δικά του» αθλήματα τα ανθρωπομετρικά και φυσικά χαρακτηριστικά παίζουν σημαντικό ρόλο: το ύψος και η αλτικότητα είναι προϋποθέσεις για έναν σύγχρονο αθλητή του μήκους και του τριπλούν. Οι τεχνικές και η φυσική κατάσταση είναι στοιχεία που δουλεύονται στην προπόνηση. Τα τελευταία χρόνια, μάλιστα, ο ίδιος επιλέγει για τους αθλητές του προπονήσεις μεγαλύτερης έντασης και μικρότερης χρονικής διάρκειας. Όπως εξηγεί, «τα σημερινά παιδιά είναι πιο εύστροφα. Είναι μια γενιά πολύ γρήγορη στις αντιδράσεις και στις αποφάσεις της, αλλά δεν αντέχει τις μακροχρόνιες επιβαρύνσεις. Δεν έχει υπομονή, θέλει να τα κάνει όλα γρήγορα. Συντομία, υψηλή ένταση και τελειώσαμε». Δεν κατακτούν όλοι οι αθλητές του ολυμπιακά μετάλλια, όμως, ούτε καταρρίπτουν όλοι ρεκόρ. Σ’ αυτό το επίπεδο πια, παίζει ρόλο η προσωπικότητα του πρωταθλητή, ένας καθοριστικός παράγοντας που δεν ανιχνεύεται στο DNA αλλά ούτε και αποκτάται στις προπονήσεις. Ως πιο χαρακτηριστικό αναφέρει το παράδειγμα του Μίλτου Τεντόγλου, ο οποίος «την κρίσιμη στιγμή μπορεί να συγκεντρωθεί, να οργανώσει τον ψυχισμό του, να ενεργοποιήσει την αγωνιστικότητά του και όχι απλώς να εκτελέσει στο μέγιστο βαθμό ό,τι έχει αποθηκεύσει στις προπονήσεις του, αλλά να προσθέσει κι έναν πόντο παραπάνω. Είναι μια δική του, ξεχωριστή ικανότητα. Δεν μπορεί ο καθένας να αντέξει αυτήν την πίεση, να πρέπει να πιάσει τη μέγιστή του απόδοση σε μια συγκεκριμένη στιγμή, σε ένα συγκεκριμένο μέρος, με μια συγκεκριμένη κατάσταση που εξελίσσεται γύρω του». 

Ο Σπύρος Γιαννιώτης, πρωταθλητής της κολύμβησης και ασημένιος Ολυμπιονίκης στα 10 χιλιόμετρα στην ανοιχτή θάλασσα στους Ολυμπιακούς του 2016 στο Ρίο Ντι Τζανέιρο (σε έναν από τους πιο συγκλονιστικούς τελικούς στην ιστορία των Αγώνων), πιστεύει πολύ στην κληρονομικότητα. Όπως αφηγείται χαρακτηριστικά, «Όταν είδα τη μάνα μου να κολυμπάει μια μέρα στην πισίνα, συνειδητοποίησα από πού πήρα το γονίδιο του κολυμβητή. Το στυλ της είναι ίδιο με το δικό μου – ή μάλλον το αντίστροφο, εγώ πήρα το δικό της στυλ. Κολυμπάμε και οι δύο με τέμπο, αλλά με κοντές χεριές, δεν έχουμε καλή τεχνική». 

Η μητέρα του ήταν αυτή που τον έφερε σε επαφή με την κολύμβηση, στα πέντε του, στην Κέρκυρα όπου μεγάλωσε (είναι γεννημένος στο Λίβερπουλ) και ο υγρός στίβος τον κέρδισε από την πρώτη στιγμή. Αρχικά διακρίθηκε στις πισίνες, στα 400 και στα 1500 μέτρα ελεύθερο, αλλά εκεί που διέπρεψε πραγματικά ήταν στην ανοιχτή θάλασσα, στα αγωνίσματα του open water στα οποία μεταπήδησε το 2007. «Στον τομέα της τεχνικής υστερούσα πάρα πολύ κι αυτό μου κόστιζε στην πισίνα. Υπερτερούσα, όμως, στην αντοχή η οποία παίζει πολύ μεγάλο ρόλο στην ανοιχτή θάλασσα, αλλά και σ’ αυτό που εμείς περιγράφουμε με τη φράση “σε θέλει το νερό”. Στέκομαι και κολυμπώ πιο ψηλά στο νερό, στην επιφάνεια της πισίνας ή της θάλασσας από άλλους κολυμβητές. Αυτό είναι το ατού μου και είναι πολύ βοηθητικό στις μεγάλες αποστάσεις, γιατί ελαχιστοποιεί τις τριβές και κάνει πιο εύκολο το κολύμπι. Είναι ένα μυοσκελετικό χαρακτηριστικό που κάποιοι το έχουν εκ γενετής και κάποιοι όχι. Θα έλεγα ότι είναι ένα κληρονομικό χάρισμα». 

“Όταν λέμε “ταλέντο” συνήθως εννοούμε τα σωματικά χαρίσματα. Το ψυχικό χάρισμα, όμως, δεν είναι κι αυτό ένα ταλέντο;”

Σπύρος Γιαννιώτης

Στην πορεία της μεγάλης καριέρας του, ο Γιαννιώτης γνώρισε κολυμβητές που είχαν το ίδιο χάρισμα αλλά δεν προχώρησαν επειδή δεν είχαν τη θέληση και το πείσμα που απαιτείται για να προχωρήσει κάποιος στον σκληρό και αμείλικτα ανταγωνιστικό χώρο του πρωταθλητισμού, αλλά και δουλευταράδες κολυμβητές, που διέθεταν το σωστό mindset, αλλά δεν τους βοήθησε το σώμα τους να εξελιχθούν. «Όταν λέμε “ταλέντο” συνήθως εννοούμε τα σωματικά χαρίσματα. Το ψυχικό χάρισμα, όμως, δεν είναι κι αυτό ένα ταλέντο;», αναρωτιέται. «Σίγουρα ο περίγυρος και οι παραστάσεις του καθενός διαμορφώνουν τον χαρακτήρα του, αλλά αν δεν “το ‘χεις”, αν δεν μπορείς να είσαι συγκεντρωμένος, ατόφιος και ακέραιος υπό πίεση, δεν θα φτάσεις στο υψηλότερο επίπεδο. Πρέπει να μην αφήνεις τίποτα να σε επηρεάζει. Πρέπει η αποτυχία να σε κάνει πιο δυνατό και να μην τα παρατάς. Αυτά είναι σίγουρα παραστάσεις και στοιχεία που τα παίρνεις απ’ το σπίτι σου -εγώ τα πήρα ξεκάθαρα από τη μητέρα μου και τον πατέρα μου- αλλά θεωρώ ότι είναι και κάτι που υπάρχει εκ γενετής».  

Περιγράφοντας το δικό του «ψυχικό χάρισμα», εξομολογείται ότι από πολύ μικρός αισθανόταν ότι θα πετύχει. «Το ένιωθα από πιτσιρικάς. Ήμουν αισιόδοξος και είχα αυτοπεποίθηση. Πίστευα ότι θα τα καταφέρω κι ας μη το έλεγα σε κανέναν». Θεωρεί ότι αυτό το στοιχείο της προσωπικότητάς του τον βοήθησε να ξεπεράσει τα αντικειμενικά προβλήματα που αντιμετώπισε όταν ήταν έφηβος. «Στα 16 μου ήμουν ένας μέτριος αθλητής. Ζούσα στην Κέρκυρα, όπου οι συνθήκες της προπόνησης ήταν συγκεκριμένες και περιορισμένες και κάθε φορά που ερχόμουν στην Αθήνα πάθαινα πανωλεθρία. Επιπλέον, άργησα πολύ να μπω στην ανάπτυξη. Στα 15 μου ήμουν κάτω από τον μέσο όρο του ύψους στην τάξη μου και τώρα περνάω όλους τους παλιούς μου συμμαθητές ένα κεφάλι. Στα 16, λοιπόν, ήμουν ένας αθλητής που πανελλαδικά έμπαινα στην οκτάδα. Στα 17 όμως κέρδισα το πρωτάθλημα, στα 18 το ξανακέρδισα και στα 19 έκαναν πανελλήνιο ρεκόρ και πήγα στους Ολυμπιακούς με την Εθνική. Αυτό, δυστυχώς, είναι μια πραγματικότητα στον αθλητισμό. Δεν γίνεται να προβλέψεις σε τι επίπεδο μπορεί να φτάσει ένας αθλητής στα 13 του, όταν αρχίζουν οι αγωνιστικές κατηγορίες. Για διάφορους άλλους λόγους, αλλά κι επειδή σ’ εκείνη την ηλικία μπορεί κάποιο παιδί να έχει ανάπτυξη 15χρονου και κάποιο άλλο να μοιάζει με 11χρονο. Και μπορεί ο δεύτερος να είναι το πραγματικό ταλέντο, αλλά οι προπονητές θα ασχοληθούν με τον πρώτο, που εκείνη τη στιγμή θα διακρίνεται στους αγώνες». 

Ταλέντο με ημερομηνία έναρξης [και λήξης] 

Η Ελισάβετ Βελέντζα, πρώην επαγγελματίας αθλήτρια στα 100 μέτρα εμπόδια, προπονήτρια και ιδρύτρια του Talent ID Discover Your Best, ενός από τα πρώτα κέντρα με ειδίκευση στην ανακάλυψη ταλέντων στον αθλητισμό και την αθλητική κατεύθυνση των παιδιών, στέκεται πάρα πολύ στην ηλικία ανίχνευσης του αθλητικού ταλέντου. «Εμείς δεχόμαστε παιδιά από την ηλικία των έξι ετών και άνω και στόχος μας είναι η υποστήριξη τους ως προς τη σωματική ανάπτυξη και την αθλητική εξέλιξη. Ξεκινάμε αξιολογώντας τα ανθρωπομετρικά και κινητικά χαρακτηριστικά των παιδιών, την ψυχολογία, τη διατροφή και τους βιολογικούς τους δείκτες και βοηθάμε το παιδί να ανακαλύψει σε ποιο άθλημα μπορεί να εμφανίζει μια κλίση. Όταν πια το παιδί έχει επιλέξει το άθλημά του, εμείς οι προπονητές λειτουργούμε υποστηρικτικά ως προς τη βελτίωση της φυσικής του κατάστασης κι ενεργοποιούνται σε πιο εξειδικευμένους ρόλους τα άλλα μέλη της ομάδας: ο αθλητικός ψυχολόγος, ο αθλητικός διατροφολόγος, ο βιοχημικός και ο εργοφυσιολόγος. Αυτό που πάντα υπογραμμίζουμε στους γονείς είναι ότι τα παιδιά βρίσκονται στην αναπτυξιακή τους περίοδο, οπότε τα δεδομένα αλλάζουν διαρκώς. Για να αποκτήσουμε μια καθαρή εικόνα για τις πραγματικές δυνατότητες ενός παιδιού χρειάζεται διαρκής παρακολούθηση και αναπροσαρμογή των αθλημάτων στα οποία επιδίδεται και υπομονή. Δεν μπορείς στην ηλικία των έξι ετών να προβλέψεις αν το παιδί θα γίνει παγκόσμιος πρωταθλητής στα 18 του. Κανένας επιστήμονας δεν μπορεί, γιατί τα παιδιά αναπτύσσονται, εξελίσσονται και η έκφραση των γονιδίων τους επηρεάζεται και από το περιβάλλον τους: από τους φίλους, το σχολείο, τη διατροφή, τον ύπνο, τις προπονήσεις». 

Η αξιολόγηση του αθλητικού ταλέντου γίνεται με βάση το φύλο και την ηλικία. Τα παιδιά αξιολογούνται ως προς τα βασικά ανθρωπομετρικά τους χαρακτηριστικά (ύψος, βάρος, καθιστό ύψος, άνοιγμα χεριών, μέγεθος παλάμης κλπ), αλλά και ως προς τις επιδόσεις τους στην ταχύτητα, την αντοχή και τη δύναμη. «Η συνολική απόδοση μετατρέπεται σε ποσοστό επί τοις εκατό και όσα παιδιά πετυχαίνουν πάνω από 70% στην ηλικιακή τους κατηγορία, θεωρούμε ότι εμφανίζουν κλίση στον αθλητισμό – έχουν κάποιο ταλέντο».

Μιλώντας για ποσοστά, η κ. Βελέντζα αναφέρει ότι παγκοσμίως, το 10% του πληθυσμού δείχνει μια κλίση στον αθλητισμό από μικρή ηλικία. «Δεν μπορείς, όμως, να ξεχωρίσεις σε ποιο άθλημα θα διακριθεί ένα παιδί που δεν έχει ολοκληρώσει ακόμα την ανάπτυξή του. Η βιολογική ωρίμανση πραγματοποιείται από τα 11 ως τα 15 και σ’ αυτή τη διαδικασία κάθε παιδί έχει τους δικούς του ρυθμούς». 

Ακόμα κι αν όλα πάνε καλά και το παιδί διαθέτει όντως ταλέντο το οποίο θα εντοπιστεί εγκαίρως και θα δουλευτεί σωστά στην προπόνηση, κανείς δεν μπορεί να του υποσχεθεί ότι θα γίνει πρωταθλητής. Για την Ελισάβετ Βελέντζα ο συνδυασμός ταλέντου και προπόνησης αποτελεί το 30% του υλικού που χρειάζεται ένας αθλητής για να φτάσει στο ελίτ επίπεδο. Το υπόλοιπο 70% προκύπτει από την προσωπικότητα, τον χαρακτήρα και τη συμπεριφορά του. Αυτό που η ίδια συνοψίζει ως «ψυχολογία»: «Είχα κάνει την ίδια ερώτηση στον προπονητή της εθνικής Αγγλίας στο ράγκμπι, όταν μόλις η ομάδα του είχε κατακτήσει το Παγκόσμιο Κύπελλο και μου είχε απαντήσει “it’s all about attitude”. Είναι πολύ σημαντική η νοοτροπία του αθλητή. Είναι σημαντικό όταν ηττηθεί και απογοητευθεί, την επόμενη μέρα να πάει στην προπόνηση. Όταν όλοι θα τον αμφισβητούν, αυτός να είναι στην προπόνηση. Όταν θα χάνει η ομάδα του, αυτός να κάνει το καλύτερο παιχνίδι της ζωής του. Αυτό σημαίνει πρωταθλητής. Δεν σημαίνει ότι βγαίνω πάντα πρώτος. Σημαίνει ότι όποιες κι αν είναι οι συνθήκες γύρω μου, προχωράω και βελτιώνομαι». 

Αυτό στο οποίο μπορούν άπαντες να συμφωνήσουν είναι ότι αν με κάποιο μαγικό τρόπο μεταφέρουμε την τέλεια εργαστηριακή συνθήκη στο ταρτάν ενός σταδίου -οκτώ τοπ αθλητές, τέλεια προετοιμασμένοι, σε ιδανική σωματική, πνευματική και ψυχολογική κατάσταση- αυτός που πιθανότατα θα νικήσει στο νήμα είναι αυτός που θα διαθέτει την καλύτερη γονιδιακή προίκα. Αυτός με τη γενετική προδιάθεση, το «ταλέντο». Θα είναι, όμως, ο πρωταθλητής; Μπορεί και όχι. Ο Σπύρος Γιαννιώτης, ένας πραγματικός πρωταθλητής, το θέτει ως εξής: 

«Εκείνη τη μέρα θα νικήσει, αλλά τον επόμενο χρόνο, στον επόμενο τελικό, οι συνθήκες είναι βέβαιο ότι θα έχουν αλλάξει. Η ψυχολογία του μπορεί να είναι διαφορετική και να μην μπει ούτε στην οκτάδα. Αυτό είναι ή δεν είναι γονίδιο; Η απάντηση σ’ αυτή την ερώτηση δεν έχει βρεθεί ακόμα. Και δεν ξέρω αν θα βρεθεί ποτέ και προσωπικά ελπίζω να μη βρεθεί. Για να διατηρηθεί το απρόβλεπτο που κάνει τον αθλητισμό τόσο συναρπαστικό. Για να πεταχτεί από εκεί που δεν το περιμένουμε ένας άγνωστος αθλητής, που δεν γεμίζει το μάτι κανενός και να νικήσει και να γίνει αυτός ο επόμενος πρωταθλητής». 

The post Πρωταθλητής γεννιέσαι ή γίνεσαι; appeared first on 2045.gr.

Τόσο περίπου μας πήρε μέχρι να εξελιχθούμε από μονοκύτταρο πλαγκτόν που επέπλεε στους αρχαίους ωκεανούς, στον πρώτο ανθρωπίδα. Από εκεί και πέρα όλα συνέβησαν αστραπιαία. Χρειαστήκαμε μόλις 2,8 εκατομμύρια χρόνια για να διανύσουμε την απόσταση από τον Αυστραλοπίθηκο ως τον σύγχρονο Homo Sapiens και απ’ ό,τι φαίνεται συνεχίζουμε με το πόδι στο γκάζι. H επιστήμη έχει αποφανθεί ότι το ανθρώπινο είδος εξελίσσεται εδώ και δύο αιώνες πιο γρήγορα από ποτέ, ενώ ο ρυθμός της εξέλιξής του μοιάζει να επιταχύνεται ακόμα περισσότερο στις σύγχρονες γενιές. 

Πώς θα είμαστε, άραγε σε 2,8 εκατομμύρια χρόνια από σήμερα; Ή έστω σε ένα εκατομμύριο χρόνια ή σε μερικές εκατοντάδες δεκαετίες από σήμερα; Η πρόβλεψη για τον μακρινό χρονικό ορίζοντα είναι πρακτικά αδύνατη – το φυσικό και το τεχνητό μας περιβάλλον θα έχουν υποστεί σ’ αυτό το διάστημα μεταβολές που δεν μπορούμε σήμερα ούτε καν να διανοηθούμε και θα έχουν υποχρεώσει το είδος μας σε ανάλογες απρόβλεπτες προσαρμογές. 

Για τον πιο ταπεινό ορίζοντα του κοντινού μέλλοντος, όμως, έχουν ήδη διατυπωθεί αρκετές επιστημονικές θεωρίες. Δεν είναι όλες ενθαρρυντικές για τον Homo Futuris, αλλά τουλάχιστον εκπορεύονται από μια κοινή πηγή η οποία, υπό συνθήκες, μπορεί να είναι παρήγορη: η εξέλιξη του ανθρώπινου είδους θα είναι στο εξής μια ανθρώπινη υπόθεση.

“Φτάνοντας στον 21ο αιώνα, έχουμε καταφέρει να εξουδετερώσουμε τους φυσικούς μας καταπιεστές, έχουμε προσαρμόσει το περιβάλλον στις δικές μας ανάγκες (ή στη δική μας παράνοια) και εν πολλοίς έχουμε ξεπεράσει τη Φυσική Επιλογή. Το τι θα απογίνουμε από εδώ και πέρα είναι -σε κάποιον βαθμό- στο δικό μας χέρι και στη δική μας ευθύνη.” 

Γηραιότεροι 

Στο μέλλον θα ζούμε περισσότερο, αυτό είναι βέβαιο. Και όχι στο μακρινό μέλλον – κάποια από τις αμέσως επόμενες γενιές θα κληθεί να αποφασίσει αν ο άνθρωπος πρέπει (ή αν δικαιούται) να ζει μέχρι τα 150. 

Οι φυσικοί κύκλοι της ζωής κάθε είδους διαμορφώνονται ανταποκρινόμενοι στους ρυθμούς της θνησιμότητάς του. Αυτή είναι η αιτία για την οποία τα ζώα που δεν έχουν πολλούς θηρευτές μονίμως στο κατόπι τους αναπτύσσουν μεγαλύτερη διάρκεια ζωής. Ο καρχαρίας της Γροιλανδίας, η χελώνα των Γκαλαπάγκος και η τοξοκέφαλη φάλαινα, για παράδειγμα, φτάνουν αργά στη σεξουαλική ωριμότητα, αναπαράγονται σε μεγάλη ηλικία και ζουν για αιώνες. 

Ο άνθρωπος είχε αυτήν την πολυτέλεια ακόμα και πριν αναπτύξει πολιτισμό. Στις πρωτόγονες νομαδικές κοινωνίες η νομή της τροφής διασφάλιζε ότι ακόμα και τα μέλη της κοινότητας που δεν μπορούσαν να κυνηγήσουν δεν πέθαιναν από πείνα, ενώ τα ρόπαλα, τα δόρατα και τα βέλη τούς προσέφεραν επαρκή προστασία από τους θηρευτές. Κάποιοι έφταναν να ζουν μέχρι τα 70 τους. Βεβαίως, η παιδική θνησιμότητα άγγιζε το 50%, οπότε το μέσο προσδόκιμο ζωής δεν ξεπερνούσε τα 35 χρόνια. Μ’ αυτό το προσδόκιμο, άλλωστε, πορεύθηκε η ανθρωπότητα μέχρι τον 19ο αιώνα, διανύοντας χιλιετίες φυσικών καταστροφών, επιδημιών και πολέμων. 

Στις μέρες μας, η παιδική θνησιμότητα στον αναπτυγμένο κόσμο είναι κάτω του 1% και το προσδόκιμο ζωής είναι τα 80 έτη. Ακόμα και στην Αφρική και στις αναπτυσσόμενες ασιατικές χώρες, οι άνθρωποι μπορούν να περιμένουν ότι θα ζήσουν τουλάχιστον μέχρι τα 70 τους. Ο διπλασιασμός του προσδόκιμου ζωής, βεβαίως, οφείλεται στη βελτίωση των συνθηκών της ζωής και της υγείας μας, όχι στην εξελικτική διαδικασία, αλλά η αλλαγή της συνθήκης μακροπρόθεσμα κατευθύνει την εξέλιξή μας προς τη μακροζωία. Ήδη, όλο και περισσότεροι άνθρωποι στον πλανήτη ξεπερνούν τα 100 χρόνια ζωής – το καταγεγραμμένο ρεκόρ είναι τα 122. Στις ΗΠΑ, δύο επιστήμονες έχουν στοιχηματίσει ότι ο πρώτος άνθρωπος που θα φτάσει τα 150 έχει ήδη γεννηθεί. Κάποιοι άλλοι Αμερικανοί ερευνητές μπορεί και να ανακάλυψαν πρόσφατα τη θεραπεία για τον καρκίνο του εντέρου – κάθε χρόνο νικάμε όλο και περισσότερες αρρώστιες που μας σκοτώνουν. Επιπλέον, όλοι οι αρμόδιοι επιστήμονες συμφωνούν ότι η διαδικασία της γήρανσης είναι εν πολλοίς μια γονιδιακά προγραμματισμένη ρουτίνα φθοράς. Σύντομα θα μπορούμε να επιδράσουμε στη συμπεριφορά αυτών των γονιδίων-προγραμματιστών, επηρεάζοντας σημαντικά τη ροή της εξέλιξής μας. 

Ψηλότεροι 

Ο άνθρωπος ψηλώνει στο πέρασμα των εποχών. Ο Αυστραλοπίθηκος και ο homo habilis σπανίως έφταναν μέχρι τα 150 εκατοστά. Όλοι οι νεότεροι ανθρωπίδες -ο homo erectus, ο νεάντερταλ και φυσικά ο homo sapiens- είναι σαφώς ψηλότεροί του. 

Δεν υπάρχει καμία επιστημονική αμφιβολία ότι το ανθρώπινο είδος συνέχισε να ψηλώνει και στα ιστορικά χρόνια και ότι το κάνει ακόμα και στις μέρες μας. Χαρακτηριστικό θεωρείται το παράδειγμα των Ολλανδών, οι οποίοι είναι σήμερα ο ψηλότερος λαός του κόσμου. Κατά μέσο όρο, οι Ολλανδοί άνδρες φτάνουν στο 1.83, ενώ οι γυναίκες στο 1.70. Το ενδιαφέρον και αρκετά παράδοξο είναι ότι στα μέσα του 18ου αιώνα, το αντίστοιχο μέσο ύψος για τους Ολλανδούς άνδρες ήταν μόλις 1.65 (έχει υπολογιστεί με βάση τα στρατιωτικά αρχεία της εποχής). Την ίδια εποχή, οι Αμερικανοί στρατιώτες ήταν κατά μέσο όρο πέντε εκατοστά ψηλότεροι από τους Ολλανδούς (1.70). Στα 150 χρόνια που μεσολάβησαν μέχρι τις σημερινές έρευνες, οι Ολλανδοί φαίνεται να έχουν πάρει μεσοσταθμικά 20cm ύψους, ενώ Αμερικανοί μόλις έξι εκατοστά.

Οι ερευνητές έχουν αποφανθεί ότι αυτή η τεράστια εξελικτική διαφορά δεν οφείλεται τόσο σε περιβαλλοντικούς παράγοντες (διατροφική ποιότητα και επάρκεια, πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας κλπ), όσο στη Φυσική Επιλογή. Πολύ απλά, οι Ολλανδέζες προτιμούσαν τους ψηλότερους άνδρες για σεξουαλικούς συντρόφους, με αποτέλεσμα οι ψηλότεροι Ολλανδοί να γεννούν περισσότερα παιδιά από τους κοντύτερους συμπατριώτες τους. Σταδιακά -και φυσικά πλέον- οι νεότερες γενιές των Ολλανδών εμφανίζονταν όλο και ψηλότερες από τις παλαιότερες. 

Μια ακόμα επιστημονική βεβαιότητα είναι ότι ο σκελετός μας θα γίνεται όλο κι ελαφρύτερος, ενώ παράλληλα θα συρρικνώνεται η μυϊκή μας μάζα. Αυτές είναι αλλαγές που συμβαίνουν εδώ και χιλιάδες χρόνια στο σώμα μας, από τότε που η ανακάλυψη της γεωργίας και η κτηνοτροφία μας απάλλαξαν από το καθημερινό άχθος του κυνηγιού για την εξασφάλιση της τροφής μας. Η χρήση όλο και πιο εξελιγμένων μηχανημάτων και εργαλείων που κάνουν τις δουλειές για μας, επιταχύνει αυτή τη διαδικασία μείωσης της σωματικής μας ρώμης τους τελευταίους αιώνες. 

Σημαντική συρρίκνωση έχει καταγραφεί και στο μέγεθος των δοντιών μας, αλλά και στις διαστάσεις των γνάθων μας. Κάποτε χρειαζόμασταν δυνατά σαγόνια και πανίσχυρους τραπεζίτες για να αλέθουμε τις σκληρές φλούδες και ρίζες που αποτελούσαν βασικά στοιχεία της καθημερινής μας δίαιτας. Σήμερα τρώμε κατά βάση μαγειρεμένες ή επεξεργασμένες τροφές και η οδοντοστοιχία μας έχει ήδη προσαρμοστεί στη σύγχρονη διατροφή: πολλοί ενήλικες γύρω μας δεν θα αποκτήσουν ποτέ φρονιμίτες ή θα χρειαστεί να τους αφαιρέσουν χειρουργικά επειδή δεν θα χωράνε να αναπτυχθούν φυσιολογικά στο στόμα τους και θα πιέζουν τα διπλανά τους -μικρότερα και πολύ πιο χρήσιμα- δόντια. 

Εξυπνότεροι;  

Μια από τις πιο δημοφιλείς παρανοήσεις που έχουν προκύψει από τη χρυσή εποχή του λογοτεχνικού sci-fi είναι ότι ο δείκτης της ευφυίας ενός οργανισμού είναι ανάλογος του μεγέθους του εγκεφάλου του. Οι περισσότεροι έχουμε ζωηρές αναμνήσεις από τα κόμικς και τις εικονογραφήσεις στις οποίες οι νοήμονες εξωγήινοι αλλά και οι άνθρωποι του μέλλοντος, οι οποίοι έχουν πλέον εποικίσει άλλους πλανήτες, είναι κάτι υδροκέφαλα πλάσματα με υπερμεγέθη μυαλά που ξεχειλίζουν από τα διογκωμένα κρανία τους. Οι άνθρωποι του μέλλοντος, όμως, δεν θα είναι έτσι. Ίσα, ίσα το πιθανότερο είναι ότι θα έχουν μικρότερους εγκεφάλους από τους δικούς μας. 

Σύμφωνα με όσα μας αποκαλύπτουν τα απολιθώματα, ο ανθρώπινος εγκέφαλος τριπλασιάστηκε σε όγκο τα τελευταία έξι εκατομμύρια χρόνια, αλλά σταμάτησε να μεγαλώνει πριν από περίπου 15.000 χρόνια. Έκτοτε, μάλιστα, συρρικνώνεται – οι σύγχρονοι άνθρωποι έχουμε μικρότερους εγκεφάλους από τους αρχαίους μας προγόνους, ακόμα και από τους κοντινούς, του σκοτεινού Μεσαίωνα. Χρονικά, η διαδικασία συρρίκνωσης του μυαλού μας συμπίπτει και πάλι με την ανακάλυψη και την εξάπλωση της γεωργίας. 

Μπορεί, λοιπόν, αυτή η κάπως παράδοξη εξέλιξη να προέκυψε επειδή ως κυνηγοί και συλλέκτες είχαμε περισσότερη ανάγκη από μνήμη, προκειμένου να χαρτογραφούμε τα δέντρα, τις πηγές, τις φωλιές και τις παγίδες ολόκληρων περιοχών. Μπορεί ξαφνικά, ως καλλιεργητές, να αρχίσαμε να καταναλώνουμε λιγότερες πρωτεΐνες και λίπη, υλικά που μπορούν να χτίσουν και να συντηρήσουν έναν ευτραφή εγκέφαλο (είναι γνωστό ότι ο εγκέφαλος είναι ενεργοβόρο όργανο – καταναλώνει το 20% του ημερήσιου θερμιδικού μας προϋπολογισμού). Ή μπορεί απλά ο άνθρωπος των σύγχρονων κοινωνιών να χρειάζεται λιγότερο εγκέφαλο. Κάποτε, όλα τα μέλη της φυλής έπρεπε να έχουν πολλές δεξιότητες προκειμένου να επιβιώσουν. Όλοι τα έκαναν όλα. Σήμερα οι περισσότεροι εξειδικευόμαστε σε έναν ή σε μερικούς τομείς και τα υπόλοιπα τα αναλαμβάνουν άλλοι άνθρωποι, που έχουν διαφορετικές εξειδικεύσεις. Ο πολιτισμός μάς έχει απαλλάξει από αγγαρείες ή από την ανάγκη να κάνουμε πράγματα που δεν μας ενδιαφέρουν, αλλά μας έχει κάνει και πιο μονοδιάστατα όντα. 

Το πιο πιθανό, όμως, είναι ότι ο εγκέφαλός μας απλώς προσαρμόζεται. Είναι γνωστό πχ, ότι ο εγκέφαλος του Νεάντερταλ ήταν μεγαλύτερος από εκείνων του Homo Sapiens, αλλά ο κύριος όγκος του ήταν απασχολημένος με το να ρυθμίζει την όραση και να συντονίζει την κίνηση του Νεάντερταλ. Τα κέντρα που θα του επέτρεπαν μια καλύτερη γλωσσική επικοινωνία ή μεγαλύτερη επιδεξιότητα στη χρήση εργαλείων ήταν λιγότερο ανεπτυγμένα. Δεν είναι καθόλου δεδομένο, λοιπόν, ότι η συρρίκνωση του εγκεφάλου μας συνεπάγεται και απώλεια ευφυίας. στην προκειμένη περίπτωση δεν είναι το μέγεθος που μετράει – οι ελέφαντες και οι όρκες έχουν μυαλά πολύ μεγαλύτερα απ’ τα δικά μας.  

Μπορεί απλώς να μας συμβαίνει ό,τι κάνουμε εμείς στα κομπιούτερ μας: διατηρήσαμε στο ακέραιο τη δυνατότητα να υποδεχόμαστε, να επεξεργαζόμαστε και να συνθέτουμε πληροφορίες, αλλά το κάνουμε με λιγότερους και μικρότερους νευρώνες – επεξεργαστές. 

Μια ενδιαφέρουσα και κάπως ενοχλητική διαπίστωση είναι ότι παράλληλα με τους δικούς μας εγκεφάλους μικραίνουν και οι εγκέφαλοι των κατοικίδιων ζώων. Τα πρόβατα έχασαν το 24% της εγκεφαλικής τους μάζας από τότε που εξημερώθηκαν. Για τις αγελάδες η απώλεια ήταν της τάξης του 26%, για τα σκυλιά 30%. Είναι λογικό να υποθέσουμε ότι η εξημέρωση τους απάλλαξε από το άγχος του να σκέφτονται κάθε μέρα πού θα βρουν φαγητό και πώς θα προφυλαχτούν από τους λύκους και τ’ άλλα θηρία. Το μόνο που έχουν να κάνουν από την ώρα που ξυπνούν μέχρι την ώρα που πάνε για ύπνο, είναι ν’ ακολουθούν το κοπάδι. Μήπως, όμως, κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και σε μας, χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε ή απλά χωρίς να θέλουμε να το παραδεχτούμε; Ζούμε σε μεγαλουπόλεις μαζί με εκατομμύρια άλλους ανθρώπους με τους οποίους συνάπτουμε στη διάρκεια της ζωής μας χιλιάδες σημαντικές ή ασήμαντες και παροδικές σχέσεις. Η επιβίωσή μας ανάμεσά τους μας υποχρεώνει να είμαστε εξωστρεφείς, ανεκτικοί και -αναγκαστικά- περισσότερο κομφορμιστές. Από το πρωί που ξυπνάμε μέχρι την ώρα που πάμε για ύπνο, ακολουθούμε, αποφεύγουμε, συγχρωτιζόμαστε ή χειραγωγούμε το κοπάδι μας. 

Πανομοιότυποι 

Οι φυλές όπως τις γνωρίζουμε σήμερα (λευκοί, μαύροι, κίτρινοι κλπ), διαμορφώθηκαν όταν πλέον ο homo sapiens είχε κυριαρχήσει και είχε εποικίσει ολόκληρο τον πλανήτη. Μεγάλες ομάδες ανθρώπων βρέθηκαν απομονωμένες, περικυκλωμένες από ερήμους, ωκεανούς, ορεινούς όγκους, παγετώνες και τεράστιες αποστάσεις και ανέπτυξαν τα χαρακτηριστικά που απαιτούσε κάθε φορά η προσαρμογή στο τοπίο, στο κλίμα, αλλά και στο κοινωνικό περιβάλλον που διαμορφώθηκε – στον τρόπο ζωής και στα πρότυπα της ομορφιάς που αναπτύχθηκαν σε κάθε περιοχή. 

Σήμερα οι αποστάσεις έχουν εκμηδενιστεί και τα κάθε είδους όρια -γεωφυσικά, φυλετικά, θρησκευτικά κλπ- έχουν καταργηθεί. Οι άνθρωποι αναμειγνύονται. Αυτή η ανάμειξη συνέβαινε έτσι κι αλλιώς τους τελευταίους αιώνες των αυτοκρατοριών και της αποικιοκρατίας, αλλά πλέον λειτουργούμε πρακτικά σαν να είμαστε ένας παγκόσμιος πληθυσμός. Κάθε πιθανός παρτενέρ απέχει από μας το πολύ μία – δυο πτήσεις. Είναι εύκολο να συναντηθούμε, να συνευρεθούμε σεξουαλικά και να αναπαραχθούμε. 

Αυτό ίσως οδηγήσει στην ομογενοποίηση του είδους μας. Στη δημιουργία ενός υβριδικού ανθρώπου που θα συνδυάζει αφρικανικά, ευρωπαϊκά, αυστραλιανά, ασιατικά και αμερικανικά χαρακτηριστικά, τα οποία σταδιακά θα δημιουργήσουν ένα γενετικό καλούπι. Κοινώς: θα μοιάζουμε όλοι μεταξύ μας ή τουλάχιστον θα προσεγγίζουμε εμφανισιακά ένα κοινό πρότυπο, έναν παγκόσμιο μέσο όρο. 

Το πρώτο που θα μας συμβεί είναι ότι το δέρμα μας σκουρύνει μεσοσταθμικά. Εδώ και δεκαετίες οι πληθυσμοί των αφρικανικών χωρών πολλαπλασιάζονται, ενώ οι λευκοί πληθυσμοί του δυτικού κόσμου συρρικνώνονται. Είναι, λοιπόν, θέμα χρόνου τα γονίδια των μαύρων Homo Sapiens να επικρατήσουν σε ποσοστό επαρκές ώστε να αλλάξει ο μέσος χρωματικός τόνος του δέρματος της ανθρωπότητας. Τα υπόλοιπα θα τα αναλάβει η Σεξουαλική Επιλογή, η οποία αναμένεται να αποτελέσει τον βασικό κινητήρα της εξελικτικής διαδικασίας, από τη στιγμή που ο ανθρώπινος πολιτισμός αδρανοποίησε τις άλλες φόρμες της Φυσικής Επιλογής. Όταν ισχύσει αυτό, θα γίνουμε όλοι πιο όμορφοι και γοητευτικοί, αλλά με τον ίδιο τρόπο, υπακούοντας στη νόρμα της Σεξουαλικής Επιλογής αλλά και στις πιέσεις των media που θα προωθούν όλο και πιο εντατικά πολύ συγκεκριμένα πρότυπα ομορφιάς, επιτυχίας κλπ. 

Ο H.G. Wells έχει ήδη περιγράψει έναν τέτοιο κόσμο υβριδίων. Στη «Μηχανή που Ταξιδεύει στον Χρόνο», οι ανώτερες τάξεις μετά από πολλές γενιές στις οποίες αναπαράγονταν μεταξύ τους εξελίχθηκαν στους όμορφους αλλά κάπως άχρηστους Ελόι, ενώ οι εργάτες και τα κατώτερα στρώματα απέγιναν οι κακοφτιαγμένοι αλλά καταφερτζήδες Μόρλοκ. Δεν χρειάζεται, όμως, να φτάσουμε μέχρι την επιστημονική φαντασία για να ενισχύσουμε τη θεωρία των υβριδίων. Τα διλήμματα που θέτει σήμερα η ευγονική μάς ανοίγουν ένα παράθυρο σ’ αυτόν τον αβέβαιο κόσμο. 

Στις μέρες μας, οι γενετιστές που ασχολούνται με την τεχνητή γονιμοποίηση μπορούν με έναν προεμφυτευτικό έλεγχο να γνωρίζουν το φύλο, το χρώμα, τη χρωμοσωμική ισορροπία και τη γονιδιακή προδιάθεση ενός εμβρύου όσο αυτό είναι ακόμα στο εργαστήριο, στην κατάσταση της βλαστοκύστης. Αν στο μέλλον αυτές οι πληροφορίες γίνουν διαθέσιμες στους γονείς των εμβρύων κι εκείνοι έχουν τη δυνατότητα να προγραμματίζουν την εμφάνιση, την ευφυΐα και τη μακροζωία των παιδιών τους, το πιθανότερο είναι πώς θα το κάνουν. Τα ψηλά, ευφυή και αγέραστα παιδιά θα αποκτήσουν απογόνους που θα τους μοιάζουν και η Φυσική Επιλογή θα αναλάβει ξανά δράση, ώστε στο απώτερο μέλλον να τους μοιάζει όλη η ανθρωπότητα. Ακόμα κι αν τα γονίδια της αριστείας δεν δημιουργήσουν σταδιακά ένα νέο ανθρώπινο είδος, είναι βέβαιο ότι θα διαμορφώσουν έναν διαφορετικό, υβριδικό homo sapiens. 

Διαφορετικοί 

Η τεχνολογία αναμένεται να παίξει σημαντικό ρόλο στο ανθρώπινο evolution. Ακόμα κι αν δεν αποκτήσουμε κάποτε συμβιωτική σχέση με τις μηχανές και δεν εξελιχθούμε σε cyborgs, οι μηχανές θα επηρεάσουν καθοριστικά το γονιδίωμά μας. Οι υπολογιστές και το διαδίκτυο δημιουργούν ήδη ένα νέο είδος πίεσης στη Σεξουαλική Επιλογή μας. Πολλά ζευγάρια γνωρίζονται online. Εξελιγμένοι αλγόριθμοι ευθύνονται για επιτυχημένα ή λιγότερο επιτυχημένα matches και όλο και περισσότεροι άνθρωποι γύρω μας κάνουν ό,τι μπορούν προκειμένου να επωφεληθούν στον μέγιστο βαθμό από τους υπολογισμούς τους. Αυτή η σχέση έχει αρχίσει να γίνεται αμφίδρομη: ικανοποιούμε τις παραμέτρους του αλγόριθμου, προκειμένου εκείνος να ικανοποιήσει καλύτερα τις σεξουαλικές, συναισθηματικές ή κοινωνικές μας ανάγκες. Ακούγεται δυστοπικό, αλλά σε κάποιο βαθμό συμβαίνει ήδη: ένας ψηφιακός κώδικας αποφασίζει ποιος γενετικός κώδικας θα κληροδοτηθεί στις επόμενες γενιές. 

Υπάρχουν και τα πολύ δυσοίωνα αλλά ευτυχώς όχι πολύ επιστημονικά τεκμηριωμένα σενάρια για το πού μας οδηγεί εξελικτικά η τεχνολογία. H Maple Holistics, για παράδειγμα, κατασκεύασε τη φρικτή Mindy, ένα τρισδιάστατο μοντέλο ανθρώπου που θα έχει γεννηθεί 100 περίπου χρόνια μετά από εμάς και θα έχει προσαρμοστεί γενετικά στη χρήση mobile συσκευών. H Minty έχει καμπούρα, αλλά δεν έχει λαιμό, για να κοιτά απρόσκοπτα σε οθόνες. Έχει μικρότερο εγκέφαλο αλλά παχύτερο κρανίο και διπλό αμφιβληστροειδή που την προστατεύουν από τις ακτινοβολίες και μόνιμο σύνδρομο καρπιαίου σωλήνα. Σίγουρα δεν θέλουμε να γίνουμε σαν τη Mindy. 

Εξίσου αποτροπιαστικός ήταν και ο Graham, το τρισδιάστατο γλυπτό σε φυσικό μέγεθος που δημιουργήθηκε κατά παραγγελία του Υπουργείου Συγκοινωνιών της Αυστραλίας, προκειμένου να αποκτήσουμε μια εικόνα του πώς θα μοιάζουν οι άνθρωποι αν εξελιχθούν με τρόπο που θα τους επιτρέπει να επιβιώνουν από αυτοκινητικά ατυχήματα. Παράξενη ιδέα, τρομακτική υλοποίηση. Σίγουρα δεν θέλουμε να γίνουμε σαν τον Graham. 

H τεχνολογία, επίσης, είναι αυτή που θα μας βοηθήσει να αποικίσουμε άλλους πλανήτες όταν πλέον θα έχουμε ξεζουμίσει τον δικό μας. Εννοείται ότι κανείς δεν μπορεί να προβλέψει τι θα συμβεί στο σώμα μας αν χρειαστεί να προσαρμοστεί σε βάθος πολλών γενεών στις συνθήκες ζωής ενός πλανήτη όπως ο Άρης, με λιγότερη βαρύτητα, λιγότερο οξυγόνο και πολύ περισσότερο κρύο. Η απομόνωση σε τόσο ιδιαίτερα και αφιλόξενα περιβάλλοντα θα οδηγήσουν τον άνθρωπο σε πρωτόγνωρες προσαρμογές. Η Φυσική Επιλογή θα επιστρέψει θριαμβεύτρια και -ποιος ξέρει;- σε βάθος χιλιετιών μπορεί να φέρει μαζί της ένα ή περισσότερα νέα είδη ανθρώπων. 

Η επιστήμη δεν ασχολείται σοβαρά με αυτές τις προοπτικές – κανένας ερευνητής δεν θα προχωρήσει σε αφορισμούς και προφητείες που μπορεί να επιβεβαιωθούν ή να διαψευσθούν σε ορίζοντα εκατομμυρίων ετών. Μια εξελικτική έκπληξη, πάντως, δεν είναι εκτός της συζήτησης. 

Σε πρόσφατη έκθεσή του, ο Τόμας Μάιλουντ, καθηγητής βιοπληροφορικής στο πανεπιστήμιο του Άαρχους της Δανίας, διατύπωσε τη ρηξικέλευθη ιδέα ότι σωματικά και κατασκευαστικά, ο Homo Sapiens μπορεί να ακολουθήσει μια αντίστροφη εξελικτική πορεία. Ο υπερπληθυσμός και το στρίμωγμα στις γιγάντιες μητροπόλεις του μέλλοντος ίσως οδηγήσουν στη δημιουργία ανθρώπων που θα καταλαμβάνουν λιγότερο χώρο και θα χρειάζονται λιγότερη ενέργεια και λιγότερους φυσικούς πόρους για να επιβιώσουν. Τα απολιθώματα δεν αποκλείουν ένα τέτοιο ενδεχόμενο: η εξέλιξη των ειδών δεν είναι συνεχής ούτε γραμμική. Δεν ακολουθεί μία μόνο κατεύθυνση. Οι οργανισμοί στο πέρασμα των χιλιετιών μπορεί να μεγαλώσουν ή να μικρύνουν. 

Αυτό που σίγουρα είναι μονόδρομος για την εξελικτική πορεία των ειδών είναι η περιπλοκότητά τους. Όλοι οι οργανισμοί, άσχετα από την εξέλιξη της φυσιολογίας τους, όσο περισσότερο επιβιώνουν τόσο πιο σύνθετοι γίνονται. Αναπτύσσουν όλο και πιο θαυμαστές δεξιότητες και προσαρμοσμένες συμπεριφορές. Με μια λέξη, προοδεύουν. Ο Homo Sapiens τα έχει πάει αντικειμενικά πολύ καλά σ’ αυτόν τον τομέα. Έχει προοδεύσει πολύ. Τόσο, ώστε να έχει σήμερα την πολυτέλεια και την προμηθεϊκή ευθύνη να κατευθύνει ο ίδιος την πρόοδό του. Κι εδώ είμαστε. Σε ένα σταυροδρόμι στο οποίο, δυστυχώς, τα απολιθώματα δεν μπορούν να μας φανούν χρήσιμα. Καλούμαστε να πάρουμε αποφάσεις για ζητήματα που δεν έχουν απασχολήσει κανέναν άνθρωπο πριν από μας. 

Ξέρουμε ότι η εξέλιξή μας θα συνεχιστεί, αλλά συνειδητοποιούμε ότι για πρώτη φορά τα γονίδιά μας θα αλλάξουν κατευθυνόμενα όχι μόνο από βιολογικούς κώδικες, αλλά και από μιμητικές διαδικασίες και τεχνολογικές πιέσεις. Για να καταφέρουμε να ακολουθήσουμε και σ’ αυτήν τη συγκυρία τον δρόμο της προόδου, θα χρειαστεί να επιστρατεύσουμε όλες μας τις γνώσεις και τις δεξιότητες, όλες τις νοητικές και σωματικές μας ικανότητες, αλλά και κάτι ακόμα. Ένα νέο χαρτί που θα διαταράξει τη διαμορφωμένη ισορροπία στην παρτίδα. 

“Κάποιοι εκτιμούν ότι αυτήν τη φορά, δίπλα στην προνομιακή μας ανατομία και την εξελιγμένη μας νόηση, θα πρέπει να ρίξουμε στη μάχη την παραγνωρισμένη και για πολύ καιρό αδρανοποιημένη συναισθηματική μας νοημοσύνη. Στο σημείο που βρισκόμαστε, αυτή μοιάζει να είναι η μόνη λογική πρόοδος για το ανθρώπινο είδος.” 

Όπως προειδοποιεί ο Σουηδός φιλόσοφος Νικ Μπόστρομ στο δυστοπικό δοκίμιό του The Future of Human Evolution, αν δεν προοδεύσουμε προς τα εκεί, αν αφήσουμε την εξέλιξή μας να ακολουθήσει τον μονόδρομο που επιβάλλει ο τεχνολογικός πολιτισμός, κινδυνεύουμε να χάσουμε ένα μεγάλο μέρος της ανθρώπινης υπόστασής μας. «Το χιούμορ, η αγάπη, το παιχνίδι, η τέχνη, ο χορός, η φιλοσοφία, η λογοτεχνία, η φιλία, οι άσκοπες συζητήσεις, η ραστώνη των διακοπών και το σεξ που δεν στοχεύει στην αναπαραγωγή, είναι δραστηριότητες που ανταποκρίνονται σε προδιαθέσεις ενσωματωμένες στο εξελικτικό μας παρελθόν. Είναι κρίσιμο να διατηρήσουμε ενεργές αυτές τις προδιαθέσεις σε ένα μέλλον στο οποίο ο ισχυρός που θα επιβιώνει θα είναι αυτός που θα μπορεί να εκτελεί ρομποτικά -με τον τρόπο των μηχανών- πολύωρη υπερεξειδικευμένη εργασία επαναληπτικής φύσης, με στόχο τη βελτίωση του όγδοου δεκαδικού ψηφίου ενός οικονομικού προϋπολογισμού». 

Μπορεί, λοιπόν, στην πραγματικότητα να μην έχουμε επιλογές ή διλήμματα. Στο επόμενο εξελικτικό στάδιο ο homo sapiens θα είναι ένα πλάσμα με ανεπτυγμένη ενσυναίσθηση ή ένα μη ανθρώπινο πλάσμα. 

The post Πώς θα μοιάζει ο άνθρωπος του μέλλοντος appeared first on 2045.gr.

Αν με κάποιο μαγικό τρόπο ένας homo sapiens του 12.000 π.Χ. μεταφερόταν στο νησί των Κυκλώπων την εποχή που αποβιβάζονταν σ’ αυτό ο Οδυσσέας και οι σύντροφοί του (το 1200 περίπου π.Χ.), δεν θα εντυπωσιαζόταν τόσο από τους φοβερούς μονόφθαλμους γίγαντες -στη δική του εποχή ζούσαν πολλά τεράστια και τερατόμορφα πλάσματα- όσο από τις καθημερινές τους δραστηριότητες. Όπως ενημερωνόμαστε από την Ι’ ραψωδία της Οδύσσειας, ο Πολύφημος και οι συντοπίτες του, όταν δεν καταβρόχθιζαν τους άτυχους θνητούς που ξεβράζονταν στο νησί τους, καταπιάνονταν με την κτηνοτροφία. Εξέτρεφαν αμνοερίφια για το κρέας τους αλλά και για το γάλα, το οποίο απολάμβαναν καθημερινά ή το χρησιμοποιούσαν για να φτιάξουν τυρί και γιαούρτι. 

Αυτό το τελευταίο ειδικά, θα του φαινόταν πολύ παράξενο. Οι άνθρωποι του 12.000 π.Χ, αντίθετα με τους Κύκλωπες και τους ανθρώπους των Μυκηναϊκών χρόνων, είχαν δυσανεξία στη λακτόζη. Ο οργανισμός τους δεν μπορούσε να μεταβολίσει το γάλα μετά την ηλικία του θηλασμού. 

Όσο τραβηγμένη κι αν είναι η αφήγηση που προηγήθηκε, το παράδειγμα της ανοχής στη λακτόζη αποτελεί ένα από τα βασικά επιχειρήματα των επιστημόνων που υποστηρίζουν ότι ο homo sapiens είναι ένα είδος που εξελίσσεται διαρκώς και ποικιλοτρόπως – σωματικά, γονιδιακά και πνευματικά. Σε σχέση, μάλιστα, με τη μέρα που πρωτοπερπάτησε στον πλανήτη μας με τα δυο του πόδια, πριν από 150.000 χρόνια, ο ρυθμός της εξέλιξής του επιταχύνθηκε θεαματικά τις τελευταίες χιλιετίες. Ο σύγχρονος άνθρωπος, αφού αρχικά προσαρμόστηκε στις συνθήκες που τον περιέβαλλαν και στις εκάστοτε μεταβολές τους, άρχισε να διαμορφώνει ο ίδιος το περιβάλλον, ανάλογα με τις δικές του ανάγκες. Παραδόξως, οι νέες αυτές συνθήκες τον υποχρέωσαν να εξελιχθεί ακόμα ταχύτερα και με πιο περίπλοκους τρόπους. 

Ανθεκτικότεροι, παχύτεροι και (κυριολεκτικά) κουλ

Η επανάσταση του γάλακτος είναι ένα καλό παράδειγμα αυτής της προσαρμογής στον σύγχρονο τρόπο ζωής. Στις μέρες μας, το 90% των Ευρωπαίων μπορεί να καταναλώσει ζωικό γάλα. Το ποσοστό αυτό είναι τόσο μεγάλο, ώστε η δυσανεξία στη λακτόζη να αντιμετωπίζεται σαν πάθηση στον δυτικό κόσμο. Στην Ασία, όμως, και στο μεγαλύτερο τμήμα της Αφρικής, ισχύει το ακριβώς αντίθετο: μόλις το 5% του πληθυσμού μπορεί να καταναλώσει ζωικό γάλα χωρίς να αντιμετωπίσει σοβαρά γαστρεντερικά προβλήματα. Συνολικά, το ποσοστό του πληθυσμού της Γης που εμφανίζει ανοχή στη λακτόζη είναι το 35% – εμείς οι Ευρωπαίοι, χοντρικά, και όσοι κατάγονται ευθέως από εμάς. Είναι μια ικανότητα που τη χρωστάμε στους homo sapiens που κατοικούσαν στην περιοχή της σημερινής Ουγγαρίας το 6000 π.Χ. Αυτοί κατάφεραν να γίνουν οι πρώτοι ανθρώπινοι οργανισμοί που συνέχισαν να παράγουν λακτάση μετά τη βρεφική και παιδική ηλικία (η λακτάση είναι το ένζυμο που διευκολύνει τον μεταβολισμό της λακτόζης). Πώς τα κατάφεραν; 

Οι ιστορικοί και οι ανθρωπολόγοι έχουν εκτιμήσει ότι η κτηνοτροφία έγινε κοινή πρακτική στο ανθρώπινο είδος μετά το 10.000 π.Χ. Στην κεντρική και τη βόρεια Ευρώπη οι άνθρωποι συντηρούσαν ως κατοικίδια βοοειδή από το 8.000 π.Χ. και με βάση όσα γνωρίζουμε σήμερα, η ανάπτυξη της ανοχής στη λακτόζη αποτέλεσε για εκείνους καθοριστικό εξελικτικό πλεονέκτημα. Το αγελαδινό γάλα περιέχει πολύτιμη βιταμίνη D (δυσεύρετη στην προϊστορική Ευρώπη με το βαρύ κλίμα και την ελάχιστη ηλιοφάνεια) και επιπλέον μπορεί να σε κρατήσει ζωντανό τις περιόδους που οι σοδειές καταστρέφονται και το κυνήγι σπανίζει. Η φυσική επιλογή ευνόησε, λοιπόν, όσους προγόνους μας ανέπτυξαν την ικανότητα να πίνουν γάλα. Αυτοί κατάφεραν να επιβιώσουν από λιμούς και δηλητηριάσεις του υδροφόρου ορίζοντα και μετέδωσαν γονιδιακά στους απογόνους τους τη συγκεκριμένη πολύτιμη ικανότητα. 

Ένα ακόμα χαρακτηριστικό παράδειγμα για το πώς η σύγχρονη ζωή επιταχύνει την εξέλιξη του είδους μας είναι η μέση θερμοκρασία του σώματός μας. Σήμερα όλοι ξέρουμε ότι ο πυρετός αρχίζει όταν το θερμόμετρο δείξει παραπάνω από τους 36,6°C, ενώ δύο μόλις αιώνες νωρίτερα, οι 37°C ήταν η κοινώς αποδεκτή φυσιολογική μέση θερμοκρασία. Σύμφωνα με την Τζούλι Πάρσονετ του πανεπιστημίου του Στάνφορντ, αυτή η διαφορά οφείλεται στο γεγονός ότι σήμερα καταπολεμούμε νωρίς και αποτελεσματικά λοιμώξεις που τον 19ο αιώνα θέριζαν τους κατοίκους των πόλεων, προκαλώντας τους χρόνιες φλεγμονές, οι οποίες με τη σειρά τους είχαν ως παρενέργεια την αύξηση του μεταβολικού ρυθμού και -κατά συνέπεια- του πυρετού. Βεβαίως, το ότι είμαστε πιο δροσεροί από τους homo sapiens της πρώτης βιομηχανικής εποχής δεν είναι απαραίτητα θετικό: ο δικός μας οργανισμός χρειάζεται κατά μέσο όρο 150 θερμίδες λιγότερες ημερησίως για να εξυπηρετήσει τις μεταβολικές του ανάγκες, αλλά εμείς δεν τρώμε λιγότερο από τους προγόνους μας – το αντίθετο μάλιστα. Η δρ. Πάρσονετ και οι συνάδελφοί της εκτιμούν ότι  οι σημερινοί άνθρωποι θα καταγραφούμε στο χρονολόγιο του homo sapiens ως οι παχύτεροι εκπρόσωποι του είδους μας. 

Σημαντικές μεταλλάξεις λόγω του σύγχρονου τρόπου ζωής έχουν καταγραφεί τόσο στο ανοσοποιητικό μας σύστημα όσο και στη δόμηση των οστών μας. Όπως συνόψισε ο Μαρκ Τόμας, επικεφαλής της σχετικής έρευνας του London University College (2010), οι άνθρωποι που κάποτε εγκατέλειψαν την ύπαιθρο και συνωστίστηκαν σε μικρούς χώρους με άθλιες συνθήκες υγιεινής, αποτελώντας το θεμέλιο πάνω στο οποίο χτίστηκαν οι πρώτες μεγαλουπόλεις του κόσμου μας, χρειάστηκε να αναπτύξουν άμεσα άμυνες απέναντι σε επιδημικές ασθένειες που δεν υπήρχαν μόλις μία ή δύο γενεές πριν από τη δική τους. 

«Σήμερα έχουμε πλέον αποδείξει ότι υπάρχει στατιστική συνάφεια μεταξύ των πληθυσμών με μεγάλο ιστορικό αστικοποίησης και της γενετικής προσαρμογής τους για την καταπολέμηση της φυματίωσης», σημειώνει χαρακτηριστικά ο δρ. Τόμας, εξηγώντας ότι «όσο οι ανθρώπινοι πληθυσμοί ζούσαν νομαδικά και σε μικρές ομάδες, ήταν εκτεθειμένοι σε άλλου τύπου μολυσματικές ασθένειες, πιο οπορτουνιστικές και χρόνιες. Η μόνιμη εγκατάστασή τους σε μεγάλες αστικές περιοχές δημιούργησε νέες συνήθειες αλλά και νέες λοιμώδεις ασθένειες, στις οποίες έπρεπε να προσαρμοστούν. Η αντίσταση στις παθογένειες είναι σε μεγάλο βαθμό γενετική υπόθεση, οπότε είμαστε βέβαιοι ότι και σ’ αυτήν την περίπτωση η φυσική επιλογή έπαιξε τον ρόλο της». 

Σε σύγκριση με όλους τους προηγούμενους ανθρώπους, ο σκελετός μας είναι πιο αδύναμος και πιο ελαφρύς. Τα κόκαλά μας άρχισαν να φθίνουν πριν από περίπου 12.000 χρόνια, όταν από κυνηγοί και συλλέκτες μετατραπήκαμε σε κτηνοτρόφους και καλλιεργητές. Η νέα αυτή συνθήκη άλλαξε δραματικά τη διατροφή αλλά και την καθημερινή μας δραστηριότητα και -όπως εκτίμησε σε έρευνά της το 2014 η ανθρωπολόγος Χαμπίμπα Κιρχίρ– η τάση θα συνεχιστεί και η σκελετική μας δομή θα γίνεται όλο και λιγότερο ισχυρή, όλο και λιγότερο συμπαγής. «Εδώ και 50-100 χρόνια κινούμαστε ελάχιστα, έχουμε γίνει επικίνδυνα νωθροί στην καθημερινότητά μας», σημειώνει επεξηγηματικά η Κολίν Σο, ερευνήτρια στο Πανεπιστήμιο Κέμπριτζ. «Το σώμα μας δεν εξελίχθηκε σε βάθος τόσων χιλιετιών για να κάθεται πίσω από ένα γραφείο ή στο τιμόνι ενός αυτοκινήτου. Γενετικά έχουμε τη δυνατότητα να είμαστε τόσοι δυνατοί όσο οι ουρακοτάγκοι αλλά δεν είμαστε, γιατί δεν χρησιμοποιούμε τα οστά μας στο όριο των δυνατοτήτων τους». 

Οι επιστήμονες δεν αποκλείουν την πιθανότητα κάποια στιγμή, στο μακρινό μέλλον, το ανθρώπινο είδος να ανακτήσει τη σκελετική και μυική του δύναμη. Η κυρίαρχη υπόθεση, όμως, είναι ότι στο εξής η εξέλιξή μας θα είναι όλο και περισσότερο καθοριζόμενη από την τεχνολογική πρόοδο και τις ανακαλύψεις της γενετικής. Θεωρείται δεδομένο, μάλιστα, ότι χάρη στην τεχνολογία και τη γενετική [ή εξαιτίας τους], η ανθρωπότητα θα ξεπεράσει την ταχύτητα του φυσικού evolution. Όταν πλέον αυτό συμβεί, τίποτα δεν θα μπορεί να θεωρηθεί δεδομένο για το γονιδιακό μας μέλλον.

Η ατέρμονη μοναξιά του homo sapiens 

Μελετώντας τα απολιθώματα που έχουν έρθει στο φως μέχρι σήμερα, οι παλαιοντολόγοι εκτιμούν ότι το πρώτο μέλος της οικογένειας των ανθρωπίδων εμφανίστηκε πριν από περίπου επτά εκατομμύρια χρόνια και ήταν ο μικρόσωμος και τριχωτός Σαχελάνθρωπος του Τσαντ (Sahelanthropus Tchandensis). Έκτοτε έχουν περπατήσει στη Γη εννιά τουλάχιστον είδη ανθρώπων. Κάθε ένα από αυτά τα είδη εξελίχθηκε όταν ένας μικρός αριθμός ανθρωπίδων βρισκόταν για κάποιον λόγο αποκλεισμένος από τον γενικό πληθυσμό σε ένα περιβάλλον με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, στα οποία υποχρεώθηκε να προσαρμοστεί προκειμένου να επιβιώσει. Σε βάθος πολλών γενεών η απομονωμένη φυλή ακολουθούσε τη δική της γονιδιακή διαδρομή, στο τέλος της οποίας τα μέλη της δεν μπορούσαν πλέον να αναπαραχθούν με τον μητρικό πληθυσμό. 

Το δικό μας είδος, ο homo sapiens, εμφανίστηκε γύρω στο 195.000 π.Χ στην περιοχή της σημερινής Αιθιοπίας. Κάποιοι επιστήμονες θεωρούν ότι ήταν απευθείας απόγονος του Homo Erectus, κάποιοι άλλοι προτιμούν τη θεωρία ότι καταγόμαστε από ένα ενδιάμεσο είδος, όπως ο Άνθρωπος της Χαϊδελβέργης (Homo Heidelbergensis). Απ’ όπου κι αν προερχόταν, υπολογίζεται ότι πριν από 70.000 ή 60.000 χρόνια ο Homo Sapiens εγκατέλειψε την Αφρική και αφού επιβίωσε από την τελευταία εποχή των παγετώνων, εξαπλώθηκε σε όλες τις ηπείρους του πλανήτη εκτός από την Ανταρκτική. Στο πέρασμά του από την Ευρασία συναντήθηκε με τον Άνθρωπο του Νεάντερταλ (Homo Neanderthalensis), με τον οποίο διασταυρώθηκε γενετικά (αυτός είναι ο λόγος που όλοι έχουμε λίγο DNA Νεάντερταλ μέσα μας) και στη συνέχεια τον αφάνισε. Η εξόντωση των Νεάντερταλ μπορεί να ήταν μια τυπική γενοκτονία στο πλαίσιο του ανταγωνισμού για την επικράτηση του ισχυρότερου ή ένα ακόμα αμείλικτο χτύπημα της φυσικής επιλογής. Με τον έναν ή με τον άλλο τρόπο, πάντως, τα γονίδια του Homo Sapiens αποδείχθηκαν ισχυρότερα και ο σύγχρονος άνθρωπος κατέληξε να μείνει μόνος του στον πλανήτη. Χωρίς ανταγωνισμό, χωρίς άλλα ανθρώπινα είδη για να αναμείξει τα γονίδιά του. 

Η προσαρμογή του Homo Sapiens στα διαφορετικά περιβάλλοντα και μικροκλίματα της Γης, σε συνδυασμό με αρκετές ακόμα εξελικτικές πιέσεις, οδήγησαν στη διαμόρφωση των φυλών όπως τις ξέρουμε σήμερα (λευκοί, μαύροι κλπ). Οι παλαιοντολόγοι εκτιμούν ότι ήδη από το 10.000 π.Χ. άρχισε να αναπτύσσεται επικοινωνία μεταξύ των πληθυσμών που ζούσαν σε διαφορετικές ζώνες, με αποτέλεσμα οι φυλές αυτές να μην εξελιχθούν σε διαφορετικά είδη ανθρώπων. 

Η τελική επικράτηση και η μονοκρατορία του Homo Sapiens έχει οδηγήσει κάποιους επιστήμονες στο συμπέρασμα ότι ως είδος έχουμε φτάσει στο τέλος της εξέλιξής μας. Πολύ απλά: δεν μπορούμε να επιμιχθούμε με κανέναν, έχουμε ήδη υπερκεράσει τις περισσότερες φυσικές εξελικτικές πιέσεις (τα μωρά των ανθρώπων επιβιώνουν σε συντριπτικά ποσοστά, ακόμα κι αν είναι ασθενή ή ανάπηρα), έχουμε από πολλές απόψεις νικήσει τη φυσική επιλογή, κανείς δεν μπορεί να μας ανταγωνιστεί, συνεπώς κανείς δεν πρόκειται να μας διαδεχτεί. 

Ο διάσημος παλαιοντολόγος Στίβεν Γκουλντ (Stephen Jay Gould) συνόψισε εμφατικά τη θεωρία του τέλους της εξέλιξης πριν από περίπου 20 χρόνια: «Δεν έχει υπάρξει καμία βιολογική αλλαγή στους ανθρώπους εδώ και 40.000 ή 50.000 χρόνια. Το στοιχείο αυτό μας δείχνει ότι η εξέλιξη του είδους μας έχει επιβραδυνθεί ή έχει ήδη σταματήσει οριστικά». Το 2013, ο σερ Ντέιβιντ Ατένμπορο (ο φυσιοδίφης που δανείζει τη διάσημη φωνή του στα ντοκιμαντέρ του BBC κι εσχάτως του Netflix) εκτίμησε σε συνέντευξή του ότι «είμαστε το μόνο είδος που με τη θέλησή μας διακόψαμε τη φυσική επιλογή. Το καταφέραμε όταν διασφαλίσαμε ότι το 90-95% των νεογέννητων παιδιών μας θα επιζήσουν». Κατά τη δική του άποψη, βέβαια, «η κατάργηση της φυσικής επιλογής δεν είναι είναι ούτε τόσο σημαντική ούτε τόσο καταθλιπτική όσο ακούγεται».

“Η εξέλιξή μας θα συνεχιστεί, αλλά στο εξής θα είναι πολιτισμική, θα κληρονομούμε γνώσεις και δεξιότητες”.  

Ντέιβιντ Ατένμπορο

Τεχνητή επιλογή, μεταφυσικά διλήμματα

Οι διατυπώσεις του Γκουλντ και του Ατένμπορο έχουν de facto ακυρωθεί από την επιστημονική κοινότητα τα τελευταία χρόνια. Όπως έχει αποδειχθεί, η φυσική επιλογή δεν σταματά στην επιβίωση ενός νεογέννητου, ενώ και η περίφημη «πολιτισμική εξέλιξη» του Ατένμπορο δεν αποκλείει το γονιδιακό evolution. Αντίθετα, όπως σημείωσε σε έκθεσή του ο Άλαν Τέμπλετον (Alan R. Templeton): «Όλοι οι οργανισμοί προσαρμόζονται στο περιβάλλον τους και ο άνθρωπος δεν αποτελεί εξαίρεση. Οι πολιτισμικές κατακτήσεις καθορίζουν το περιβάλλον του ανθρώπου, κατά συνέπεια η πολιτισμική του εξέλιξη οδηγεί και έχει ήδη οδηγήσει σε προσαρμοστικό evolution».

Η επανάσταση του γάλακτος που αναφέρθηκε νωρίτερα, όπως και η ανθεκτικότητα σε σύγχρονους ιούς είναι παραδείγματα αυτής της προσαρμοστικής εξέλιξης. Σε έκθεση που δημοσιεύθηκε το 2007, ο Χένρι Χάρπεντινγκ (Henry C. Harpending) και ο Τζον Χοκς (John Hawks), σε συνεργασία με τα πανεπιστήμια της Γιούτα και του Ουισκόνσιν, σημείωσαν ότι τουλάχιστον το 7% του ανθρώπινου γονιδιώματος έχει υποστεί μεταλλάξεις τα τελευταία 5.000 χρόνια. Πολλές απ’ αυτές τις γονιδιακές αλλαγές προέκυψαν από την ανάγκη της προσαρμογής του στο φυσικό, αλλά και στο τεχνητό -το διαμορφωμένο από τον ίδιο τον άνθρωπο- περιβάλλον. 

Σε άλλη μελέτη, του πανεπιστημίου Χάρβαρντ, καταγράφονται πρόσφατες αλλαγές σε περισσότερες από 300 περιοχές του ανθρώπινου γονιδιώματος, οι οποίες σχετίζονται με τη βελτίωση των πιθανοτήτων για επιβίωση και αναπαραγωγή. Τα παραδείγματα που αναφέρονται συμπεριλαμβάνουν την αυξημένη αντοχή του δέρματος των σύγχρονων ανθρώπων στην υπεριώδη ηλιακή ακτινοβολία, τη γονιδιακή ανθεκτικότητα σε ασθένειες όπως η ελονοσία που εντοπίστηκαν σε κάποιες φυλές της Αφρικής, την προσαρμογή των πνευμόνων όσων ζουν στα υψίπεδα των Άνδεων στη συνθήκη του λιγοστού οξυγόνου, αλλά και την εμφάνιση του λευκότερου δέρματος και των γαλάζιων ματιών στους κατοίκους της Βόρειας Ευρώπης. Εντελώς κόντρα στην επιφανειακή κοινή αντίληψη, οι ερευνητικές ομάδες των Χάρπεντινγκ και Χοκ κατέληξαν ότι τα τελευταία 10.000 χρόνια οι άνθρωποι έχουν εξελιχθεί 100 φορές ταχύτερα σε σχέση με οποιαδήποτε άλλη χρονική περίοδο, ακόμα και σε σύγκριση με την εποχή κατά την οποία οι πρώτοι ανθρωπίδες διαχωρίστηκαν ως είδος από τους προγόνους των σύγχρονων χιμπατζήδων. 

Και ο ρυθμός αυτός της εξέλιξής μας επιταχύνεται όλο και περισσότερο, αφού τα δεδομένα γύρω μας αλλάζουν όλο και πιο γρήγορα. Ο 20ος αιώνας από μόνος του ευθύνεται για κάποιες από τις συγκλονιστικότερες αλλαγές στις συνθήκες ζωής του ανθρώπινου είδους. Η εξέλιξη των συγκοινωνιών και η παγκοσμιοποίηση πρακτικά κατήργησαν την απομόνωση των εθνοτικών και φυλετικών ομάδων. Η γονιδιακή μας δεξαμενή είναι πλέον μια μεγάλη πισίνα στην οποία κολυμπάνε κώδικες DNA που κάποτε διαμορφώνονταν μονομερώς, σε απομονωμένες και αποκλεισμένες κοινότητες.

“Αυτή η πρωτοφανής κινητικότητα της ανθρωπότητας είναι πολύ πιθανό να οδηγήσει σε μια πρωτοφανή ομογενοποίηση του είδους μας” 

Την ίδια στιγμή, το γεγονός ότι οι φυσικοί θηρευτές και η απολυταρχία της φυσικής επιλογής δεν διαμορφώνουν πλέον τους κανόνες της επιβίωσής μας, δημιουργεί μία ακόμα νέα συνθήκη: άνθρωποι οι οποίοι κάποτε δεν θα κατάφερναν να επιζήσουν μετά τη γέννα, σήμερα φτάνουν με επιτυχία στην αναπαραγωγική ηλικία και κληροδοτούν τα άλλοτε καταδικασμένα γονίδιά τους στην επόμενη γενιά. Όπως το έθεσε ο Στιβ Τζόουνς (Steve Jones), ερευνητής του Πανεπιστημίου του Κάρντιφ, σε ομιλία του το 2002: «Τα πράγματα έχουν σταματήσει να εξελίσσονται προς το καλύτερο ή προς το χειρότερο για το είδος μας. Αν θέλετε να μάθετε τι είναι η ουτοπία, ρίξτε μια ματιά γύρω σας – αυτό είναι». 

Στην εξελικτική ουτοπία που ζούμε, στα περισσότερα μέρη του κόσμου σχεδόν όλοι έχουν την ευκαιρία να επιβιώσουν και να δημιουργήσουν απογόνους – οι δυνατοί και οι προνομιούχοι, οι αδύναμοι και φτωχοί έχουν περίπου τις ίδιες πιθανότητες για αναπαραγωγή. Τα γενετικά πλεονεκτήματα θα βοηθήσουν, φυσικά, κάποιους να ζήσουν καλύτερα ή να διαπρέψουν, αλλά τελικά η πολιτιστική κληρονομιά του καθενός και όχι η γονιδιακή είναι αυτή που θα επηρεάσει καθοριστικότερα την τροχιά της ζωής του. 

Αυτή η σκέψη μπορεί ίσως να περιγράψει με μια οξύμωρη ποιητική ακρίβεια την εξέλιξη της εξελικτικής πορείας του ανθρώπινου είδους: το evolution θα συνεχιστεί, αλλά πιθανότατα ως μία πρωτίστως μιμητική και όχι γενετική διαδικασία. Οι αλλαγές δεν θα είναι τόσο ορατές πάνω μας, αφού δεν θα αφορούν το σκελετικό ή το μυϊκό μας σύστημα, αλλά θα καθορίζουν τη συμπεριφορά και τις επιλογές μας και θα διαμορφώσουν της παραμέτρους για τη νέα Φυσική Επιλογή, η οποία δεν θα είναι πλέον φυσική, αλλά τεχνητή και κατευθυνόμενη. Στο κάτω-κάτω, ο άνθρωπος έχει ήδη τολμήσει (και καταφέρει) να αλλάξει ή να επαναπρογραμματίσει την εξέλιξη αναρίθμητων φυτών και ζώων γύρω του. Γιατί να μην κατευθύνει και τη δική του εξέλιξη, ειδικά τώρα που είναι σε θέση να το κάνει συνειδητά και πολύ πιο σύντομα και πιο στοχευμένα από τη Φύση; 

Ήδη στο πεδίο της μελέτης της ανθρώπινης συμπεριφοράς, οι γενετιστές έχουν αποκωδικοποιήσει χρωμοσωμικά συγκεκριμένες διαταραχές αλλά και ολόκληρα μοτίβα προδιάθεσης σε τομείς όπως η σεξουαλικότητα και η ανταγωνιστικότητα. Κάποια απ’ αυτά τα γονίδια είναι κληρονομήσιμα – σε λίγο, ένας τυπικός προγεννητικός έλεγχος θα μπορεί να τα εντοπίσει και μια τυπική φαρμακευτική αγωγή να αναστείλει τη δράση τους ή έστω να ελαχιστοποιήσει την ικανότητά τους. Το επόμενο βήμα μπορεί να είναι κάτι πιο παρεμβατικό: αργά ή γρήγορα θα φτάσουμε στο σημείο να αφαιρούμε ή να αντικαθιστούμε συγκεκριμένα γονίδια από το γονιδίωμα ή να διαμορφώνουμε ολόκληρα γονιδιώματα. 

Αυτό, βέβαια, είναι ένα τεράστιο βήμα. Όχι μόνο επιστημονικό αλλά και υπαρξιακό. Αν το επιχειρήσουμε, ρισκάρουμε να διανύσουμε ως είδος την απόσταση που χωρίζει την εξελικτική ουτοπία από τη δυστοπία. Σ’ αυτό ακριβώς το σημείο βρισκόμαστε όμως: τα διλήμματα που θέτουν οι γενετιστές μάς έχουν οδηγήσει στο κατώφλι της ευγονικής. Το αν θα το διασχίσουμε είναι -ευτυχώς ή δυστυχώς- στη δική μας ευχέρεια. 

The post Εξελίσσεται ακόμα το ανθρώπινο είδος; appeared first on 2045.gr.

Τη μέρα που ολοκληρωνόταν αυτό το ρεπορτάζ, η Ζαπορίζια δεχόταν δριμεία πυραυλική επίθεση και τουλάχιστον τέσσερις κωμοπόλεις στην περιφέρεια του Χαρκόβου και του Ντονμπάς περνούσαν στα χέρια του ρωσικού στρατού. Ο πόλεμος στην Ουκρανία συνεχιζόταν με αμείωτη ένταση για 63η μέρα. 

Το επόμενο πρωί, οι Ρώσοι ανακοίνωσαν τη διακοπή παροχής φυσικού αερίου στην Πολωνία και τη Βουλγαρία, ενώ εκρήξεις συντάραξαν τα περίχωρα της Τιράσπολ στην Υπερδνειστερία, την αυτόνομη περιφέρεια στα ανατολικά σύνορα της Μολδαβίας. Ο παράλληλος πόλεμος, αυτός που διεξάγεται γύρω από την Ουκρανία για την απόκτηση ή την ανάκτηση οικονομικών και γεωστρατηγικών πλεονεκτημάτων, αποκτούσε κατ’ αυτόν τον τρόπο δύο ακόμα μέτωπα, επιβεβαιώνοντας το δυσοίωνο προαίσθημα ότι από τη στιγμή που τα βουβάλια αποφάσισαν να παλέψουν στον ευρωπαϊκό βάλτο, κανένα από τα βατραχάκια της ηπείρου δεν θα βγει αλώβητο από τη σύγκρουσή τους. 

Με δεδομένο ότι ο πόλεμος είναι ακόμα σε εξέλιξη και, μάλιστα, χωρίς κάποιον ορατό ορίζοντα για ανακωχή ή κατάπαυση του πυρός, είναι δύσκολο να γίνουν εκτιμήσεις για την έκβασή του και για την έκταση της καταστροφής που θ’ αφήσει πίσω του. Ο ίδιος ο πόλεμος, όμως, αποτελεί από μόνος του ένα δεδομένο. Το ανεπίστρεπτο, συντριπτικό γεγονός της βίαιης εισβολής μιας πυρηνικής δύναμης σε μια ευρωπαϊκή χώρα με σκοπό την απόσπαση εδαφών, δημιουργεί μια συνθήκη πρωτόγνωρη για τον 21ο αιώνα και μοιάζει να αναδιαμορφώνει δραστικά το διπλωματικό, οικονομικό και -αναπόφευκτα- το στρατηγικό τοπίο εντός του οποίου θα κινηθεί ο πλανήτης τα επόμενα χρόνια. 

Η καταστροφή 

Από την πρώτη σχεδόν στιγμή της ρωσικής εισβολής έγινε αντιληπτό ότι οι μεσοπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες συνέπειες αυτού του πολέμου θα προκύψουν ανεξάρτητα από την έκβασή του και δεν θα αφορούν αποκλειστικά τις αντιμαχόμενες πλευρές. Θα επηρεάσουν σίγουρα την Ευρώπη (κάποιες τις βιώνουμε ήδη) και σε έναν σημαντικό βαθμό την παγκόσμια κοινότητα. 

Σε πρώτη φάση, βέβαια, όπως σημειώνει ο Κωνσταντίνος Φίλης, εκτελεστικός διευθυντής του Ινστιτούτου Διεθνών Σχέσεων του Παντείου Πανεπιστημίου, «οι μεγάλοι χαμένοι του πολέμου είναι τρεις. Με σειρά προτεραιότητας: η Ουκρανία, η Ρωσία και η Ευρώπη». Για την Ουκρανία η καταστροφή είναι ήδη ασύλληπτη: δεκάδες χιλιάδες νεκροί στρατιώτες και πολίτες, ισοπεδωμένες πόλεις, ανυπολόγιστος αριθμός εκτοπισμένων που έχουν προσφύγει σε άλλες χώρες, διαλυμένες υποδομές, δίκτυα συγκοινωνίας και μεταφορών. 

Ο Μάνος Καραγιάννης, αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Βαλκανικών, Σλαβικών και Ανατολικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, με γνωστικό αντικείμενο την Πολιτική και τις Διεθνείς Σχέσεις στη Ρωσία και τον Μετασοβιετικό Κόσμο, εκτιμά ότι στο τέλος του πολέμου η κατεστραμμένη Ουκρανία θα έχει επιστρέψει σε πολλούς τομείς στην εποχή του Β’ Παγκοσμίου. «Αυτή η χώρα θα πληρώσει, δυστυχώς, πολύ βαρύ τίμημα. Απ’ ό,τι φαίνεται ένα κομμάτι της θα είναι στο εξής υπό ρωσική κατοχή -η Κριμαία και το Ντονμπάς- ενώ στο διπλωματικό πεδίο συζητιέται το σενάριο της ‘Φινλανδοποίησης’. Να παραμείνει, δηλαδή, η Ουκρανία ανεξάρτητη, αλλά να υποχρεωθεί σε στρατηγική ουδετερότητα. Θα είναι σίγουρα εκτός ΝΑΤΟ και πιθανότατα εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης – θα έχει την αμέριστη συμπαράσταση της Ευρώπης, αλλά θεωρώ ότι είναι δύσκολο να φτάσει ως την ένταξη».

«Και για τη Ρωσία, όμως, το κόστος του πολέμου είναι πάρα πολύ μεγάλο και θα γίνεται ολοένα και μεγαλύτερο προϊόντος του χρόνου», σημειώνει ο Κωνσταντίνος Φίλης. Πέρα από τις δεδομένες στρατιωτικές απώλειες της εισβολής, «η ρωσική οικονομία θα υποστεί ασφυκτικές πιέσεις και είναι βέβαιο ότι κάποια στιγμή θα κλονιστεί. Και εννοείται ότι η Ευρώπη κατατάσσεται αυτομάτως στους χαμένους γιατί η οικονομία της έχει πολύ μεγάλο βαθμό εξάρτησης από τη ρωσική, κυρίως στον τομέα της ενέργειας. Η Ρωσία είναι ο βασικός ενεργειακός προμηθευτής ευρωπαϊκών κρατών κι αυτό δημιουργεί ένα αντικειμενικό και πολύ σοβαρό πρόβλημα». 

Ο Κώστας Ράπτης, δημοσιογράφος με μεγάλη εμπειρία στο διεθνές ρεπορτάζ και εξαιρετικός αναλυτής των διεθνών σχέσεων, ξεχωρίζει ως χαρακτηριστικό το παράδειγμα της Γερμανίας. «Η Ευρωπαϊκή Ένωση ως μια γραφειοκρατική υπηρεσία των Βρυξελλών με επικεφαλής την Ούρσουλα Φον Ντερ Λάιεν, τον Μπορέλ και τους υπόλοιπους, ακολουθεί απλώς τις γραμμές των Αμερικανών και κινείται σε μια λογική γοήτρου. Για τα ισχυρότερα κράτη – μέλη της Ένωσης, όμως, οι αποφάσεις για κυρώσεις κατά της Ρωσίας θα έχουν σημαντικό κόστος. Η Γερμανία, για παράδειγμα, αυτήν τη στιγμή κάνει οικονομικό χαρακίρι. Θα πρέπει μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα να αλλάξει άρδην το αναπτυξιακό μοντέλο στο οποίο στήριξε την ευημερία της και την ηγεμονία της στην Ευρώπη. Ήταν ένα βολικό μοντέλο, αφού της εξασφάλιζε αμυντική ασπίδα από τους Αμερικανούς για να μην ξοδεύει για εξοπλισμούς, φθηνή ενέργεια από τους Ρώσους και εξαγωγική αγορά στους Κινέζους, ενώ τοποθετούσε όλη την υπόλοιπη Ευρώπη από κάτω της. Πολλοί υποστηρίζουν ότι η Γερμανία θα έπρεπε ούτως ή άλλως να οδηγηθεί σε ένα μοντέλο αποβιομηχάνισης για λόγους οικονομικούς, κοινωνικούς και οπωσδήποτε περιβαλλοντικούς, αλλά αυτά δεν γίνονται εύκολα. Είναι σίγουρο ότι για την τωρινή στάση της έπαιξε πολύ μεγάλο ρόλο και η πρόσφατη πολιτική αλλαγή, που έφερε στην κυβέρνηση τις πιο ατλαντιστικές δυνάμεις, τους Πράσινους και τους Φιλελεύθερους. Συνολικά, πάντως, οι εξελίξεις των τελευταίων μηνών κατέστησαν σαφές ότι η Ευρώπη δεν είναι δρώσα. Δεν έχει δική της ατζέντα. Σε έναν βαθμό, βέβαια, αυτό είναι μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία». 

Mετά την καταστροφή 

“Οι ΗΠΑ ήταν, είναι και θα είναι η ηγέτιδα δύναμη του ελεύθερου κόσμου. Χωρίς την Αμερική η Δύση δεν μπορεί να επιβιώσει”

Μάνος Καραγιάννης

Από τις πρώτες κιόλας ώρες του πολέμου έγινε σαφές ότι η Ευρώπη δεν θα είχε τον πρώτο ή τον καθοριστικό λόγο στις αποφάσεις που έπρεπε να παρθούν για την αντιμετώπιση ενός κοσμοϊστορικού γεγονότος που λαμβάνει χώρα σε ευρωπαϊκό έδαφος. Η Ρωσία έχει απέναντί της τη Δύση -τις ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ- κι αυτή είναι μια σημαντική διαπίστωση για να κατανοήσουμε πώς θα διαμορφωθεί η ισορροπία δυνάμεων στον πλανήτη μετά την κίνηση της Ρωσίας να εισβάλει στρατιωτικά στην Ουκρανία. 

«Οι ΗΠΑ ήταν, είναι και θα είναι η ηγέτιδα δύναμη του ελεύθερου κόσμου. Χωρίς την Αμερική η Δύση δεν μπορεί να επιβιώσει», τονίζει εμφατικά ο Μάνος Καραγιάννης. Κατά τη γνώμη του, το καθοριστικό νέο δεδομένο που προκύπτει μετά τον πόλεμο είναι η επιστροφή των ΗΠΑ στην Ευρώπη. «Όλη αυτή η συζήτηση που υπήρχε από τα χρόνια του Ομπάμα για την αποχώρηση των Αμερικανικών δυνάμεων -το λεγόμενο pivot- έχει πλέον ξεπεραστεί από τις εξελίξεις. Θα αλλάξουν πολλά πράγματα στην αρχιτεκτονική ασφαλείας της Δύσης. Το ΝΑΤΟ θα επιστρέψει στην αρχική του αποστολή, που είναι η ανάσχεση της Ρωσικής απειλής και η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει πλέον έναν καλό λόγο -μια υπαρκτή μεγάλη απειλή- για να προχωρήσει στον τομέα της άμυνας. Η στρατηγική αυτονομία της Ευρώπης είναι μονόδρομος και θα πραγματοποιηθεί με τον έναν ή με τον άλλον τρόπο. Οδηγούμαστε στη δημιουργία ενός νέου σιδηρού παραπετάσματος και στην απομόνωση της Ρωσίας για τα επόμενα χρόνια». 

Η απομόνωση της Ρωσίας μέσω των οικονομικών κυρώσεων είναι η βασική επιδίωξη της Δύσης κι ένας από τους κεντρικούς πυλώνες της στρατηγικής της, μαζί με την παροχή στρατιωτικού υλικού στην Ουκρανία. Η Ρωσία, όμως, δεν έχει απομονωθεί, τουλάχιστον όχι με την απολυτότητα που εμφανίζουν τα δυτικά μέσα ενημέρωσης. Όπως παρατηρεί ο Κωνσταντίνος Φίλης, «σε σχέση με τη Δύση, η Ρωσία είναι πλέον πολύ περισσότερο απομονωμένη απ’ ό,τι ήταν τα προηγούμενα χρόνια, ακόμα και μετά την Κριμαία. Για διεθνή απομόνωση, όμως, δεν μπορούμε να μιλήσουμε, αφού οι περισσότερες χώρες της Ασίας -συμπεριλαμβανομένης της Κίνας και της Ινδίας- πολλές χώρες της Αφρικής, οι χώρες της Νότιας Αμερικής, ακόμα και κάποιοι παραδοσιακοί εταίροι των ΗΠΑ όπως τα κράτη της Μέσης Ανατολής, δεν έχουν απομονώσει τη Ρωσία. Δεν έχουν επιβάλει κυρώσεις σε βάρος της και δεν έχουν υιοθετήσει τη σκληρή στάση που θα ήθελαν οι Αμερικανοί. Κι αυτό, βέβαια, δείχνει μια νέα τάση που έρχεται στον κόσμο». 

Η «απομόνωση» της Ρωσίας θυμίζει στον Κώστα Ράπτη το παλιό ανέκδοτο για τα βρετανικά πρωτοσέλιδα: «ομίχλη στη Μάγχη, η ήπειρος αποκλείστηκε». Για τον έμπειρο δημοσιογράφο, «η μεγάλη εξέλιξη των ημερών είναι αυτή ακριβώς η απροθυμία των τρίτων να μπουν στη διαδικασία των κυρώσεων. Ένα ακόμα ενδιαφέρον στοιχείο, είναι ότι διάφορες χώρες πλασάρονται ως κόμβοι υποδοχής διωκόμενων ρωσικών κεφαλαίων. Μπορώ να κατονομάσω τουλάχιστον τρεις: τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το Ισραήλ και την Τουρκία. Όλες τους φιλοδοξούν να γίνουν τα “καταφύγια” των Ρώσων ολιγαρχών, ενώ η Τουρκία ενδιαφέρεται και για τους Ρώσους τουρίστες, οι οποίοι δεν έχουν πια και πολλές διεξόδους. 

“Στην εποχή μας αναδύονται νέες πλανητικές ισορροπίες και η προηγούμενη μονοπολική αμερικανική ηγεμονία δεν συμβαδίζει μ’ αυτήν την πραγματικότητα”

Κώστας Ράπτης

»Στην πράξη, είναι πολύ λίγες και πολύ συγκεκριμένες οι χώρες που έχουν προχωρήσει σε κυρώσεις κατά της Ρωσίας. Και αυτό είναι η πραγματική δοκιμασία, όχι η ψήφος που ρίχνει ο καθένας σε μια ψηφοφορία πολιτικής αποδοκιμασίας στη γενική συνέλευση του ΟΗΕ για μια πράξη μη υπερασπίσιμη όπως μια στρατιωτική εισβολή ή για την αποβολή της Ρωσίας από το Συμβούλιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων – ακόμα και η Σερβία που είναι φιλορωσική χώρα ψήφισε υπέρ της αποβολής της από το ΣΑΔ. Το να δηλώσεις την πολιτική σου διαφωνία με την εισβολή δεν είναι το ίδιο με το να στρατευτείς έμπρακτα στην απομόνωση της Ρωσίας που επιβάλλει η Δύση μέσω κυρώσεων. Ο πλανήτης δεν είναι η Δύση και αυτό που συμβαίνει τώρα κατά τη γνώμη μου μας οδηγεί στην καρδιά της συζήτησης: Στην εποχή μας αναδύονται νέες πλανητικές ισορροπίες και η προηγούμενη μονοπολική αμερικανική ηγεμονία δεν συμβαδίζει μ’ αυτήν την πραγματικότητα. Πρέπει να ακούμε ακριβώς αυτό που λένε οι πρωταγωνιστές της Ιστορίας, γιατί κάποιες φορές είναι πολύ ξεκάθαροι στις επιδιώξεις τους. Ο Λαβρόφ (σ.σ: ο υπουργός εξωτερικών της Ρωσίας), αλλά και η κινεζική ηγεσία και οι Ινδοί με την πολύ χαρακτηριστική στάση τους, μιλάνε για την έλευση ενός πολυπολικού κόσμου. Αυτό προκύπτει από τη δυναμική των πραγμάτων – το κέντρο βάρους του σύγχρονου καπιταλισμού μετατοπίζεται ανατολικά. Και νομίζω ότι η αυτόματη άμυνα της Αμερικής, είναι αυτόν τον αναδυόμενο πολυπολισμό να τον εκβιάσει σε έναν νέο διπολισμό. Σε ένα “ή μαζί μας ή με τους άλλους”. Προσωπικά δεν μπορώ να φανταστώ ότι θα πετύχει αυτό το μάντρωμα του πλανήτη σε δύο στρατόπεδα, ένα της απομονωμένης Ρωσίας με τους δορυφόρους της κι ένα στο οποίο απρόσκοπτα θα ασκείται η αμερικανική ηγεμονία». 

Μια βεβαιότητα που προκύπτει μετά τις κυρώσεις της Δύσης και δημιουργεί ένα νέο δεδομένο παγκόσμιας εμβέλειας και, ίσως, μια νέα αβεβαιότητα, είναι ότι η περίφημη απομόνωση της Ρωσίας τη φέρνει πιο κοντά στη Κίνα. Όπως αναλύει ο Κώστας Ράπτης, «Η Κίνα γνωρίζει ότι αν η Ρωσία “πέσει” και μείνει μόνη της, έχει έρθει η σειρά της. Εδώ και χρόνια, λοιπόν, η λογική των πραγμάτων ρίχνει την Κίνα στην αγκαλιά της Ρωσίας και αντιστρόφως, πράγμα που ιστορικά είναι πολύ πρωτότυπο. Αυτοί οι δύο έχουν αντικειμενικούς λόγους να αντιμετωπίζουν με καχυποψία η μία την άλλη. Ο κυριότερος λέγεται Σιβηρία: μια αχανής, αραιοκατοικημένη, πλούσια σε υπέδαφος και φυσικούς πόρους περιοχή, υπό τον έλεγχο της Ρωσίας, δίπλα σε έναν διαρκώς αναπτυσσόμενο δημογραφικό γίγαντα που λέγεται Κίνα. Αυτή τη στιγμή, όμως, οι δύο χώρες έρχονται πιο κοντά κι αυτό προκύπτει από μια αντίληψη συμπληρωματικότητας των οικονομιών τους, αλλά και για λόγους ασφαλείας – να μη μείνει κανείς μόνος του απέναντι στη Δύση. Η Ρωσία έχει συγκροτήσει την Ευρασιατική Ένωση, η Κίνα έχει το αγαπημένο της πρότζεκτ, τον νέο Δρόμο του Μεταξιού, τα οποία έτσι κι αλλιώς αναγνωρίζονται ως αλληλοδιαπλεκόμενα και αλληλοσυμπληρούμενα και τώρα πλέον, στο φόντο των κυρώσεων, πάνε να πάρουν και μια ενδιαφέρουσα χρηματοπιστωτική μορφή. Συζητιέται η δημιουργία ενός παράλληλου νομίσματος που θα τους επιτρέπει -στηριγμένους σε ένα καλάθι νομισμάτων και πρώτων υλών- να συναλλάσσονται έξω από το δολάριο και τους νόμους του. 

»Νομίζω ότι το συγκλονιστικότερο πράγμα που έχουμε δει το τελευταίο δίμηνο δεν ήταν στα πεδία των μαχών. Ήταν η απόφαση της Δύσης να δεσμεύσει διαθέσιμα της Ρωσικής Κεντρικής Τράπεζας που βρίσκονται σε δυτική δικαιοδοσία. Αυτό τινάζει στον αέρα όλους τους κανόνες του παιχνιδιού όπως τους ξέραμε στη διεθνή οικονομία και επιταχύνει την ανάγκη να βρεθούν εναλλακτικές. Με αυτήν την έννοια, οι Αμερικανοί επιταχύνουν τις εξελίξεις που θέλουν να αποτρέψουν». 

Για τον Μάνο Καραγιάννη, οι εξελίξεις οδηγούν τις ΗΠΑ σε ένα νέο μοντέλο διπλής ανάσχεσης. «Το dual containment το είχαν εφαρμόσει οι Αμερικανοί για πρώτη φορά εναντίον του Ιράν και του Ιράκ. Δεν μπορούσαν να πάρουν το μέρος κανενός εκ των δύο και αναγνώρισαν και τους δύο ως αντιπάλους. Το ίδιο θα γίνει και τώρα με τη Ρωσία και την Κίνα. Δεν θα διαλέξουν τη μία απειλή σε σχέση με την άλλη. Είναι μια συζήτηση που γινόταν στην Αμερική τα τελευταία χρόνια στην οποία έχω συμμετάσχει κι εγώ. Έχω αρθρογραφήσει και στα ελληνικά και στα αγγλικά υπέρ της άποψης ότι η Ρωσία δεν ήταν μεγάλη απειλή και ότι οι ΗΠΑ είχαν την ευκαιρία να τη φέρουν πιο κοντά τους, σπάζοντας το Ρωσοκινεζικό μέτωπο. Αυτή η άποψη -την οποία υποστήριζα κι εγώ- έχει πλέον πεθάνει. Δεν μπορείς πλέον να επιχειρηματολογήσεις ότι μπορείς να φέρεις τη Ρωσία πιο κοντά σου. Είναι αντίπαλος, τέλος». 

Πριν την καταστροφή 

Μια από τις πιο αγωνιώδεις ερωτήσεις για την επόμενη μέρα είναι το αν αυτός ο φονικός πόλεμος θα αποτελέσει αφορμή για νέους πολέμους και τι μπορούμε να κάνουμε για να τους αποτρέψουμε. Η απάντηση μπορεί ίσως να εντοπιστεί στα αίτια της Ρωσικής εισβολής. Ήταν μια κίνηση που θα μπορούσε να έχει προβλεφθεί, προκειμένου να αποφευχθεί το αιματοκύλισμα της Ουκρανίας; 

“Οι κινήσεις της Δύσης έδωσαν άλλοθι και κάποιες αφορμές στη Ρωσία για να κινηθεί μ’ αυτόν τον απαράδεκτο τρόπο που κινείται στην Ουκρανία ήδη από τις 24 Φεβρουαρίου και μετά” 

Κωνσταντίνος Φίλης

«Αυτό που θα μπορούσε να έχει προβλεφθεί είναι το γεγονός ότι η Ρωσία κάποια στιγμή θα αντιδρούσε σε ό,τι συνέβη όλα τα προηγούμενα χρόνια στην ευρύτερη περιοχή -στην προέκταση ουσιαστικά του μετασοβιετικού χώρου», παρατηρεί ο Κωνσταντίνος Φίλης. «Ξέραμε ότι η Ρωσία προετοίμαζε το έδαφος για κάποιου είδους δυναμική παρέμβαση στα ανατολικά της Ουκρανίας από το 2014 και μετά, όχι απαραιτήτως στρατιωτικού χαρακτήρα, αλλά αυτού του είδους την εισβολή που είναι σχεδόν full scale -πλήρους κλίμακας- πολύ δύσκολα μπορούσε να την προβλέψει κανείς. Η αλήθεια, βέβαια, είναι ότι και η Δύση, από τη δεκαετία του 1990 και μετά, επιχείρησε να τιμωρήσει τη Ρωσία ή -καλύτερα- να την ταπεινώσει. Έκανε κινήσεις οι οποίες εκλήφθηκαν από τη Ρωσία ως επιθετικές, όπως ήταν οι επαναστάσεις σε Γεωργία και Ουκρανία, όπου άλλαξαν τα καθεστώτα κι εγκατέστησαν ακραία φιλονατοϊκά και φιλοαμερικανικά καθεστώτα. Όλα αυτά, βέβαια, ούτε κατά το ελάχιστο δεν δικαιολογούν αυτό το οποίο συμβαίνει από πλευράς Ρωσίας, θέλω να είμαι ξεκάθαρος σ’ αυτό. Έδωσαν, όμως, άλλοθι και κάποιες αφορμές στη Ρωσία για να κινηθεί μ’ αυτόν τον απαράδεκτο τρόπο που κινείται στην Ουκρανία ήδη από τις 24 Φεβρουαρίου και μετά». 

Ο Μάνος Καραγιάννης εκτιμά ότι ακόμα κι αν η Δύση είχε την πρόθεση να αποτρέψει αυτόν τον πόλεμο, κανείς δεν θα μπορούσε να εγγυηθεί ότι θα τα κατάφερνε. «Η Ρωσία δεν είναι μια μικρή χώρα στην οποία μπορείς να κάνεις παρεμβάσεις ή διαμεσολαβήσεις. Επιπλέον, όλο το τελευταίο διάστημα, οι Ρώσοι μας διαβεβαίωναν ότι δεν πρόκειται να κάνουν πόλεμο. Προσωπικά, δεν είμαι φανατικά υπέρ της άποψης ότι η Δύση πρέπει να αυτομαστιγώνεται, παρότι έχει κάνει κάποια λάθη – η επέκταση του ΝΑΤΟ προς ανατολάς έγινε με έναν τρόπο που σίγουρα προκάλεσε τα αντιδυτικά αντανακλαστικά της Ρωσίας. Για την εισβολή φταίει η Ρωσία, δεν φταίει η Δύση». 

Για τον Κώστα Ράπτη, η τελευταία ευκαιρία που είχε ο πλανήτης να αποτρέψει την πολεμική σύρραξη στην Ουκρανία ήταν το διάστημα από τον περασμένο Δεκέμβριο μέχρι τον Φεβρουάριο. «Οι Ρώσοι ιθύνοντες, στις 15 Δεκεμβρίου επέδωσαν στις ΗΠΑ και στο ΝΑΤΟ και δύο μέρες μετά το δημοσιοποίησαν κιόλας, ένα είδος τελεσιγράφου. Ήταν οι λεγόμενες “κόκκινες γραμμές” τους, αποτυπωμένες σε νομική γλώσσα. Θα μπορούσαμε να τα περιγράψουμε ως δύο σχέδια διεθνών συνθηκών -με τις ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ αντιστοίχως- στα οποία αποτυπώθηκαν όλες οι εγγυήσεις που ήθελε να λάβει η Ρωσία. Στην ουσία, αυτό που ζητούσαν οι Ρώσοι ήταν μια νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας στην Ευρώπη, η οποία θα συνιστούσε μια επιστροφή στο πνεύμα της τελικής πράξης του Ελσίνκι το 1975 και στη λογική της συλλογικής αδιαίρετης ασφάλειας. Ότι, δηλαδή η δική μου ασφάλεια δεν πρέπει να εξασφαλίζεται κατά τρόπο που βλάπτει τη δική σου. Η δημοσιοποίηση εκείνων των οιονεί τελεσιγράφων είχε πυροδοτήσει μια έντονη διπλωματική κινητοποίηση: επικοινωνίες Πούτιν – Μπάιντεν, επισκέψεις Ευρωπαίων ηγετών στη Μόσχα κλπ. Βέβαια, ήδη τη στιγμή της δημοσιοποίησης, οι Ρώσοι είχαν προειδοποιήσει ότι αν δεν λάβουν της εγγυήσεις ασφαλείας που ζητούσαν, θα προχωρούσαν σε τεχνικά-στρατιωτικά μέτρα. Οι αναλυτές σπάγαμε το κεφάλι μας τότε για να σκεφτούμε ποια θα μπορούσαν να είναι αυτά τα μέτρα, θεωρώντας ότι η κήρυξη πολέμου στην Ουκρανία θα είχε πολύ μεγάλο κόστος για τη Ρωσία. Στην πραγματικότητα, είναι αυτό που προσπαθούσε να πετύχει η Αμερική πολλά χρόνια τώρα: να σύρει τη Ρωσία σε μια εμπλοκή στην Ουκρανία, ώστε να την απομονώσει πολιτικοοικονομικά. Νομίζαμε, λοιπόν, ότι η εισβολή ήταν το τελευταίο ενδεχόμενο, η παγίδα στην οποία η Ρωσία δεν ήθελε να πέσει. Και προφανώς κάναμε όλοι λάθος, συμπεριλαμβανομένου του Λαβρόφ, νομίζω. Ο κύκλος των αξιωματούχων που πήρε την απόφαση για τον πόλεμο ήταν εξαιρετικά στενός: Πούτιν, στρατός, μυστικές υπηρεσίες. Το υπουργείο εξωτερικών της Ρωσίας δεν συμμετείχε». 

«Η ουσία είναι ότι το διπλωματικό πήγαινε-έλα εκείνων των μηνών δεν απέδωσε. Η Ρωσία δεν πήρε τις εγγυήσεις που ζητούσε. Κι εδώ διαφαίνεται η ανευθυνότητα των δυτικών ηγετών. Μια διαβεβαίωση από πλευράς τους ότι η Ουκρανία δεν θα μπει στο ΝΑΤΟ -στο οποίο δεν είχε και ρεαλιστική ορατή προοπτική εισόδου- θα είχε εκτονώσει την κατάσταση. Νομίζω ότι και η Μόσχα επένδυσε στην ελπίδα πώς θα πετύχαινε ένα εσωτερικό ρήγμα στο ΝΑΤΟ. Ότι θα υποχρέωνε τους Γάλλους και τους Γερμανούς -οι οποίοι φοβόντουσαν το ενδεχόμενο ανάφλεξης γιατί γνώριζαν ότι θα την πληρώσουν πολύ περισσότερο απ’ ότι οι Αμερικανοί- να οδηγηθούν ας πούμε σε μία δημόσια τοποθέτηση ότι η Ουκρανία δεν θα μπει στο ΝΑΤΟ. Κάτι τέτοιο δεν συνέβη και δρομολογήθηκε η στρατιωτική κίνηση». 

Ο πόλεμος όχι μόνο δεν απετράπη, αλλά σήμερα, μετά από δύο μήνες σφυροκοπήματος της Ουκρανίας, οι σχέσεις της Δύσης με τη Ρωσία έχουν ενταθεί δραματικά. Το ερώτημα, λοιπόν, παραμένει: 

Ο πόλεμος θα φέρει πόλεμο;  

Τις πρώτες μέρες της εισβολής, οι αναλυτές προσπαθούσαν να μαντέψουν το στρατηγικό σχέδιο της Ρωσίας. Επεδίωκε την καθολική προσάρτηση της Ουκρανίας; Την κατάληψη, ίσως, των Νοτιοανατολικών επαρχιών, που θα της εξασφάλιζαν την αποκλειστική έξοδο στην Αζοφική και κυριαρχία στη Μαύρη θάλασσα; Θα προχωρούσε σε μια αντίστοιχη δυναμική παρέμβαση στη φιλορωσική και ρωσόφωνη Υπερδνειστερία; Σύντομα στην κουβέντα προστέθηκαν οι πυρηνικές απειλές και οι προειδοποιήσεις της Ρωσίας προς χώρες όπως η Φινλανδία και η Σουηδία. Υπήρχε γενικά η αίσθηση ότι ο πόλεμος θα μπορούσε να κλιμακωθεί ανεξέλεγκτα. 

«Στην πράξη, όμως, αποδείχτηκε ότι δεν είναι καθόλου εύκολο να εισβάλεις σε μια μεγάλη χώρα», σχολιάζει ο Μάνος Καραγιάννης. «Οι στρατιωτικές απώλειες των Ρώσων στην Ουκρανία είναι μεγάλες, οπότε θεωρώ ότι η επανάληψη μιας τέτοιας κίνησης από την πλευρά της Ρωσίας σύντομα, είναι απίθανη. Στην αρχή της εισβολής συζητήθηκαν σενάρια για γενίκευση του πολέμου, αλλά ήταν απλώς μια ρητορική που αναπτύχθηκε εκείνο το διάστημα. Αν οι Ρώσοι έκαναν περίπατο στην Ουκρανία μπορεί κάποια από τα σενάρια να επιβεβαιώνονταν -όπως πχ η επέμβαση στη Μολδαβία, που δεν είναι νατοϊκή χώρα- αλλά σήμερα ένα τέτοιο ενδεχόμενο δεν συγκεντρώνει πολλές πιθανότητες». 

Στην Ελλάδα, πάντως, συζητήσαμε πολύ και την πιθανότητα ενός πολέμου που δεν θα ξεκινήσει από τη Ρωσία, αλλά από κάποια άλλη στρατιωτική δύναμη η οποία ίσως επιδιώξει να εκμεταλλευτεί το αναθεωρητικό κλίμα που πυροδότησε η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Η Τουρκία, για παράδειγμα, είναι δίπλα μας, έχει παίξει ενεργό ρόλο στη διπλωματική σκηνή των τελευταίων μηνών και θα τη βολεύει πάρα πολύ το ξεχαρβάλωμα των διεθνών κανόνων. Ο Κωνσταντίνος Φίλης εμφανίζεται καθησυχαστικός απέναντι σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο: «Αυτήν τη στιγμή διαμορφώνεται ένα σκηνικό αναθεωρητισμού, με την έννοια ότι εμφανίζεται μια τάση περιφρόνησης του διεθνούς δικαίου και γενικότερα οποιασδήποτε αίσθησης δικαιοκρατικής τάξης υπήρχε στο διεθνές σύστημα. Και βέβαια, μια τάση περιφρόνηση κάποιων νόρμων και κάποιων κανόνων, οι οποίοι όμως δεν είχαν τηρηθεί και από τους δυτικούς. Αυτό άλλωστε είναι κι ένα βασικό επιχείρημα των Ρώσων και όσων καταγγέλλουν την υποκρισία της Δύσης. Δεν νομίζω, πάντως, ότι η Τουρκία θα επιδιώξει να εκμεταλλευτεί στρατιωτικά τη συγκυρία. Στην πραγματικότητα, η ενέργεια αυτή των Ρώσων λειτουργεί αποτρεπτικά για όλους τους υπόλοιπους, αφού πλέον τα φώτα της κοινής γνώμης -και σίγουρα της διεθνούς κοινότητας- είναι στραμμένα στους αναθεωρητές. Θα είναι, λοιπόν, δύσκολο για την Τουρκία να προβεί σε επιθετικές κινήσεις». 

Η σκληρή αλήθεια είναι ότι όσο ο πόλεμος συνεχίζεται κανείς δεν μπορεί να αποκλείσει μια κλιμάκωση, κάποιο νέο μέτωπο ή ακόμα κι έναν νέο πόλεμο. Μια ακόμα πιο σκληρή αλήθεια είναι ότι ακόμα κι αν πρυτανεύσει η στοιχειώδης λογική και αποφύγουμε άλλα θερμά επεισόδια, η Ευρώπη δεν θα βγει εύκολα από τα χαρακώματα των παράλληλων πολέμων που βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη στο έδαφός της. Η οικονομία, η ενέργεια, το τεράστιο ανθρωπιστικό ζήτημα των προσφύγων της Ουκρανίας είναι μέτωπα που έχουν ήδη ανοίξει και δεν μπορούμε πια να φυγομαχήσουμε. Και σίγουρα δεν μπορούμε να αγνοήσουμε ή να συνεχίσουμε να περνάμε στα ψιλά τον περιβαλλοντικό πόλεμο που έχει πυροδοτήσει ο στρατιωτικός πόλεμος.  

Η οικολογική καταστροφή στην εμπόλεμη Ουκρανία είναι ασύλληπτη. Η ατμόσφαιρα, ο υδροφόρος ορίζοντας και το υπέδαφος τεράστιων εκτάσεων έχουν μολυνθεί από τα βαρέα μέταλλα, τα τοξικά αέρια και τα σωματίδια που απελευθερώνουν στον αέρα οι εκρήξεις, οι πυρκαγιές και τα κτίρια που κατεδαφίζονται. Τα μολυσμένα ύδατα και ο μολυσμένος αέρας έχουν ήδη ταξιδέψει και σε άλλες περιοχές. H ανοικοδόμηση της χώρας μετά τον πόλεμο θα αποτελέσει γεγονός κολοσσιαίων διαστάσεων, με ανυπολόγιστο οικολογικό κόστος. Τα ευρωπαϊκά κράτη που θα επανενεργοποιήσουν λιγνιτικές μονάδες παροχής ενέργειας μετά τον αποκλεισμό από το φυσικό αέριο της Ρωσίας -ανάμεσά τους και η Ελλάδα- θα συμβάλουν στο πισωγύρισμα πολλών ετών που θα προκληθεί στο μέτωπο της κλιματικής αλλαγής. Στην εποχή μας δεν δικαιούμαστε να ξεχνάμε ότι όταν παλεύουν τα βουβάλια στον βάλτο, αποσαθρώνεται και ο βάλτος. 

The post Πώς θα διαμορφωθεί ο κόσμος μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία appeared first on 2045.gr.